൧൩. ചൂളരഥവിമാനവണ്ണനാ

ദള്ഹധമ്മാ നിസാരസ്സാതി ചൂളരഥവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ ധാതുവിഭാഗം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ സത്ഥു ഥൂപേസു പതിട്ഠാപിയമാനേസു മഹാകസ്സപത്ഥേരപ്പമുഖേസു ധമ്മം സങ്ഗായിതും ഉച്ചിനിത്വാ ഗഹിതേസു സാവകേസു യാവ വസ്സൂപഗമനാ വേനേയ്യാപേക്ഖായ അത്തനോ അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം തത്ഥ തത്ഥ വസന്തേസു ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ പച്ചന്തദേസേ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ വിഹരതി. തേന സമയേന അസ്സകരട്ഠേ പോതലിനഗരേ അസ്സകരാജാ രജ്ജം കാരേതി, തസ്സ ജേട്ഠായ ദേവിയാ പുത്തോ സുജാതോ നാമ കുമാരോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ കനിട്ഠായ ദേവിയാ നിബന്ധനേന പിതരാ രട്ഠതോ പബ്ബാജിതോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വനചരകേ നിസ്സായ അരഞ്ഞേ വസതി. സോ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സീലമത്തേ പതിട്ഠിതോ പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ അപരാപരം സുഗതിയംയേവ പരിബ്ഭമന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭഗവതോ അഭിസമ്ബോധിതോ തിംസവസ്സേ അസ്സകരട്ഠേ അസ്സകരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി, ‘‘സുജാതോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ മഹന്തേന പരിവാരേന വഡ്ഢതി.

തസ്സ പന മാതരി കാലകതായ രാജാ അഞ്ഞം രാജധീതരം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സാപി അപരേന സമയേന പുത്തം വിജായി. തസ്സാ രാജാ പുത്തം ദിസ്വാ പസന്നോ ‘‘ഭദ്ദേ, തയാ ഇച്ഛിതം വരം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വരം അദാസി. സാ ഗഹിതകം കത്വാ ഠപേത്വാ യദാ സുജാതകുമാരോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ജാതോ, തദാ രാജാനം ആഹ ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി മമ പുത്തം ദിസ്വാ തുട്ഠചിത്തേഹി വരോ ദിന്നോ, തം ഇദാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ഗണ്ഹ, ദേവീ’’തി. ‘‘മയ്ഹം പുത്തസ്സ രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘നസ്സ, വസലി, മമ ജേട്ഠപുത്തേ ദേവകുമാരസദിസേ സുജാതകുമാരേ ഠിതേ കസ്മാ ഏവം വദസീ’’തി പടിക്ഖിപി. ദേവീ പുനപ്പുനം നിബന്ധനം കരോന്തീ മനം അലഭിത്വാ ഏകദിവസം ആഹ ‘‘ദേവ, യദി സച്ചേ തിട്ഠസി, ദേഹി ഏവാ’’തി. രാജാ ‘‘അനുപധാരേത്വാ മയാ ഇമിസ്സാ വരോ ദിന്നോ, അയഞ്ച ഏവം വദതീ’’തി വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ സുജാതകുമാരം പക്കോസിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ അസ്സൂനി പവത്തേസി. കുമാരോ പിതരം സോചമാനം ദിസ്വാ ദോമനസ്സപ്പത്തോ അസ്സൂനി പവത്തേത്വാ ‘‘അനുജാനാഹി, ദേവ, അഹം അഞ്ഞത്ഥ ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ രഞ്ഞാ ‘‘അഞ്ഞം തേ നഗരം മാപേസ്സാമി, തത്ഥ വസേയ്യാസീ’’തി വുത്തേ കുമാരോ ന ഇച്ഛി. ‘‘മമ സഹായാനം രാജൂനം സന്തികേ പേസേസ്സാമീ’’തി ച വുത്തേ തമ്പി നാനുജാനി. കേവലം ‘‘ദേവ, അരഞ്ഞം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. രാജാ പുത്തം ആലിങ്ഗിത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ ‘‘മമച്ചയേന ഇധാഗന്ത്വാ രജ്ജേ പതിട്ഠഹാ’’തി വത്വാ വിസ്സജ്ജേസി.

സോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വനചരകേ നിസ്സായ വസന്തോ ഏകദിവസം മിഗവം ഗതോ. തസ്സ സമണകാലേ സഹായവരോ ഏകോ ദേവപുത്തോ ഹിതേസിതായ മിഗരൂപേന തം പലോഭേന്തോ ധാവിത്വാ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചായനസ്സ വസനട്ഠാനസമീപം പത്വാ അന്തരധായി. സോ ‘‘ഇമം മിഗം ഇദാനി ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഉപധാവന്തോ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പത്വാ തം അപസ്സന്തോ ബഹി പണ്ണസാലായ ഥേരം നിസിന്നം ദിസ്വാ തസ്സ സമീപേ ചാപകോടിം ഓലുബ്ഭ അട്ഠാസി. ഥേരോ തം ഓലോകേത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം തസ്സ പവത്തിം ഞത്വാ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അജാനന്തോ വിയ സങ്ഗഹം കരോന്തോ –

൯൮൧. ‘‘ദള്ഹധമ്മാ നിസാരസ്സ, ധനും ഓലുബ്ഭ തിട്ഠസി;

ഖത്തിയോ നുസി രാജഞ്ഞോ, അദു ലുദ്ദോ വനേചരോ’’തി. –

പുച്ഛി. തത്ഥ ദള്ഹധമ്മാതി ദള്ഹധനു. ദള്ഹധനു നാമ ദ്വിസഹസ്സഥാമം വുച്ചതി. ദ്വിസഹസ്സഥാമന്തി ച യസ്സ ആരോപിതസ്സ ജിയായ ബദ്ധോ ലോഹസീസാദീനം ഭാരോ ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ യാവ കണ്ഡപ്പമാണാ ഉക്ഖിത്തസ്സ പഥവിതോ മുച്ചതി. നിസാരസ്സാതി നിരതിസയസാരസ്സ വിസിട്ഠസാരസ്സ രുക്ഖസ്സ ധനും, സാരതരരുക്ഖമയം ധനുന്തി അത്ഥോ. ഓലുബ്ഭാതി സന്നിരുമ്ഭിത്വാ. രാജഞ്ഞോതി രാജകുമാരോ. വനേചരോതി വനചരോ.

അഥ സോ അത്താനം ആവികരോന്തോ –

൯൮൨. ‘‘അസ്സകാധിപതിസ്സാഹം, ഭന്തേ പുത്തോ വനേചരോ;

നാമം മേ ഭിക്ഖു തേ ബ്രൂമി, സുജാതോ ഇതി മം വിദൂ.

൯൮൩. ‘‘മിഗേ ഗവേസമാനോഹം, ഓഗാഹന്തോ ബ്രഹാവനം;

മിഗം തഞ്ചേവ നാദ്ദക്ഖിം, തഞ്ച ദിസ്വാ ഠിതോ അഹ’’ന്തി. –

ആഹ. തത്ഥ അസ്സകാധിപതിസ്സാതി അസ്സകരട്ഠാധിപതിനോ അസ്സകരാജസ്സ. ഭിക്ഖൂതി ഥേരം ആലപതി. മിഗേ ഗവേസമാനോതി മിഗസൂകരാദികേ ഗവേസന്തോ, മിഗവം ചരന്തോതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ ഥേരോ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ –

൯൮൪. ‘‘സ്വാഗതം തേ മഹാപുഞ്ഞ, അഥോ തേ അദുരാഗതം;

ഏത്തോ ഉദകമാദായ, പാദേ പക്ഖാലയസ്സു തേ.

൯൮൫. ‘‘ഇദമ്പി പാനീയം സീതം, ആഭതം ഗിരിഗബ്ഭരാ;

രാജപുത്ത തതോ പിത്വാ, സന്ഥതസ്മിം ഉപാവിസാ’’തി. – ആഹ;

൯൮൪. തത്ഥ അദുരാഗതന്തി ദുരാഗമനവജ്ജിതം, മഹാപുഞ്ഞ, തേ ഇധാഗമനം സ്വാഗതം, ന തേ അപ്പകമ്പി ദുരാഗമനം അത്ഥി തുയ്ഹഞ്ച മയ്ഹഞ്ച പീതിസോമനസ്സജനനതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘അധുനാഗത’’ന്തിപി പാഠോ, ഇദാനി ആഗമനന്തി അത്ഥോ.

൯൮൫. സന്ഥതസ്മിം ഉപാവിസാതി അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ അനിസീദിത്വാ അമുകസ്മിം തിണസന്ഥാരകേ നിസീദാതി.

തതോ രാജകുമാരോ ഥേരസ്സ പടിസന്ഥാരം സമ്പടിച്ഛന്തോ ആഹ –

൯൮൬. ‘‘കല്യാണീ വത തേ വാചാ, സവനീയാ മഹാമുനി;

നേലാ അത്ഥവതീ വഗ്ഗു, മന്ത്വാ അത്ഥഞ്ച ഭാസസി.

൯൮൭. ‘‘കാ തേ രതി വനേ വിഹരതോ, ഇസിനിസഭ വദേഹി പുട്ഠോ;

തവ വചനപഥം നിസാമയിത്വാ, അത്ഥധമ്മപദം സമാചരേമസേ’’തി.

൯൮൬. തത്ഥ കല്യാണീതി സുന്ദരാ സോഭനാ. സവനീയാതി സോതും യുത്താ. നേലാതി നിദ്ദോസാ. അത്ഥവതീതി അത്ഥയുത്താ ദിട്ഠധമ്മികാദിനാ ഹിതേന ഉപേതാ. വഗ്ഗൂതി മധുരാ. മന്ത്വാതി ജാനിത്വാ പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. അത്ഥന്തി അത്ഥതോ അനപേതം ഏകന്തഹിതാവഹം.

൯൮൭. ഇസിനിസഭാതി ഇസീസു നിസഭ ആജാനീയസദിസ. വചനപഥന്തി വചനം. വചനമേവ ഹി അത്ഥാധിഗമസ്സ ഉപായഭാവതോ ‘‘വചനപഥ’’ന്തി വുത്തം. അത്ഥധമ്മപദം സമാചരേമസേതി ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച അത്ഥാവഹം സീലാദിധമ്മകോട്ഠാസം പടിപജ്ജാമസേ.

ഇദാനി ഥേരോ അത്തനോ സമ്മാപടിപത്തിം തസ്സ അനുച്ഛവികം വദന്തോ –

൯൮൮. ‘‘അഹിംസാ സബ്ബപാണീനം, കുമാരമ്ഹാക രുച്ചതി;

ഥേയ്യാ ച അതിചാരാ ച, മജ്ജപാനാ ച ആരതി.

൯൮൯. ‘‘ആരതി സമചരിയാ ച, ബാഹുസച്ചം കതഞ്ഞുതാ;

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പാസംസാ, ധമ്മാ ഏതേ പസംസിയാ’’തി. – ആഹ;

൯൮൯. തത്ഥ ആരതി സമചരിയാ ചാതി യഥാവുത്താ ച പാപധമ്മതോ ആരതി, പടിവിരതി കായസമതാദിസമചരിയാ ച. ബാഹുസച്ചന്തി പരിയത്തിബാഹുസച്ചം. കതഞ്ഞുതാതി പരേഹി അത്തനോ കതസ്സ ഉപകാരസ്സ ജാനനാ. പാസംസാതി അത്ഥകാമേഹി കുലപുത്തേഹി പകാരതോ ആസംസിതബ്ബാ. ധമ്മാ ഏതേതി ഏതേ യഥാവുത്താ അഹിംസാദിധമ്മാ. പസംസിയാതി വിഞ്ഞൂഹി പസംസിതബ്ബാ.

ഏവം ഥേരോ തസ്സ അനുച്ഛവികം സമ്മാപടിപത്തിം വത്വാ അനാഗതംസഞാണേന ആയുസങ്ഖാരേ ഓലോകേന്തോ ‘‘പഞ്ചമാസമത്തമേവാ’’തി ദിസ്വാ തം സംവേജേത്വാ ദള്ഹം തത്ഥ സമ്മാപടിപത്തിയം പതിട്ഠാപേതും ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൯൦. ‘‘സന്തികേ മരണം തുയ്ഹം, ഓരം മാസേഹി പഞ്ചഹി;

രാജപുത്ത വിജാനാഹി, അത്താനം പരിമോചയാ’’തി.

തത്ഥ അത്താനം പരിമോചയാതി അത്താനം അപായദുക്ഖതോ മോചേഹി.

തതോ കുമാരോ അത്തനോ മുത്തിയാ ഉപായം പുച്ഛന്തോ ആഹ –

൯൯൧. ‘‘കതമം സ്വാഹം ജനപദം ഗന്ത്വാ, കിം കമ്മം കിഞ്ച പോരിസം;

കായ വാ പന വിജ്ജായ, ഭവേയ്യം അജരാമരോ’’തി.

തത്ഥ കതമം സ്വാഹന്തി കതമം സു അഹം, കതമം നൂതി അത്ഥോ. കിം കമ്മം കിഞ്ച പോരിസന്തി കത്വാതി വചനസേസോ. പോരിസന്തി പുരിസകിച്ചം.

തതോ ഥേരോ തസ്സ ധമ്മം ദേസേതും ഇമാ ഗാഥായോ അവോച –

൯൯൨. ‘‘ന വിജ്ജതേ സോ പദേസോ, കമ്മം വിജ്ജാ ച പോരിസം;

യത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭവേ മച്ചോ, രാജപുത്താജരാമരോ.

൯൯൩. ‘‘മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ, രട്ഠവന്തോപി ഖത്തിയാ;

പഹൂതധനധഞ്ഞാസേ, തേപി നോ അജരാമരാ.

൯൯൪. ‘‘യദി തേ സുതാ അന്ധകവേണ്ഡുപുത്താ, സൂരാ വീരാ വിക്കന്തപ്പഹാരിനോ;

തേപി ആയുക്ഖയം പത്താ, വിദ്ധസ്താ സസ്സതീസമാ.

൯൯൫. ‘‘ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ വേസ്സാ, സുദ്ദാ ചണ്ഡാലപുക്കുസാ;

ഏതേ ചഞ്ഞേ ച ജാതിയാ, തേപി നോ അജരാമരാ.

൯൯൬. ‘‘യേ മന്തം പരിവത്തേന്തി, ഛളങ്ഗം ബ്രഹ്മചിന്തിതം;

ഏതേ ചഞ്ഞേ ച വിജ്ജായ, തേപി നോ അജരാമരാ.

൯൯൭. ‘‘ഇസയോ ചാപി യേ സന്താ, സഞ്ഞതത്താ തപസ്സിനോ;

സരീരം തേപി കാലേന, വിജഹന്തി തപസ്സിനോ.

൯൯൮. ‘‘ഭാവിതത്താപി അരഹന്തോ, കതകിച്ചാ അനാസവാ;

നിക്ഖിപന്തി ഇമം ദേഹം, പുഞ്ഞപാപപരിക്ഖയാ’’തി.

൯൯൨. തത്ഥ യത്ഥ ഗന്ത്വാതി യം പദേസം ഗന്ത്വാ കമ്മം വിജ്ജം പോരിസഞ്ച കായപയോഗേന ഇതരപയോഗേന ച ഉപഗന്ത്വാ പാപുണിത്വാ ഭവേയ്യ അജരാമരോതി അത്ഥോ.

൯൯൩. ഹേട്ഠിമകോടിയാ കോടിസതാദിപരിമാണം സംഹരിത്വാ ഠപിതം മഹന്തം ധനം ഏതേസന്തി മഹദ്ധനാ. കുമ്ഭത്തയാദികഹാപണപരിബ്ബയോ മഹന്തോ ഭോഗോ ഏതേസന്തി മഹാഭോഗാ. രട്ഠവന്തോതി രട്ഠസാമികാ, അനേകയോജനപരിമാണം രട്ഠം പസാസന്താതി അധിപ്പായോ. ഖത്തിയാതി ഖത്തിയജാതികാ. പഹൂതധനധഞ്ഞാസേതി മഹാധനധഞ്ഞസന്നിചയാ, അത്തനോ പരിസായ ച സത്തട്ഠസംവച്ഛരപഹോനകധനധഞ്ഞസന്നിചയാ. തേപി നോ അജരാമരാതി ജരാമരണധമ്മാ ഏവ, മഹദ്ധനതാദീനിപി തേസം ഉപരി നിപതന്തം ജരാമരണം നിവത്തേതും ന സക്കോന്തീതി അത്ഥോ.

൯൯൪. അന്ധകവേണ്ഡുപുത്താതി അന്ധകവേണ്ഡുസ്സ പുത്താതി പഞ്ഞാതാ. സൂരാതി സത്തിമന്തോ. വീരാതി വീരിയവന്തോ. വിക്കന്തപ്പഹാരിനോതി സൂരവീരഭാവേനേവ പടിസത്തുബലം വിക്കമ്മ പസയ്ഹ പഹരണസീലാ. വിദ്ധസ്താതി വിനട്ഠാ. സസ്സതീസമാതി കുലപരമ്പരായ സസ്സതീഹി ചന്ദസൂരിയാദീഹി സമാനാ, തേപി അചിരകാലപവത്തകുലന്വയാതി അത്ഥോ.

൯൯൫. ജാതിയാതി അത്തനോ ജാതിയാ, വിസിട്ഠതരാ പന ജാതിപി നേസം ജരാമരണം നിവത്തേതും ന സക്കോതീതി അത്ഥോ.

൯൯൬. മന്തന്തി വേദം. ഛളങ്ഗന്തി കപ്പബ്യാകരണനിരുത്തിസിക്ഖാഛന്ദോവിചിതിജോതിസത്ഥസങ്ഖാതേഹി ഛഹി അങ്ഗേഹി ഛളങ്ഗം. ബ്രഹ്മചിന്തിതന്തി ബ്രഹ്മേഹി അട്ഠകാദീഹി ചിന്തിതം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ദിട്ഠം.

൯൯൭. സന്താതി ഉപസന്തകായവചീകമ്മന്താ. സഞ്ഞതത്താതി സഞ്ഞതചിത്താ. തപസ്സിനോതി തപനിസ്സിതാ.

ഇദാനി കുമാരോ അത്തനാ കത്തബ്ബം വദന്തോ –

൯൯൯. ‘‘സുഭാസിതാ അത്ഥവതീ, ഗാഥായോ തേ മഹാമുനി;

നിജ്ഝത്തോമ്ഹി സുഭട്ഠേന, ത്വഞ്ച മേ സരണം ഭവാ’’തി. –

ആഹ. തത്ഥ നിജ്ഝത്തോമ്ഹീതി നിജ്ഝാപിതോ ധമ്മോജസഞ്ഞായ സഞ്ഞത്തിഗതോ അമ്ഹി. സുഭട്ഠേനാതി സുട്ഠു ഭാസിതേന.

തതോ ഥേരോ തം അനുസാസന്തോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

൧൦൦൦. ‘‘മാ മം ത്വം സരണം ഗച്ഛ, തമേവ സരണം വജ;

സക്യപുത്തം മഹാവീരം, യമഹം സരണം ഗതോ’’തി.

തതോ രാജകുമാരോ ആഹ –

൧൦൦൧. ‘‘കതരസ്മിം സോ ജനപദേ, സത്ഥാ തുമ്ഹാക മാരിസ;

അഹമ്പി ദട്ഠും ഗച്ഛിസ്സം, ജിനം അപ്പടിപുഗ്ഗല’’ന്തി.

പുന ഥേരോ ആഹ –

൧൦൦൨. ‘‘പുരത്ഥിമസ്മിം ജനപദേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

തത്ഥാസി പുരിസാജഞ്ഞോ, സോ ച ഖോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

തത്ഥ ഥേരേന നിസിന്നപദേസതോ മജ്ഝിമദേസസ്സ പാചീനദിസാഭാഗത്താ വുത്തം ‘‘പുരത്ഥിമസ്മിം ജനപദേ’’തി.

ഏവം സോ രാജപുത്തോ ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നമാനസോ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠഹി. തേന വുത്തം –

൧൦൦൩. ‘‘സചേ ഹി ബുദ്ധോ തിട്ഠേയ്യ, സത്ഥാ തുമ്ഹാക മാരിസ;

യോജനാനി സഹസ്സാനി, ഗച്ഛേയ്യം പയിരുപാസിതും.

൧൦൦൪. ‘‘യതോ ച ഖോ പരിനിബ്ബുതോ, സത്ഥാ തുമ്ഹാക മാരിസ;

നിബ്ബുതമ്പി മഹാവീരം, ഗച്ഛാമി സരണം അഹം.

൧൦൦൫. ‘‘ഉപേമി സരണം ബുദ്ധം, ധമ്മഞ്ചാപി അനുത്തരം;

സങ്ഘഞ്ച നരദേവസ്സ, ഗച്ഛാമി സരണം അഹം.

൧൦൦൬. ‘‘പാണാതിപാതാ വിരമാമി ഖിപ്പം, ലോകേ അദിന്നം പരിവജ്ജയാമി;

അമജ്ജപോ നോ ച മുസാ ഭണാമി, സകേന ദാരേന ച ഹോമി തുട്ഠോ’’തി.

ഏവം പന തം സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതം ഥേരോ ഏവമാഹ ‘‘രാജകുമാര, തുയ്ഹം ഇധ അരഞ്ഞവാസേന അത്ഥോ നത്ഥി, ന ചിരം തവ ജീവിതം, പഞ്ചമാസബ്ഭന്തരേ ഏവ കാലം കരിസ്സസി, തസ്മാ തവ പിതു സന്തികമേവ ഗന്ത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ ഭവേയ്യാസീ’’തി വത്വാ അത്തനോ സന്തികേ ധാതുയോ ദത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. സോ ഗച്ഛന്തോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം വചനേന ഇതോ ഗമിസ്സാമി, തുമ്ഹേഹിപി മയ്ഹം അനുകമ്പായ തത്ഥ ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഥേരസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പിതു നഗരം ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ അത്തനോ ആഗതഭാവം രഞ്ഞോ നിവേദേസി.

തം സുത്വാ രാജാ സപരിവാരോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ കുമാരം ആലിങ്ഗിത്വാ അന്തേപുരം നേത്വാ അഭിസിഞ്ചിതുകാമോ അഹോസി. കുമാരോ ‘‘ദേവ, മയ്ഹം അപ്പകം ആയു, ഇതോ ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന മരണം ഭവിസ്സതി, കിം മേ രജ്ജേന, തുമ്ഹേ നിസ്സായ പുഞ്ഞമേവ കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ ഗുണം രതനത്തയസ്സ ച ആനുഭാവം പവേദേസി. തം സുത്വാ രാജാ സംവേഗപ്പത്തോ രതനത്തയേ ച ഥേരേ ച പസന്നമാനസോ മഹന്തം വിഹാരം കാരേത്വാ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി. ഥേരോപി രാജാനം മഹാജനഞ്ച അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആഗച്ഛി. രാജാ ച സപരിവാരോ ദൂരതോവ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ഥേരം വിഹാരം പവേസേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തോ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠഹി. കുമാരോ ച സീലാനി സമാദിയിത്വാ ഥേരം ഭിക്ഖൂ ചേവ സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തോ ദാനാനി ദദന്തോ ധമ്മം സുണന്തോ ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന സത്തരതനപടിമണ്ഡിതോ സത്തയോജനപ്പമാണോ രഥോ ഉപ്പജ്ജി, അനേകാനി ചസ്സ അച്ഛരാസഹസ്സാനി പരിവാരോ അഹോസി.

രാജാ കുമാരസ്സ സരീരസക്കാരം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച മഹാദാനം പവത്തേത്വാ ചേതിയസ്സ പൂജം അകാസി, തത്ഥ മഹാജനോ സന്നിപതി, ഥേരോപി സപരിവാരോ തം പദേസം ഉപഗഞ്ഛി. അഥ ദേവപുത്തോ അത്തനാ കതകുസലകമ്മം ഓലോകേത്വാ കതഞ്ഞുതായ ‘‘ഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിസ്സാമി, സാസനഗുണേ ച പാകടേ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദിബ്ബരഥം ആരുയ്ഹ മഹതാ പരിവാരേന ദിസ്സമാനരൂപോ ആഗന്ത്വാ രഥാ ഓരുയ്ഹ ഥേരസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ പിതരാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഥേരം പയിരുപാസമാനോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. തം ഥേരോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പുച്ഛി –

൧൦൦൭. ‘‘സഹസ്സരംസീവ യഥാമഹപ്പഭോ, ദിസം യഥാ ഭാതി നഭേ അനുക്കമം;

തഥാപകാരോ തവായം മഹാരഥോ, സമന്തതോ യോജനസത്തമായതോ.

൧൦൦൮. ‘‘സുവണ്ണപട്ടേഹി സമന്തമോത്ഥടോ, ഉരസ്സ മുത്താഹി മണീഹി ചിത്തിതോ;

ലേഖാ സുവണ്ണസ്സ ച രൂപിയസ്സ ച, സോഭേന്തി വേളുരിയമയാ സുനിമ്മിതാ.

൧൦൦൯. ‘‘സീസഞ്ചിദം വേളുരിയസ്സ നിമ്മിതം, യുഗഞ്ചിദം ലോഹിതകായ ചിത്തിതം;

യുത്താ സുവണ്ണസ്സ ച രൂപിയസ്സ ച, സോഭന്തി അസ്സാ ച ഇമേ മനോജവാ.

൧൦൧൦. ‘‘സോ തിട്ഠസി ഹേമരഥേ അധിട്ഠിതോ, ദേവാനമിന്ദോവ സഹസ്സവാഹനോ;

പുച്ഛാമി താഹം യസവന്ത കോവിദം, കഥം തയാ ലദ്ധോ അയം ഉളാരോ’’തി.

൧൦൦൭. തത്ഥ സഹസ്സരംസീതി സൂരിയോ. സോ ഹി അനേകസഹസ്സരംസിമന്തതായ ‘‘സഹസ്സരംസീ’’തി വുച്ചതി. യഥാമഹപ്പഭോതി അത്തനോ മഹത്തസ്സ അനുരൂപപ്പഭോ. യഥാ ഹി മഹത്തേന സൂരിയമണ്ഡലേന സദിസം ജോതിമണ്ഡലം നത്ഥി, ഏവം പഭായപി. തഥാ ഹി തം ഏകസ്മിം ഖണേ തീസു മഹാദീപേസു ആലോകം ഫരന്തം തിട്ഠതി. ദിസം യഥാ ഭാതി നഭേ അനുക്കമന്തി നഭേ ആകാസേ യഥേവ ദിസം അനുക്കമന്തോ ഗച്ഛന്തോ യഥാ യേന പകാരേന ഭാതി ദിബ്ബതി ജോതതി. തഥാപകാരോതി താദിസാകാരോ. തവായന്തി തവ അയം.

൧൦൦൮. സുവണ്ണപട്ടേഹീതി സുവണ്ണമയേഹി പട്ടേഹി. സമന്തമോത്ഥടോ സമന്തതോ ഛാദിതോ. ഉരസ്സാതി ഉരോ അസ്സ, രഥസ്സ ഉരോതി ച ഈസാമൂലം വദതി. ലേഖാതി വേളുരിയമയാ മാലാകമ്മലതാകമ്മാദിലേഖാ. താസം സുവണ്ണപട്ടേസു ച രജതപട്ടേസു ച ദിസ്സമാനത്താ വുത്തം ‘‘സുവണ്ണസ്സ ച രൂപിയസ്സ ചാ’’തി. സോഭേന്തീതി രഥം സോഭയന്തി.

൧൦൦൯. സീസന്തി രഥകുബ്ബരസീസം. വേളുരിയസ്സ നിമ്മിതന്തി വേളുരിയേന നിമ്മിതം, വേളുരിയമണിമയന്തി അത്ഥോ. ലോഹിതകായാതി ലോഹിതകമണിനാ, യേന കേനചി രത്തമണിനാ വാ. യുത്താതി യോജിതാ, അഥ വാ യോത്താ സുവണ്ണസ്സ ച രൂപിയസ്സ ചാതി സുവണ്ണമയാ ച രൂപിയമയാ ച യോത്താ, സങ്ഖലികാതി അത്ഥോ.

൧൦൧൦. അധിട്ഠിതോതി അത്തനോ ദേവിദ്ധിയാ സകലമിദം ഠാനം അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. സഹസ്സവാഹനോതി സഹസ്സയുത്തവാഹനോ, സഹസ്സആജാനീയയുത്തരഥോ ദേവാനമിന്ദോ യഥാതി അധിപ്പായോ. യസവന്താതി ആലപനം, യസസ്സീതി അത്ഥോ. കോവിദന്തി കുസലഞാണവന്തം, രഥാരോഹനേ വാ ഛേകം. അയം ഉളാരോതി അയം ഉളാരോ മഹന്തോ യസോതി അധിപ്പായോ.

ഏവം ഥേരേന പുട്ഠോ ദേവപുത്തോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൧൦൧൧. ‘‘സുജാതോ നാമഹം ഭന്തേ, രാജപുത്തോ പുരേ അഹും;

ത്വഞ്ച മം അനുകമ്പായ, സഞ്ഞമസ്മിം നിവേസയി.

൧൦൧൨. ‘‘ഖീണായുകഞ്ച മം ഞത്വാ, സരീരം പാദാസി സത്ഥുനോ;

ഇമം സുജാത പൂജേഹി, തം തേ അത്ഥായ ഹേഹിതി.

൧൦൧൩. ‘‘താഹം ഗന്ധേഹി മാലേഹി, പൂജയിത്വാ സമുയ്യുതോ;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ഉപപന്നോമ്ഹി നന്ദനം.

൧൦൧൪. ‘‘നന്ദനേ ച വനേ രമ്മേ, നാനാദിജഗണായുതേ;

രമാമി നച്ചഗീതേഹി, അച്ഛരാഹി പുരക്ഖതോ’’തി.

൧൦൧൨-൩. തത്ഥ സരീരന്തീ സരീരധാതും. ഹേഹിതീതി ഭവിസ്സതി. സമുയ്യുതോതി സമ്മാ ഉയ്യുത്തോ, യുത്തപ്പയുത്തോതി അത്ഥോ.

ഏവം ദേവപുത്തോ ഥേരേന പുച്ഛിതമത്ഥം കഥേത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പിതരം ആപുച്ഛിത്വാ രഥം ആരുയ്ഹ ദേവലോകമേവ ഗതോ. ഥേരോപി തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ വിത്ഥാരേന ധമ്മകഥം കഥേസി. സാ ധമ്മകഥാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസി. അഥ ഥേരോ തം സബ്ബം അത്തനാ ച തേന ച കഥിതനിയാമേനേവ സങ്ഗീതികാലേ ധമ്മസങ്ഗാഹകാനം ആരോചേസി, തേ ച തം തഥാ സങ്ഗഹം ആരോപേസുന്തി.

ചൂളരഥവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.