൧. മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനവണ്ണനാ

മഹാരഥവഗ്ഗേ കോ മേ വന്ദതി പാദാനീതി മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ ചമ്പായം വിഹരതി ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ. സോ പച്ചൂസവേലായം ബുദ്ധാചിണ്ണം മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ വേനേയ്യബന്ധവേ സത്തേ വോലോകേന്തോ അദ്ദസ ‘‘അജ്ജ മയി സായന്ഹസമയേ ധമ്മം ദേസേന്തേ ഏകോ മണ്ഡൂകോ മമ സരേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തോ പരൂപക്കമേന മരിത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹതാ ദേവപരിവാരേന മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആഗമിസ്സതി, തത്ഥ ബഹൂനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ചമ്പാനഗരം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ, ഭിക്ഖൂനം സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂസു വത്തം ദസ്സേത്വാ, അത്തനോ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗതേസു ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന ദിവസഭാഗം ഖേപേത്വാ, സായന്ഹസമയേ ചതൂസു പരിസാസു സന്നിപതിതാസു സുരഭിഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന പോക്ഖരണിതീരേ ധമ്മസഭാമണ്ഡപം പവിസിത്വാ അലങ്കതവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ മനോസിലാതലേ സീഹനാദം നദന്തോ അഛമ്ഭീതകേസരസീഹോ വിയ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മസ്സരം നിച്ഛാരേന്തോ അചിന്തേയ്യേന ബുദ്ധാനുഭാവേന അനുപമായ ബുദ്ധലീലായ ധമ്മം ദേസേതും ആരഭി.

തസ്മിഞ്ച ഖണേ ഏകോ മണ്ഡൂകോ പോക്ഖരണിതോ ആഗന്ത്വാ ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി ധമ്മസഞ്ഞായ സരേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തോ പരിസപരിയന്തേ നിപജ്ജി. അഥേകോ വച്ഛപാലോ തം പദേസം ആഗതോ സത്ഥാരം ധമ്മം ദേസേന്തം പരിസഞ്ച പരമേന ഉപസമേന ധമ്മം സുണന്തം ദിസ്വാ തഗ്ഗതമാനസോ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ തിട്ഠന്തോ മണ്ഡൂകം അനോലോകേത്വാ തസ്സ സീസേ സന്നിരുമ്ഭിത്വാ അട്ഠാസി. സോ ധമ്മസഞ്ഞായ പസന്നചിത്തോ താവദേവ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തിത്വാ സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ തത്ഥ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതം അത്താനം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ നു ഖോ ഇധ അഹം നിബ്ബത്തോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ പുരിമജാതിം ദിസ്വാ ‘‘അഹമ്പി നാമ ഇധ ഉപ്പജ്ജിം, ഈദിസഞ്ച സമ്പത്തിം പടിലഭിം, കിം നു ഖോ കമ്മം അകാസി’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ അഞ്ഞം ന അദ്ദസ അഞ്ഞത്ര ഭഗവതോ സരേ നിമിത്തഗ്ഗാഹാ. സോ താവദേവ സഹ വിമാനേന ആഗന്ത്വാ വിമാനതോ ഓതരിത്വാ, മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ മഹതാ പരിവാരേന മഹന്തേന ദിബ്ബാനുഭാവേന ഉപസങ്കമിത്വാ, ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. അഥ നം ഭഗവാ ജാനന്തോവ മഹാജനസ്സ കമ്മഫലം ബുദ്ധാനുഭാവഞ്ച പച്ചക്ഖം കാതും –

൮൫൭. ‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. –

പുച്ഛി. തത്ഥ കോതി ദേവനാഗയക്ഖമനുസ്സാദീസു കോ, കതമോതി അത്ഥോ. മേതി മമ. പാദാനീതി പാദേ. ഇദ്ധിയാതി ഇമായ ഈദിസായ ദേവിദ്ധിയാ. യസസാതി ഇമിനാ ഈദിസേന പരിവാരേന പരിച്ഛേദേന ച. ജലന്തി വിജ്ജോതമാനോ. അഭിക്കന്തേനാതി അതിവിയ കന്തേന കമനീയേന സുന്ദരേന. വണ്ണേനാതി ഛവിവണ്ണേന, സരീരവണ്ണനിഭായാതി അത്ഥോ.

അഥ ദേവപുത്തോ അത്തനോ പുരിമജാതിആദിം ആവി കരോന്തോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൮൫൮. ‘‘മണ്ഡൂകോഹം പുരേ ആസിം, ഉദകേ വാരിഗോചരോ;

തവ ധമ്മം സുണന്തസ്സ, അവധീ വച്ഛപാലകോ.

൮൫൯. ‘‘മുഹുത്തം ചിത്തപസാദസ്സ, ഇദ്ധിം പസ്സ യസഞ്ച മേ;

ആനുഭാവഞ്ച മേ പസ്സ, വണ്ണം പസ്സ ജുതിഞ്ച മേ.

൮൬൦. ‘‘യേ ച തേ ദീഘമദ്ധാനം, ധമ്മം അസ്സോസും ഗോതമ;

പത്താ തേ അചലട്ഠാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ’’തി.

൮൫൮. തത്ഥ പുരേതി പുരിമജാതിയം. ഉദകേതി ഇദം തദാ അത്തനോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനദസ്സനം. ഉദകേ മണ്ഡൂകോതി ഏതേന ഉദ്ധുമായികാദികസ്സ ഥലേ മണ്ഡൂകസ്സ നിവത്തനം കതം ഹോതി. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗോചരോ വിയാതി ഗോചരോ, ഘാസേസനട്ഠാനം. വാരി ഉദകം ഗോചരോ ഏതസ്സാതി വാരിഗോചരോ. ഉദകചാരീപി ഹി കോചി കച്ഛപാദി അവാരിഗോചരോപി ഹോതീതി ‘‘വാരിഗോചരോ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. തവ ധമ്മം സുണന്തസ്സാതി ബ്രഹ്മസ്സരേന കരവീകരുതമഞ്ജുനാ ദേസേന്തസ്സ തവ ധമ്മം ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി സരേ നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന സുണന്തസ്സ, അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം വേദിതബ്ബം. അവധീ വച്ഛപാലകോതി വച്ഛേ രക്ഖന്തോ ഗോപാലദാരകോ മമ സമീപം ആഗന്ത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭിത്വാ തിട്ഠന്തോ മമ സീസേ ദണ്ഡം സന്നിരുമ്ഭിത്വാ മം മാരേസി.

൮൫൯. മുഹുത്തം ചിത്തപസാദസ്സാതി തവ ധമ്മേ മുഹുത്തമത്തം ഉപ്പന്നസ്സ ചിത്തപസാദസ്സ ഹേതുഭൂതസ്സ ഇദ്ധിന്തി സമിദ്ധിം, ദിബ്ബവിഭൂതിന്തി അത്ഥോ. യസന്തി പരിവാരം. ആനുഭാവന്തി കാമവണ്ണിതാദിദിബ്ബാനുഭാവം. വണ്ണന്തി സരീരവണ്ണസമ്പത്തിം. ജുതിന്തി ദ്വാദസയോജനാനി ഫരണസമത്ഥം പഭാവിസേസം.

൮൬൦. യേതി യേ സത്താ. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ. തേതി തവ. ദീഘമദ്ധാനന്തി ബഹുവേലം. അസ്സോസുന്തി സുണിംസു. ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. അചലട്ഠാനന്തി നിബ്ബാനം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഗോതമ ഭഗവാ അഹം വിയ ഇത്തരമേവ കാലം അസുണിത്വാ യേ പന കതപുഞ്ഞാ ചിരം കാലം തവ ധമ്മം അസ്സോസും സോതും ലഭിംസു, തേ ദീഘരത്തം സംസാരബ്യസനാഭിഭൂതാ ഇമേ സത്താ യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചേയ്യും, തം അസോകം സസ്സതഭാവേന അചലം സന്തിപദം പത്താ ഏവ, ന തേസം തസ്സ പത്തിയാ അന്തരായോതി.

അഥസ്സ ഭഗവാ സമ്പത്തപരിസായ ച ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അഞ്ജലിം കത്വാ സഹ പരിവാരേന ദേവലോകമേവ ഗതോതി.

മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.