൯. വിസാലക്ഖിവിമാനവണ്ണനാ

കാ നാമ ത്വം വിസാലക്ഖീതി വിസാലക്ഖിവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ രഞ്ഞാ അജാതസത്തുനാ അത്തനാ പടിലദ്ധാ ഭഗവതാ സരീരധാതുയോ ഗഹേത്വാ രാജഗഹേ ഥൂപേ ച മഹേ ച കതേ രാജഗഹവാസിനീ ഏകാ മാലാകാരധീതാ സുനന്ദാ നാമ ഉപാസികാ അരിയസാവികാ സോതാപന്നാ പിതും ഗേഹതോ പേസിതം ബഹും മാലഞ്ച ഗന്ധഞ്ച പേസേത്വാ ദേവസികം ചേതിയേ പൂജം കാരേസി, ഉപോസഥദിവസേസു പന സയമേവ ഗന്ത്വാ പൂജം അകാസി. സാ അപരഭാഗേ അഞ്ഞതരേന രോഗേന ഫുട്ഠാ കാലം കത്വാ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ പരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകദിവസം സാ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന സഹ ചിത്തലതാവനം പാവിസി. തത്ഥ ച അഞ്ഞാസം ദേവതാനം പഭാ പുപ്ഫാദീനം പഭാഹി പടിഹതാ ഹുത്വാ വിചിത്തവണ്ണാ ഹോതി, സുനന്ദായ പന പഭാ താഹി അനഭിഭൂതാ സഭാവേനേവ അട്ഠാസി. തം ദിസ്വാ സക്കോ ദേവരാജാ തായ കതസുചരിതം ഞാതുകാമോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പുച്ഛി –

൬൬൬. ‘‘കാ നാമ ത്വം വിസാലക്ഖി, രമ്മേ ചിത്തലതാവനേ;

സമന്താ അനുപരിയാസി, നാരീഗണപുരക്ഖതാ.

൬൬൭. ‘‘യദാ ദേവാ താവതിംസാ, പവിസന്തി ഇമം വനം;

സയോഗ്ഗാ സരഥാ സബ്ബേ, ചിത്രാ ഹോന്തി ഇധാഗതാ.

൬൬൮. ‘‘തുയ്ഹഞ്ച ഇധ പത്തായ, ഉയ്യാനേ വിചരന്തിയാ;

കായേ ന ദിസ്സതീ ചിത്തം, കേന രൂപം തവേദിസം;

ദേവതേ പുച്ഛിതാചിക്ഖ, കിസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫല’’ന്തി.

൬൬൬. തത്ഥ കാ നാമ ത്വന്തി പുരിമത്തഭാവേ കാ നാമ കീദിസീ നാമ ത്വം, യത്ഥ കതേന സുചരിതേന അയം തേ ഈദിസീ ആനുഭാവസമ്പത്തി അഹോസീതി അധിപ്പായോ. വിസാലക്ഖീതി വിപുലലോചനേ.

൬൬൭. യദാതി യസ്മിം കാലേ. ഇമം വനന്തി ഇമം ചിത്തലതാനാമകം ഉപവനം. ചിത്രാ ഹോന്തീതി ഇമസ്മിം ചിത്തലതാവനേ വിചിത്തപഭാസംസഗ്ഗേന അത്തനോ സരീരവത്ഥാലങ്കാരാദീനം പകതിഓഭാസതോപി വിസിട്ഠഭാവപ്പത്തിയാ വിചിത്രാകാരാ ഹോന്തി. ഇധാഗതാതി ഇധ ആഗതാ സമ്പത്താ, ഇധ വാ ആഗമനഹേതു.

൬൬൮. ഇധ പത്തായാതി ഇമം ഠാനം സമ്പത്തായ ഉപഗതായ. കേന രൂപം തവേദിസന്തി കേന കാരണേന തവ രൂപം സരീരം ഏദിസം ഏവരൂപം, ചിത്തലതാവനസ്സ പഭം അഭിഭവന്തം തിട്ഠതീതി അധിപ്പായോ.

ഏവം സക്കേന പുട്ഠാ സാ ദേവതാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൬൬൯. ‘‘യേന കമ്മേന ദേവിന്ദ, രൂപം മയ്ഹം ഗതീ ച മേ;

ഇദ്ധി ച ആനുഭാവോ ച, തം സുണോഹി പുരിന്ദദ.

൬൭൦. ‘‘അഹം രാജഗഹേ രമ്മേ, സുനന്ദാ നാമുപാസികാ;

സദ്ധാ സീലേന സമ്പന്നാ, സംവിഭാഗരതാ സദാ.

൬൭൧. ‘‘അച്ഛാദനഞ്ച ഭത്തഞ്ച, സേനാസനം പദീപിയം;

അദാസിം ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

൬൭൨. ‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

൬൭൩. ‘‘ഉപോസഥം ഉപവസിസ്സം, സദാ സീലേസു സംവുതാ;

സഞ്ഞമാ സംവിഭാഗാ ച, വിമാനം ആവസാമഹം.

൬൭൪. ‘‘പാണാതിപാതാ വിരതാ, മുസാവാദാ ച സഞ്ഞതാ;

ഥേയ്യാ ച അതിചാരാ ച, മജ്ജപാനാ ച ആരകാ.

൬൭൫. ‘‘പഞ്ചസിക്ഖാപദേ രതാ, അരിയസച്ചാന കോവിദാ;

ഉപാസികാ ചക്ഖുമതോ, ഗോതമസ്സ യസസ്സിനോ.

൬൭൬. ‘‘തസ്സാ മേ ഞാതികുലാ ദാസീ, സദാ മാലാഭിഹാരതി;

താഹം ഭഗവതോ ഥൂപേ, സബ്ബമേവാഭിരോപയിം.

൬൭൭. ‘‘ഉപോസഥേ ചഹം ഗന്ത്വാ, മാലാഗന്ധവിലേപനം;

ഥൂപസ്മിം അഭിരോപേസിം, പസന്നാ സേഹി പാണിഭി.

൬൭൮. ‘‘തേന കമ്മേന ദേവിന്ദ, രൂപം മയ്ഹം ഗതീ ച മേ;

ഇദ്ധി ച ആനുഭാവോ ച, യം മാലം അഭിരോപയിം.

൬൭൯. ‘‘യഞ്ച സീലവതീ ആസിം, ന തം താവ വിപച്ചതി;

ആസാ ച പന മേ ദേവിന്ദ, സകദാഗാമിനീ സിയ’’ന്തി.

൬൬൯. തത്ഥ ഗതീതി അയം ദേവഗതി, നിബ്ബത്തി വാ. ഇദ്ധീതി അയം ദേവിദ്ധി, അധിപ്പായസമിജ്ഝനം വാ. ആനുഭാവോതി പഭാവോ. പുരിന്ദദാതി സക്കം ആലപതി. സോ ഹി പുരേ ദാനം അദാസീതി ‘‘പുരിന്ദദോ’’തി വുച്ചതി.

൬൭൬. ഞാതികുലാതി പിതു ഗേഹം സന്ധായ വദതി. സദാ മാലാഭിഹാരതീതി സദാ സബ്ബകാലം ദിവസേ ദിവസേ ഞാതികുലതോ ദാസിയാ പുപ്ഫം മയ്ഹം അഭിഹരീയതി. സബ്ബമേവാഭിരോപയിന്തി മയ്ഹം പിളന്ധനത്ഥായ പിതുഗേഹതോ ആഹടം മാലം അഞ്ഞഞ്ച ഗന്ധാദിം സബ്ബമേവ അത്തനാ അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഭഗവതോ ഥൂപേ പൂജനവസേന അഭിരോപയിം പൂജം കാരേസിം.

൬൭൭-൮. ഉപോസഥേ ചഹം ഗന്ത്വാതി ഉപോസഥദിവസേ അഹമേവ ഥൂപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ. യം മാലം അഭിരോപയിന്തി യം തദാ ഭഗവതോ ഥൂപേ മാലാഗന്ധാഭിരോപനം കതം, തേന കമ്മേനാതി യോജനാ.

൬൭൯. ന തം താവ വിപച്ചതീതി യം സീലവതീ ആസിം, തം സീലരക്ഖണം തം രക്ഖിതം സീലം പൂജാമയപുഞ്ഞസ്സ ബലവഭാവേന അലദ്ധോകാസം ന താവ വിപച്ചതി, ന വിപച്ചിതും ആരദ്ധം, അപരസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ തസ്സ വിപാകോതി അത്ഥോ. ആസാ ച പന മേ ദേവിന്ദ, സകദാഗാമിനീ സിയന്തി ‘‘കഥം നു ഖോ അഹം സകദാഗാമിനീ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനാ ച മേ ദേവിന്ദ, അരിയധമ്മവിസയാവ, ന ഭവവിസേസവിസയാ. സാ പന സപ്പിമണ്ഡം ഇച്ഛതോ ദധിതോ പചിതം വിയ അനിപ്ഫാദിനീതി ദസ്സേതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഇമം പന അത്ഥം സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അത്തനാ ച തായ ദേവധീതായ ച വുത്തനിയാമേനേവ ആയസ്മതോ വങ്ഗീസത്ഥേരസ്സ ആരോചേസി. ആയസ്മാ വങ്ഗീസോ സങ്ഗീതികാലേ ധമ്മസങ്ഗാഹകാനം മഹാഥേരാനം ആരോചേസി, തേ ച തം തഥേവ സങ്ഗീതിം ആരോപയിംസൂതി.

വിസാലക്ഖിവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.