൧൦. പാരിച്ഛത്തകവിമാനവണ്ണനാ

പാരിച്ഛത്തകേ കോവിളാരേതി പാരിച്ഛത്തകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന സാവത്ഥിവാസീ അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ, അത്തനോ ഗേഹദ്വാരേ മഹന്തം മണ്ഡപം സജ്ജേത്വാ സാണിപാകാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി വിതാനം ബന്ധിത്വാ ധജപടാകാദയോ ഉസ്സാപേത്വാ നാനാവിരാഗവണ്ണാനി വത്ഥാനി ഗന്ധദാമമാലാദാമാനി ച ഓലമ്ബേത്വാ സിത്തസമ്മട്ഠേ പദേസേ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസി. അഥ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ദേവവിമാനം വിയ അലങ്കതപടിയത്തം മണ്ഡപം പവിസിത്വാ സഹസ്സരംസീ വിയ അണ്ണവകുച്ഛിം ഓഭാസയമാനോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ഉപാസകോ ഗന്ധപുപ്ഫധൂമദീപേഹി ഭഗവന്തം പൂജേസി.

തേന ച സമയേന അഞ്ഞതരാ കട്ഠഹാരികാ ഇത്ഥീ അന്ധവനേ സുപുപ്ഫിതം അസോകരുക്ഖം ദിസ്വാ സപല്ലവങ്കുരാനി പിണ്ഡീകതാനി ബഹൂനി അസോകപുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തീ, ഭഗവന്തം തത്ഥ നിസിന്നം ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ ആസനസ്സ സമന്തതോ തേഹി പുപ്ഫേഹി പുപ്ഫസന്ഥരം സന്ഥരന്തീ, ഭഗവതോ പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ നമസ്സമാനാ അഗമാസി. സാ അപരേന സമയേന കാലം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തി, അച്ഛരാസഹസ്സപരിവാരാ യേഭുയ്യേന നന്ദനവനേ നച്ചന്തീ ഗായന്തീ പാരിച്ഛത്തകമാലാ ഗന്ഥേന്തീ പമോദമാനാ കീളന്തീ സുഖം അനുഭവതി. അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ദേവചാരികം ചരന്തോ താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ തായ കതകമ്മം ഇമാഹി ഗാഥാഹി പുച്ഛി –

൬൮൦. ‘‘പാരിച്ഛത്തകേ കോവിളാരേ, രമണീയേ മനോരമേ;

ദിബ്ബമാലം ഗന്ഥമാനാ, ഗായന്തീ സമ്പമോദസി.

൬൮൧. ‘‘തസ്സാ തേ നച്ചമാനായ, അങ്ഗമങ്ഗേഹി സബ്ബസോ;

ദിബ്ബാ സദ്ദാ നിച്ഛരന്തി, സവനീയാ മനോരമാ.

൬൮൨. ‘‘തസ്സാ തേ നച്ചമാനായ, അങ്ഗമങ്ഗേഹി സബ്ബസോ;

ദിബ്ബാ ഗന്ധാ പവായന്തി, സുചിഗന്ധാ മനോരമാ.

൬൮൩. ‘‘വിവത്തമാനാ കായേന, യാ വേണീസു പിളന്ധനാ;

തേസം സുയ്യതി നിഗ്ഘോസോ, തൂരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ യഥാ.

൬൮൪. ‘‘വടംസകാ വാതധുതാ, വാതേന സമ്പകമ്പിതാ;

തേസം സുയ്യതി നിഗ്ഘോസോ, തൂരിയേ പഞ്ചങ്ഗികേ യഥാ.

൬൮൫. ‘‘യാപി തേ സിരസ്മിം മാലാ, സുചിഗന്ധാ മനോരമാ;

വാതി ഗന്ധോ ദിസാ സബ്ബാ, രുക്ഖോ മഞ്ജൂസകോ യഥാ.

൬൮൬. ‘‘ഘായസേ തം സുചിഗന്ധം, രൂപം പസ്സസി അമാനുസം;

ദേവതേ പുച്ഛിതാചിക്ഖ, കിസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫല’’ന്തി.

൬൮൦. തത്ഥ പാരിച്ഛത്തകേ കോവിളാരേതി പാരിച്ഛത്തകനാമകേ കോവിളാരപുപ്ഫേ ആദായ ദിബ്ബമാലം ഗന്ഥമാനാതി യോജനാ. യഞ്ഹി ലോകിയാ ‘‘പാരിജാത’’ന്തി വദന്തി, തം മാഗധഭാസായ ‘‘പാരിച്ഛത്തക’’ന്തി വുച്ചതി. കോവിളാരോതി ച കോവിളാരജാതികോ, സോ ച മനുസ്സലോകേപി ദേവലോകേപി കോവിളാരോ, തസ്സാപി ജാതീതി വദന്തി.

൬൮൧. തസ്സാ പന ദേവതായ നച്ചനകാലേ അങ്ഗഭാരവസേന സരീരതോ ച പിളന്ധനതോ ച അതിവിയ മധുരോ സദ്ദോ നിച്ഛരതി, ഗന്ധോ സദാ സബ്ബാ ദിസാപി ഫരിത്വാ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സാ തേ നച്ചമാനായാ’’തിആദി. തത്ഥ സവനീയാതി സോതും യുത്താ, സവനസ്സ വാ ഹിതാ, കണ്ണസുഖാതി അത്ഥോ.

൬൮൩. വിവത്തമാനാ കായേനാതി തവ കായേന സരീരേന പരിവത്തമാനേന, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം കരണവചനം. യാ വേണീസു പിളന്ധനാതി യാനി തേ കേസവേണീസു പിളന്ധനാനി, വിഭത്തിലോപോ ചേത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ വാ.

൬൮൪. വടംസകാതി രതനമയാ കണ്ണികാ വടംസകാതി അത്ഥോ. വാതധുതാതി മന്ദേന മാലുതേന ധൂപയമാനാ. വാതേന സമ്പകമ്പിതാതി വാതേന സമന്തതോ വിസേസതോ കമ്പിതാ ചലിതാ. അഥ വാ വടംസകാ വാതധുതാ, വാതേന സമ്പകമ്പിതാതി അവാതേരിതാപി വാതേരിതാപി യേ തേ വടംസകാ കമ്പിതാ, തേസം സുയ്യതി നിഗ്ഘോസോതി അത്ഥയോജനാ.

൬൮൫. വാതി ഗന്ധോ ദിസാ സബ്ബാതി തസ്സാ തേ സിരസ്മിം ദിബ്ബമാലായ ഗന്ധോ വായതി സബ്ബാ ദിസാ. യഥാ കിം? രുക്ഖോ മഞ്ജൂസകോ യഥാതി, യഥാ നാമ മഞ്ജൂസകോ രുക്ഖോ സുപുപ്ഫിതോ അത്തനോ ഗന്ധേന ബഹൂനി യോജനാനി ഫരമാനോ സബ്ബാ ദിസാ വായതി, ഏവം തവ സിരസ്മിം പിളന്ധനമാലായ ഗന്ധോതി അത്ഥോ. സോ കിര രുക്ഖോ ഗന്ധമാദനേ പച്ചേകബുദ്ധാനം ഉപോസഥകരണമണ്ഡലമാളകമജ്ഝേ തിട്ഠതി. യത്തകാനി ദേവലോകേ ച മനുസ്സലോകേ ച സുരഭികുസുമാനി, താനി തസ്സ സാഖഗ്ഗേസു നിബ്ബത്തന്തി. തേന സോ അതിവിയ സുഗന്ധോ ഹോതി. ഏവം തായ ദേവതായ പിളന്ധനമാലായ ഗന്ധോതി. തേന വുത്തം ‘‘രുക്ഖോ മഞ്ജൂസകോ യഥാ’’തി.

൬൮൬. യദിപി തസ്സ സഗ്ഗസ്സ ഛഫസ്സായതനികഭാവതോ സബ്ബാനിപി തത്ഥ ആരമ്മണാനി പിയരൂപാനിയേവ, ഗന്ധരൂപാനം പന സവിസേസാനം തസ്സാ ദേവതായ ലാഭിഭാവതോ ‘‘ഘായസേ തം സുചിഗന്ധം, രൂപം പസ്സസി അമാനുസ’’ന്തി വുത്തം.

അഥ ദേവതാ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൬൮൭. ‘‘പഭസ്സരം അച്ചിമന്തം, വണ്ണഗന്ധേന സംയുതം;

അസോകപുപ്ഫമാലാഹം, ബുദ്ധസ്സ ഉപനാമയിം.

൬൮൮. ‘‘താഹം കമ്മം കരിത്വാന, കുസലം ബുദ്ധവണ്ണിതം;

അപേതസോകാ സുഖിതാ, സമ്പമോദാമനാമയാ’’തി.

൬൮൭. തത്ഥ സുധോതപവാളസങ്ഘാതസന്നിഭസ്സ കിഞ്ജക്ഖകേസരസമുദായേന ഭാണുരംസിജാലസ്സ വിയ അസോകപുപ്ഫുത്തമസ്സ തദാ ഉപട്ഠിതതം സന്ധായാഹ ‘‘പഭസ്സരം അച്ചിമന്ത’’ന്തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തായ ദേവതായ അത്തനോ സുചരിതകമ്മേ കഥിതേ സപരിവാരായ തസ്സാ ധമ്മം ദേസേത്വാ തതോ മനുസ്സലോകം ആഗന്ത്വാ ഭഗവതോ തം പവത്തിം കഥേസി. ഭഗവാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തമഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേസി, സാ ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

പാരിച്ഛത്തകവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ വിമാനവത്ഥുസ്മിം

ദസവത്ഥുപടിമണ്ഡിതസ്സ തതിയസ്സ പാരിച്ഛത്തകവഗ്ഗസ്സ

അത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.