൩. പാരിച്ഛത്തകവഗ്ഗോ

൧. ഉളാരവിമാനവണ്ണനാ

പാരിച്ഛത്തകവഗ്ഗേ ഉളാരോ തേ യസോ വണ്ണോതി ഉളാരവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന സമയേന രാജഗഹേ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഉപട്ഠാകകുലേ ഏകാ ദാരികാ ദാനജ്ഝാസയാ ദാനസംവിഭാഗരതാ അഹോസി. സാ യം തസ്മിം ഗേഹേ പുരേഭത്തം ഖാദനീയഭോജനീയം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ അത്തനാ ലദ്ധപടിവീസതോ ഉപഡ്ഢം ദേതി, ഉപഡ്ഢം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, അദത്വാ പന ന ഭുഞ്ജതി, ദക്ഖിണേയ്യേ അപസ്സന്തീപി ഠപേത്വാ ദിട്ഠകാലേ ദേതി, യാചകാനമ്പി ദേതിയേവ. അഥസ്സാ മാതാ ‘‘മമ ധീതാ ദാനജ്ഝാസയാ ദാനസംവിഭാഗരതാ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ തസ്സാ ദിഗുണം ഭാഗം ദേതി. ദേന്തീ ച ഏകസ്മിം ഭാഗേ തായ സംവിഭാഗേ കതേ പുന അപരം ദേതി, സാ തതോപി സംവിഭാഗം കരോതിയേവ.

ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ തം വയപ്പത്തം മാതാപിതരോ തസ്മിംയേവ നഗരേ അഞ്ഞതരസ്മിം കുലേ കുമാരസ്സ അദംസു. തം പന കുലം മിച്ഛാദിട്ഠികം ഹോതി അസ്സദ്ധം അപ്പസന്നം. അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ രാജഗഹേ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ തസ്സാ ദാരികായ സസുരസ്സ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. തം ദിസ്വാ സാ ദാരികാ പസന്നചിത്താ ‘‘പവിസഥ ഭന്തേ’’തി പവേസേത്വാ വന്ദിത്വാ സസ്സുയാ ഠപിതം പൂവം തം അപസ്സന്തീ ‘‘തസ്സാ കഥേത്വാ അനുമോദാപേസ്സാമീ’’തി വിസ്സാസേന ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ അദാസി, ഥേരോ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. ദാരികാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ഠപിതം പൂവം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ അദാസി’’ന്തി സസ്സുയാ കഥേസി. സാ തം സുത്വാ ‘‘കിന്നാമിദം പാഗബ്ഭിയം, അയം മമ സന്തകം അനാപുച്ഛിത്വാവ സമണസ്സ അദാസീ’’തി തം കടതടായമാനാ കോധാഭിഭൂതാ യുത്തായുത്തം അചിന്തേന്തീ പുരതോ ഠിതം മുസലഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ അംസകൂടേ പഹരി. സാ സുഖുമാലതായ പരിക്ഖീണായുകതായ ച തേനേവ പഹാരേന ബലവദുക്ഖാഭിഭൂതാ ഹുത്വാ കതിപാഹേനേവ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തി. തസ്സാ സതിപി അഞ്ഞസ്മിം സുചരിതകമ്മേ ഥേരസ്സ കതദാനമേവ സാതിസയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഗന്ത്വാ –

൨൮൬. ‘‘ഉളാരോ തേ യസോ വണ്ണോ, സബ്ബാ ഓഭാസതേ ദിസാ;

നാരിയോ നച്ചന്തി ഗായന്തി, ദേവപുത്താ അലങ്കതാ.

൨൮൭. ‘‘മോദേന്തി പരിവാരേന്തി, തവ പൂജായ ദേവതേ;

സോവണ്ണാനി വിമാനാനി, തവിമാനി സുദസ്സനേ.

൨൮൮. ‘‘തുവംസി ഇസ്സരാ തേസം, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനീ;

അഭിജാതാ മഹന്താസി, ദേവകായേ പമോദസി;

ദേവതേ പുച്ഛിതാചിക്ഖ, കിസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫല’’ന്തി. –

തീഹി ഗാഥാഹി പുച്ഛി.

൨൮൬. തത്ഥ യസോതി പരിവാരോ. വണ്ണോതി വണ്ണനിഭാ സരീരോഭാസോ. ‘‘ഉളാരോ’’തി പന വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ തസ്സാ ദേവതായ പരിവാരസമ്പത്തി ച വണ്ണസമ്പത്തി ച വുത്താ ഹോതി. താസു ‘‘ഉളാരോ തേ വണ്ണോ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തം വണ്ണസമ്പത്തിം വിസയവസേന വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാ ഓഭാസതേ ദിസാ’’തി വത്വാ ‘‘ഉളാരോ തേ യസോ’’തി വുത്തം പരിവാരസമ്പത്തിം വത്ഥുവസേന വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘നാരിയോ നച്ചന്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബാ ഓഭാസതേ ദിസാതി സബ്ബാസു ദിസാസു വിജ്ജോതതേ, സബ്ബാ വാ ദിസാ ഓഭാസയതേ, വിജ്ജോതയതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഓഭാസതേ’’തി പദസ്സ ‘‘ഓഭാസന്തേ’’തി കേചി വചനവിപല്ലാസേന അത്ഥം വദന്തി, തേഹി ‘‘വണ്ണേനാ’’തി വിഭത്തി വിപരിണാമേതബ്ബാ. വണ്ണേനാതി ച ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം, വണ്ണേന ഹേതുഭൂതേനാതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബാ ദിസാ’’തി ച ജാതിവസേന ദിസാസാമഞ്ഞേ അപേക്ഖിതേ വചനവിപല്ലാസേനപി പയോജനം നത്ഥി. നാരിയോതി ഏത്ഥാപി ‘‘അലങ്കതാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ദേവപുത്താതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. തേന നാരിയോ ദേവപുത്താ ചാതി സമുച്ചയോ വേദിതബ്ബോ.

൨൮൭. മോദേന്തീതി പമോദയന്തി. പൂജായാതി പൂജനത്ഥം പൂജാനിമിത്തം വാ, നച്ചന്തി ഗായന്തീതി യോജനാ. തവിമാനീതി തവ ഇമാനി.

൨൮൮. സബ്ബകാമസമിദ്ധിനീതി സബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി, സബ്ബേഹി വാ തയാ കാമിതേഹി ഇച്ഛിതേഹി വത്ഥൂഹി സമിദ്ധാ. അഭിജാതാതി സുജാതാ. മഹന്താസീതി മഹതീ മഹാനുഭാവാ അസി. ദേവകായേ പമോദസീതി ഇമസ്മിം ദേവനികായേ ദിബ്ബസമ്പത്തിഹേതുകേന പരമേന പമോദനേന പമോദസി.

ഏവം ഥേരേന പുച്ഛിതാ സാ ദേവതാ തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേസി –

൨൮൯. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ, പുരിമായ ജാതിയാ മനുസ്സലോകേ;

ദുസ്സീലകുലേ സുണിസാ അഹോസിം, അസ്സദ്ധേസു കദരിയേസു അഹം.

൨൯൦. ‘‘സദ്ധാ സീലേന സമ്പന്നാ, സംവിഭാഗരതാ സദാ;

പിണ്ഡായ ചരമാനസ്സ, അപൂവം തേ അദാസഹം.

൨൯൧. ‘‘തദാഹം സസ്സുയാചിക്ഖിം, ‘സമണോ ആഗതോ ഇധ;

തസ്സ അദാസഹം പൂവം, പസന്നാ സേഹി പാണിഭി’.

൨൯൨. ‘‘ഇതിസ്സാ സസ്സു പരിഭാസി, അവിനീതാസി ത്വം വധു;

ന മം സമ്പുച്ഛിതും ഇച്ഛി, ‘സമണസ്സ ദദാമഹം’.

൨൯൩. ‘‘തതോ മേ സസ്സു കുപിതാ, പഹാസി മുസലേന മം;

കൂടങ്ഗച്ഛി അവധി മം, നാസക്ഖിം ജീവിതും ചിരം.

൨൯൪. ‘‘അഹം കായസ്സ ഭേദാ, വിപ്പമുത്താ തതോ ചുതാ;

ദേവാനം താവതിംസാനം, ഉപപന്നാ സഹബ്യതം.

൨൯൫. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൨൮൯. തത്ഥ അസ്സദ്ധേസൂതി രതനത്തയസദ്ധായ കമ്മഫലസദ്ധായ ച അഭാവേന അസ്സദ്ധേസു, ഥദ്ധമച്ഛരിയതായ കദരിയേസു സസ്സുആദീസു അഹം സദ്ധാ സീലേന സമ്പന്നാ അഹോസിന്തി യോജനാ.

൨൯൦-൧. അപൂവന്തി കപല്ലപൂവം. തേതി നിപാതമത്തം. സസ്സുയാ ആചിക്ഖിം ഗഹിതഭാവഞാപനത്ഥഞ്ച അനുമോദനത്ഥഞ്ചാതി അധിപ്പായോ.

൨൯൨. ഇതിസ്സാതി ഏത്ഥ അസ്സാതി നിപാതമത്തം. സമണസ്സ ദദാമഹന്തി അഹം സമണസ്സ അപൂവം ദദാമീതി. യസ്മാ ന മം സമ്പുച്ഛിതും ഇച്ഛി, തസ്മാ ത്വം വധു അവിനീതാസീതി സസ്സു പരിഭാസീതി യോജനാ.

൨൯൩. പഹാസീതി പഹരി. കൂടങ്ഗച്ഛി അവധി മന്തി ഏത്ഥ കൂടന്തി അംസകൂടം വുത്തം പുരിമപദലോപേന, കൂടമേവ അങ്ഗന്തി കൂടങ്ഗം, തം ഛിന്ദതീതി കൂടങ്ഗച്ഛി. ഏവം കോധാഭിഭൂതാ ഹുത്വാ മം അവധി, മമ അംസകൂടം ഛിന്ദി, തേനേവ ഉപക്കമേന മതത്താ മം മാരേസീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നാസക്ഖിം ജീവിതും ചിര’’ന്തി.

൨൯൪. വിപ്പമുത്താതി തതോ ദുക്ഖതോ സുട്ഠു മുത്താ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഉളാരവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉച്ഛുദായികാവിമാനവണ്ണനാ

ഓഭാസയിത്വാ പഥവിം സദേവകന്തി ഉച്ഛുദായികാവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതീതിആദി സബ്ബം അനന്തരവിമാനേ വുത്തസദിസം. അയം പന വിസേസോ – ഇധ ഉച്ഛു ദിന്നാ, സസ്സുയാ ച പീഠകേന പഹടാ, തങ്ഖണഞ്ഞേവ മതാ താവതിംസേസു ഉപ്പന്നാ, തസ്സംയേവ രത്തിയം ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാനം ആഗതാ, കേവലകപ്പം ഗിജ്ഝകൂടം ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ഓഭാസേന്തീ ഥേരം വന്ദിത്വാ പഞ്ജലികാ നമസ്സമാനാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം ഥേരോ –

൨൯൬. ‘‘ഓഭാസയിത്വാ പഥവിം സദേവകം, അതിരോചസി ചന്ദിമസൂരിയാ വിയ;

സിരിയാ ച വണ്ണേന യസേന തേജസാ, ബ്രഹ്മാവ ദേവേ തിദസേ സഹിന്ദകേ.

൨൯൭. ‘‘പുച്ഛാമി തം ഉപ്പലമാലധാരിനീ, ആവേളിനീ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചേ;

അലങ്കതേ ഉത്തമവത്ഥധാരിനീ, കാ ത്വം സുഭേ ദേവതേ വന്ദസേ മമം.

൨൯൮. ‘‘കിം ത്വം പുരേ കമ്മമകാസി അത്തനാ, മനുസ്സഭൂതാ പുരിമായ ജാതിയാ;

ദാനം സുചിണ്ണം അഥ സീലസംയമം, കേനൂപപന്നാ സുഗതിം യസസ്സിനീ;

ദേവതേ പുച്ഛിതാചിക്ഖ, കിസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫല’’ന്തി. –

ഇമാഹി ഗാഥാഹി പുച്ഛി.

൨൯൬-൭. തത്ഥ ഓഭാസയിത്വാ പഥവിം സദേവകന്തി ചന്ദിമസൂരിയരസ്മിസമ്മിസ്സേഹി സിനേരുപസ്സവിനിഗ്ഗതേഹി പഭാവിസരേഹി വിജ്ജോതയമാനതായ ദേവേന ആകാസേന സഹാതി സദേവകം ഉപഗതഭൂമിഭാഗഭൂതം ഇമം പഥവിം വിജ്ജോതേത്വാ, ഏകോഭാസം ഏകപജ്ജോതം കത്വാതി അത്ഥോ. ഓഭാസയിത്വാ പഥവിം ചന്ദിമസൂരിയാ വിയാതി യോജനാ. അതിരോചസീതി അതിക്കമിത്വാ രോചസി. തം പന അതിരോചനം കേന കിം വിയ കേന വാതി ആഹ ‘‘സിരിയാ’’തിആദി. തത്ഥ സിരിയാതി സോഭഗ്ഗാദിസോഭാവിസേസേന. തേജസാതി അത്തനോ ആനുഭാവേന. ആവേളിനീതി രതനമയപുപ്ഫാവേളവതീ.

ഏവം ഥേരേന പുച്ഛിതാ ദേവതാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി വിസ്സജ്ജേസി –

൨൯൯. ‘‘ഇദാനി ഭന്തേ ഇമമേവ ഗാമം, പിണ്ഡായ അമ്ഹാകം ഘരം ഉപാഗമി;

തതോ തേ ഉച്ഛുസ്സ അദാസി ഖണ്ഡികം, പസന്നചിത്താ അതുലായ പീതിയാ.

൩൦൦. ‘‘സസ്സു ച പച്ഛാ അനുയുഞ്ജതേ മമം, കഹം നു ഉച്ഛും വധുകേ അവാകിരി;

ന ഛഡ്ഡിതം നോ പന ഖാദിതം മയാ, സന്തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സയം അദാസഹം.

൩൦൧. ‘‘തുയ്ഹം ന്വിദം ഇസ്സരിയം അഥോ മമ, ഇതിസ്സാ സസ്സു പരിഭാസതേ മമം;

പീഠം ഗഹേത്വാ പഹാരം അദാസി മേ, തതോ ചുതാ കാലകതാമ്ഹി ദേവതാ.

൩൦൨. ‘‘തദേവ കമ്മം കുസലം കതം മയാ, സുഖഞ്ച കമ്മം അനുഭോമി അത്തനാ;

ദേവേഹി സദ്ധിം പരിചാരയാമഹം, മോദാമഹം കാമഗുണേഹി പഞ്ചഹി.

൩൦൩. ‘‘തദേവ കമ്മം കുസലം കതം മയാ, സുഖഞ്ച കമ്മം അനുഭോമി അത്തനാ;

ദേവിന്ദഗുത്താ തിദസേഹി രക്ഖിതാ, സമപ്പിതാ കാമഗുണേഹി പഞ്ചഹി.

൩൦൪. ‘‘ഏതാദിസം പുഞ്ഞഫലം അനപ്പകം, മഹാവിപാകാ മമ ഉച്ഛുദക്ഖിണാ;

ദേവേഹി സദ്ധിം പരിചാരയാമഹം, മോദാമഹം കാമഗുണേഹി പഞ്ചഹി.

൩൦൫. ‘‘ഏതാദിസം പുഞ്ഞഫലം അനപ്പകം, മഹാജുതികാ മമ ഉച്ഛുദക്ഖിണാ;

ദേവിന്ദഗുത്താ തിദസേഹി രക്ഖിതാ, സഹസ്സനേത്തോരിവ നന്ദനേ വനേ.

൩൦൬. ‘‘തുവഞ്ച ഭന്തേ അനുകമ്പകം വിദും, ഉപേച്ച വന്ദിം കുസലഞ്ച പുച്ഛിസം;

തതോ തേ ഉച്ഛുസ്സ അദാസി ഖണ്ഡികം, പസന്നചിത്താ അതുലായ പീതിയാ’’തി.

൨൯൯. തത്ഥ ഇദാനീതി അനന്തരാതീതദിവസത്താ ആഹ, അധുനാതി അത്ഥോ. ഇമമേവ ഗാമന്തി ഇമസ്മിംയേവ ഗാമേ, രാജഗഹം സന്ധായ വദതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഗാമോപി നിഗമോപി നഗരമ്പി ‘ഗാമോ’ ഇച്ചേവ വുച്ചതീ’’തി. ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ഉപാഗമീതി ഉപഗതോ അഹോസി. അതുലായാതി അനുപമായ, അപ്പമാണായ വാ.

൩൦൦. അവാകിരീതി അപനേസി ഛഡ്ഡേസി, വിനാസേസി വാ. സന്തസ്സാതി സാധുരൂപസ്സ സന്തകിലേസസ്സ പരിസ്സമമപ്പത്തസ്സ വാ.

൩൦൧. തുയ്ഹം നൂതി നു-സദ്ദോ അനത്തമനതാസൂചനേ നിപാതോ, സോ ‘‘മമാ’’തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ ‘‘മമ നൂ’’തി. ഇദം ഇസ്സരിയന്തി ഗേഹേ ആധിപച്ചം സന്ധായാഹ. തതോ ചുതാതി തതോ മനുസ്സലോകതോ ചുതാ. യസ്മാ ഠിതട്ഠാനതോ അപഗതാപി ‘‘ചുതാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ ചുതിം വിസേസേതും ‘‘കാലകതാ’’തി വുത്തം. കാലകതാപി ച ന യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്താ, അപിച ഖോ ദേവത്തം ഉപഗതാതി ദസ്സേന്തീ ആഹ ‘‘അമ്ഹി ദേവതാ’’തി.

൩൦൨. തദേവ കമ്മം കുസലം കതം മയാതി തദേവ ഉച്ഛുഖണ്ഡദാനമത്തം കുസലം കമ്മം കതം മയാ, അഞ്ഞം ന ജാനാമീതി അത്ഥോ. സുഖഞ്ച കമ്മന്തി സുഖഞ്ച കമ്മഫലം. കമ്മഫലഞ്ഹി ഇധ ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുത്തം ഉത്തരപദലോപേന, കാരണോപചാരേന വാ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി (ദീ. നി. ൩.൮൦). അനുഭോമി സകം പുഞ്ഞ’’ന്തി (വി. വ. ൧൩൩) ച ആദീസു വിയ. കമ്മന്തി വാ കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, കമ്മേനാതി അത്ഥോ. കമ്മേ വാ ഭവം കമ്മം യഥാ കമ്മന്തി. അഥ വാ കാമേതബ്ബതായ കമ്മം. തഞ്ഹി സുഖരജനീയഭാവതോ കാമൂപസംഹിതം കാമേതബ്ബന്തി കമനീയം. അത്തനാതി അത്തനാ ഏവ, സയംവസിതായ സേരിഭാവേന സയമേവാതി അത്ഥോ. പരിചാരയാമഹം അത്താനന്തി പുരിമഗാഥായ ‘‘അത്തനാ’’തി വുത്തം പദം വിഭത്തിവിപരിണാമേന ‘‘അത്താന’’ന്തി യോജേതബ്ബം.

൩൦൩-൫. ദേവിന്ദഗുത്താതി ദേവിന്ദേന സക്കേന ഗുത്താ, ദേവിന്ദോ വിയ വാ ഗുത്താ മഹാപരിവാരതായ. സമപ്പിതാതി സുട്ഠു അപ്പിതാ സമന്നാഗതാ. മഹാവിപാകാതി വിപുലഫലാ. മഹാജുതികാതി മഹാതേജാ, മഹാനുഭാവാതി അത്ഥോ.

൩൦൬. തുവന്തി തം. അനുകമ്പകന്തി കാരുണികം. വിദുന്തി സപ്പഞ്ഞം, സാവകപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തന്തി അത്ഥോ. ഉപേച്ചാതി ഉപഗന്ത്വാ. വന്ദിന്തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന അഭിവാദയിം. കുസലഞ്ച ആരോഗ്യ പുച്ഛിസം അപുച്ഛിം, അതുലായ പീതിയാ ഇദഞ്ച കുസലം അനുസ്സരാമീതി അധിപ്പായോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഉച്ഛുദായികാവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പല്ലങ്കവിമാനവണ്ണനാ

പല്ലങ്കസേട്ഠേ മണിസോണ്ണചിത്തേതി പല്ലങ്കവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന ച സമയേന സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ ധീതാ കുലപദേസാദിനാ സദിസസ്സ തത്ഥേവ അഞ്ഞതരസ്സ കുലപുത്തസ്സ ദിന്നാ, സാ ച ഹോതി അക്കോധനാ സീലാചാരസമ്പന്നാ പതിദേവതാ സമാദിന്നപഞ്ചസീലാ, ഉപോസഥേ സക്കച്ചം ഉപോസഥസീലാനി ച രക്ഖതി. സാ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു ഉപ്പജ്ജി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഗന്ത്വാ –

൩൦൭. ‘‘പല്ലങ്കസേട്ഠേ മണിസോണ്ണചിത്തേ, പുപ്ഫാഭികിണ്ണേ സയനേ ഉളാരേ;

തത്ഥച്ഛസി ദേവി മഹാനുഭാവേ, ഉച്ചാവചാ ഇദ്ധി വികുബ്ബമാനാ.

൩൦൮. ‘‘ഇമാ ച തേ അച്ഛരായോ സമന്തതോ, നച്ചന്തി ഗായന്തി പമോദയന്തി;

ദേവിദ്ധിപത്താസി മഹാനുഭാവേ, മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ, വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

ഗാഥാഹി പുച്ഛി.

സാപിസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൩൦൯. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ, അഡ്ഢേ കുലേ സുണിസാ അഹോസിം;

അക്കോധനാ ഭത്തു വസാനുവത്തിനീ, ഉപോസഥേ അപ്പമത്താ അഹോസിം.

൩൧൦. ‘‘മനുസ്സഭൂതാ ദഹരാ അപാപികാ, പസന്നചിത്താ പതിമാഭിരാധയിം;

ദിവാ ച രത്തോ ച മനാപചാരിനീ, അഹം പുരേ സീലവതീ അഹോസിം.

൩൧൧. ‘‘പാണാതിപാതാ വിരതാ അചോരികാ, സംസുദ്ധകായാ സുചിബ്രഹ്മചാരിനീ;

അമജ്ജപാ നോ ച മുസാ അഭാണിം, സിക്ഖാപദേസു പരിപൂരകാരിനീ.

൩൧൨. ‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, പസന്നമാനസാ അഹം.

൩൧൩. ‘‘അട്ഠങ്ഗുപേതം അനുധമ്മചാരിനീ, ഉപോസഥം പീതിമനാ ഉപാവസിം;

ഇമഞ്ച അരിയം അട്ഠങ്ഗവരേഹുപേതം, സമാദിയിത്വാ കുസലം സുഖുദ്രയം;

പതിമ്ഹി കല്യാണീ വസാനുവത്തിനീ, അഹോസിം പുബ്ബേ സുഗതസ്സ സാവികാ.

൩൧൪. ‘‘ഏതാദിസം കുസലം ജീവലോകേ, കമ്മം കരിത്വാന വിസേസഭാഗിനീ;

കായസ്സ ഭേദാ അഭിസമ്പരായം, ദേവിദ്ധിപത്താ സുഗതിമ്ഹി ആഗതാ.

൩൧൫. ‘‘വിമാനപാസാദവരേ മനോരമേ, പരിവാരിതാ അച്ഛരാസങ്ഗണേന;

സയംപഭാ ദേവഗണാ രമേന്തി മം, ദീഘായുകിം ദേവവിമാനമാഗത’’ന്തി.

൩൦൭. തത്ഥ പല്ലങ്കസേട്ഠേതി പല്ലങ്കവരേ ഉത്തമപല്ലങ്കേ. തംയേവസ്സ സേട്ഠതം ദസ്സേതും ‘‘മണിസോണ്ണചിത്തേ’’തി വുത്തം, വിവിധരതനരംസിജാലസമുജ്ജലേഹി മണീഹി ചേവ സുവണ്ണേന ച വിചിത്തേ ‘‘തത്ഥാ’’തി ‘‘സയനേ’’തി ച വുത്തേ സയിതബ്ബട്ഠാനഭൂതേ പല്ലങ്കസേട്ഠേ.

൩൦൮. തേതി തുയ്ഹം സമന്തതോ. ‘‘പമോദയന്തീ’’തി പദം പന അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ത’’ന്തി വിഭത്തി വിപരിണാമേതബ്ബാ. പമോദയന്തീതി വാ പമോദനം കരോന്തി, പമോദനം തുയ്ഹം ഉപ്പാദേന്തീതി അത്ഥോ.

൩൧൦. ദഹരാ അപാപികാതി ദഹരാപി അപാപികാ. ‘‘ദഹരാസു പാപികാ’’തി വാ പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. ‘‘ദഹരസ്സാപാപികാ’’തിപി പഠന്തി, ദഹരസ്സ സാമികസ്സ അപാപികാ, സക്കച്ചം ഉപട്ഠാനേന അനതിചരിയായ ച ഭദ്ദികാതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘പസന്നചിത്താ’’തിആദി. അഭിരാധയിന്തി ആരാധേസിം. രത്തോതി രത്തിയം.

൩൧൧. അചോരികാതി ചോരിയരഹിതാ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാതി അത്ഥോ. ‘‘വിരതാ ച ചോരിയാ’’തിപി പാഠോ, ഥേയ്യതോ ച വിരതാതി അത്ഥോ. സംസുദ്ധകായാതി പരിസുദ്ധകായകമ്മന്തതായ സമ്മദേവ സുദ്ധകായാ, തതോ ഏവ സുചിബ്രഹ്മചാരിനീ സാമികതോ അഞ്ഞത്ഥ അബ്രഹ്മചരിയാസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘മയഞ്ച ഭരിയാ നാതിക്കമാമ,

അമ്ഹേപി ഭരിയാ നാതിക്കമന്തി;

അഞ്ഞത്ര താഹി ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമ,

തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ നി മിയ്യരേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൯൭);

അഥ വാ സുചിബ്രഹ്മചാരിനീതി സുചിനോ സുദ്ധസ്സ ബ്രഹ്മസ്സ സേട്ഠസ്സ ഉപോസഥസീലസ്സ, മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വാ അനുരൂപസ്സ പുബ്ബഭാഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വസേന സുചിബ്രഹ്മചാരിനീ.

൩൧൩. അനുധമ്മചാരിനീതി അരിയാനം ധമ്മസ്സ അനുധമ്മം ചരണസീലാ. ഇമഞ്ച അനന്തരം വുത്തം നിദ്ദോസതായ അരിയം, അട്ഠങ്ഗവരേഹി അട്ഠഹി ഉത്തമങ്ഗേഹി അരിയത്താ ഏവ വാ അരിയട്ഠങ്ഗവരേഹി ഉപേതം ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന ച കുസലം സുഖവിപാകതായ സുഖാനിസംസതായ ച സുഖുദ്രയം ഉപാവസിന്തി യോജനാ.

൩൧൪. വിസേസഭാഗിനീതി വിസേസസ്സ ദിബ്ബസ്സ സമ്പത്തിഭവസ്സ ഭാഗിനീ. സുഗതിമ്ഹി ആഗതാതി സുഗതിം ആഗതാ ഉപഗതാ, സുഗതിമ്ഹി വാ സുഗതിയം ദിബ്ബസമ്പത്തിയം ആഗതാ. ‘‘സുഗതിഞ്ഹി ആഗതാ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ ഹീതി നിപാതമത്തം, ഹേതുഅത്ഥോ വാ, യസ്മാ സുഗതിം ആഗതാ, തസ്മാ വിസേസഭാഗിനീതി യോജനാ.

൩൧൫. വിമാനപാസാദവരേതി വിമാനേസു ഉത്തമപാസാദേ, വിമാനസങ്ഖാതേ വാ അഗ്ഗപാസാദേ, വിമാനേ വാ വിഗതമാനേ അപ്പമാണേ മഹന്തേ വരപാസാദേ പരിവാരിതാ അച്ഛരാസങ്ഗണേന സയംപഭാ പമോദാമി, ‘‘അമ്ഹീ’’തി വാ പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. ദീഘായുകിന്തി ഹേട്ഠിമേഹി ദേവേഹി ദീഘതരായുകതായ തത്രൂപപന്നേഹി അനപ്പായുകതായ ച ദീഘായുകിം മം യഥാവുത്തം ദേവവിമാനമാഗതം ഉപഗതം ദേവഗണാ രമേന്തീതി യോജനാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

പല്ലങ്കവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ലതാവിമാനവണ്ണനാ

ലതാ ച സജ്ജാ പവരാ ച ദേവതാതി ലതാവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന ച സമയേന സാവത്ഥിവാസിനോ അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ ധീതാ ലതാ നാമ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ മേധാവിനീ പതികുലം ഗതാ ഭത്തു സസ്സുസസുരാനഞ്ച മനാപചാരിനീ പിയവാദിനീ പരിജനസ്സ സങ്ഗഹകുസലാ ഗേഹേ കുടുമ്ബഭാരസ്സ നിത്ഥരണസമത്ഥാ അക്കോധനാ സീലാചാരസമ്പന്നാ ദാനസംവിഭാഗരതാ അഖണ്ഡപഞ്ചസീലാ ഉപോസഥരക്ഖണേ ച അപ്പമത്താ അഹോസി. സാ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി ലതാത്വേവ നാമേന. അഞ്ഞാപി തസ്സാ സജ്ജാ, പവരാ, അച്ചിമതീ, സുതാതി ചതസ്സോ ഭഗിനിയോ അഹേസും. താ പഞ്ചപി സക്കേന ദേവരാജേന ആനേത്വാ നാടകിത്ഥിഭാവേന പരിചാരികട്ഠാനേ ഠപിതാ. ലതാ പനസ്സ നച്ചഗീതാദീസു ഛേകതായ ഇട്ഠതരാ അഹോസി.

താസം ഏകതോ സമാഗന്ത്വാ സുഖനിസജ്ജായ നിസിന്നാനം സങ്ഗീതനേപുഞ്ഞം പടിച്ച വിവാദോ ഉപ്പന്നോ. താ സബ്ബാപി വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിംസു ‘‘താത, കതമാ അമ്ഹാകം നച്ചാദീസു കുസലാ’’തി? സോ ഏവമാഹ ‘‘ഗച്ഛഥ ധീതരോ അനോതത്തദഹതീരേ ദേവസമാഗമേ സങ്ഗീതം പവത്തേഥ, തത്ഥ വോ വിസേസോ പാകടോ ഭവിസ്സതീ’’തി. താ തഥാ അകംസു. തത്ഥ ദേവപുത്താ ലതായ നച്ചമാനായ അത്തനോ സഭാവേന ഠാതും നാസക്ഖിംസു, സഞ്ജാതപഹാസാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ നിരന്തരം സാധുകാരം ദേന്താ ഉക്കുട്ഠിസദ്ദേ ചേലുക്ഖേപേ ച പവത്തേന്താ ഹിമവന്തം കമ്പയമാനാ വിയ മഹന്തം കോലാഹലമകംസു. ഇതരാസു പന നച്ചന്തീസു സിസിരകാലേ കോകിലാ വിയ തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു. ഏവം തത്ഥ സങ്ഗീതേ ലതായ വിസേസോ പാകടോ അഹോസി.

അഥ താസം ദേവധീതാനം സുതായ ദേവധീതായ ഏതദഹോസി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ അയം ലതാ അമ്ഹേ അഭിഭുയ്യ തിട്ഠതി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച, യംനൂനാഹം ലതായ കതകമ്മം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. സാ തം പുച്ഛി. ഇതരാപി തസ്സാ ഏതമത്ഥം വിസ്സജ്ജേസി. തയിദം സബ്ബം വേസ്സവണമഹാരാജാ ദേവചാരികവസേന ഉപഗതസ്സ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ആചിക്ഖി. ഥേരോ തമത്ഥം പുച്ഛായ മൂലകാരണതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ ആരോചേന്തോ –

൩൧൬. ‘‘ലതാ ച സജ്ജാ പവരാ ച ദേവതാ, അച്ചിമതീ രാജവരസ്സ സിരീമതോ;

സുതാ ച രഞ്ഞോ വേസ്സവണസ്സ ധീതാ, രാജീമതീ ധമ്മഗുണേഹി സോഭഥ.

൩൧൭. ‘‘പഞ്ചേത്ഥ നാരിയോ ആഗമംസു ന്ഹായിതും, സീതോദകം ഉപ്പലിനിം സിവം നദിം;

താ തത്ഥ ന്ഹായിത്വാ രമേത്വാ ദേവതാ, നച്ചിത്വാ ഗായിത്വാ സുതാ ലതം ബ്രവി.

൩൧൮. ‘‘പുച്ഛാമി തം ഉപ്പലമാലധാരിനി, ആവേളിനി കഞ്ചനസന്നിഭത്തചേ;

തിമിരതമ്ബക്ഖി നഭേവ സോഭനേ, ദീഘായുകീ കേന കതോ യസോ തവ.

൩൧൯. ‘‘കേനാസി ഭദ്ദേ പതിനോ പിയതരാ, വിസിട്ഠകല്യാണിതരസ്സു രൂപതോ;

പദക്ഖിണാ നച്ചനഗീതവാദിതേ, ആചിക്ഖ നോ ത്വം നരനാരിപുച്ഛിതാ’’തി. –

സുതായ പുച്ഛാ.

൩൨൦. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ, ഉളാരഭോഗേ കുലേ സുണിസാ അഹോസിം;

അക്കോധനാ ഭത്തു വസാനുവത്തിനീ, ഉപോസഥേ അപ്പമത്താ അഹോസിം.

൩൨൧. ‘‘മനുസ്സഭൂതാ ദഹരാ അപാപികാ, പസന്നചിത്താ പതിമാഭിരാധയിം;

സദേവരം സസ്സസുരം സദാസകം, അഭിരാധയിം തമ്ഹി കതോ യസോ മമ.

൩൨൨. ‘‘സാഹം തേന കുസലേന കമ്മുനാ, ചതുബ്ഭി ഠാനേഹി വിസേസമജ്ഝഗാ;

ആയുഞ്ച വണ്ണഞ്ച സുഖം ബലഞ്ച, ഖിഡ്ഡാരതിം പച്ചനുഭോമനപ്പകം.

൩൨൩. ‘‘സുതം നു തം ഭാസതി യം അയം ലതാ, യം നോ അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ;

പതിനോ കിരമ്ഹാകം വിസിട്ഠ നാരീനം, ഗതീ ച താസം പവരാ ച ദേവതാ.

൩൨൪. ‘‘പതീസു ധമ്മം പചരാമ സബ്ബാ, പതിബ്ബതാ യത്ഥ ഭവന്തി ഇത്ഥിയോ;

പതീസു ധമ്മം പചരിത്വാ സബ്ബാ, ലച്ഛാമസേ ഭാസതി യം അയം ലതാ.

൩൨൫. ‘‘സീഹോ യഥാ പബ്ബതസാനുഗോചരോ, മഹിന്ധരം പബ്ബതമാവസിത്വാ;

പസയ്ഹ ഹന്ത്വാ ഇതരേ ചതുപ്പദേ, ഖുദ്ദേ മിഗേ ഖാദതി മംസഭോജനോ.

൩൨൬. ‘‘തഥേവ സദ്ധാ ഇധ അരിയസാവികാ, ഭത്താരം നിസ്സായ പതിം അനുബ്ബതാ;

കോധം വധിത്വാ അഭിഭുയ്യ മച്ഛരം, സഗ്ഗമ്ഹി സാ മോദതി ധമ്മചാരിനീ’’തി. –

ലതായ വിസ്സജ്ജനന്തി ആഹ.

൩൧൬. തത്ഥ ലതാ ച സജ്ജാ പവരാ അച്ചിമതീ സുതാതി താസം നാമം. ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. രാജവരസ്സാതി ചതുന്നം മഹാരാജാനം വരസ്സ സേട്ഠസ്സ ദേവരാജസ്സ. സക്കസ്സ പരിചാരികാതി അധിപ്പായോ. രഞ്ഞോതി മഹാരാജസ്സ. തേനാഹ ‘‘വേസ്സവണസ്സ ധീതാ’’തി, ഇദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം, വചനവിപല്ലാസോ വാ, ധീതരോതി അത്ഥോ. രാജതി വിജ്ജോതതീതി രാജീ, രാജീതി മതാ പഞ്ഞാതാ രാജീമതീ, ഇദം താസം സബ്ബാസം വിസേസനം. നാമമേവ ഏതം ഏകിസ്സാ ദേവതായാതി കേചി, തേസം മതേന ‘‘പവരാ’’തി സബ്ബാസം വിസേസനമേവ. ധമ്മഗുണേഹീതി ധമ്മിയേഹി ധമ്മതോ അനപേതേഹി ഗുണേഹി, യഥാഭുച്ചഗുണേഹീതി അത്ഥോ. സോഭഥാതി വിരോചഥ.

൩൧൭. പഞ്ചേത്ഥ നാരിയോതി പഞ്ച യഥാവുത്തനാമാ ദേവധീതരോ ഏത്ഥ ഇമസ്മിം ഹിമവന്തപദേസേ. സീതോദകം ഉപ്പലിനിം സിവം നദിന്തി അനോതത്തദഹതോ നിക്ഖന്തനദിമുഖം സന്ധായ വദതി. നച്ചിത്വാ ഗായിത്വാതി പിതു വേസ്സവണസ്സ ആണായ ദേവസമാഗമേ താഹി കതസ്സ നച്ചഗീതസ്സ വസേന വുത്തം. സുതാ ലതം ബ്രവീതി സുതാ ദേവധീതാ ലതം അത്തനോ ഭഗിനിം കഥേസി. ‘‘സുതാ ലതം ബ്രവു’’ന്തിപി പഠന്തി, സുതാ ധീതരോ വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ ലതം കഥേസുന്തി അത്ഥോ.

൩൧൮. തിമിരതമ്ബക്ഖീതി നിചുലകേസരഭാസസദിസേഹി തമ്ബരാജീഹി സമന്നാഗതക്ഖി. നഭേവ സോഭനേതി നഭം വിയ സോഭമാനേ, സരദസമയേ അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തം നഭം വിയ സുവിസുദ്ധങ്ഗപച്ചങ്ഗതായ വിരാജമാനേതി അത്ഥോ. അഥ വാ നഭേവാതി നഭേ ഏവ, സമുച്ചയത്ഥോ ഏവ-സദ്ദോ, ആകാസട്ഠവിമാനേസു ഹിമവന്തയുഗന്ധരാദിഭൂമിപടിബദ്ധട്ഠാനേസു ചാതി സബ്ബത്ഥേവ സോഭമാനേതി അത്ഥോ. കേന കതോതി കേന കീദിസേന പുഞ്ഞേന നിബ്ബത്തിതോ. യസോതി പരിവാരസമ്പത്തി കിത്തിസദ്ദോ ച. കിത്തിസദ്ദഗ്ഗഹണേന ച കിത്തിസദ്ദഹേതുഭൂതാ ഗുണാ ഗയ്ഹന്തി.

൩൧൯. പതിനോ പിയതരാതി സാമിനോ പിയതരാ സാമിവല്ലഭാ. തേനസ്സാ സുഭഗതം ദസ്സേതി. വിസിട്ഠകല്യാണിതരസ്സൂ രൂപതോതി രൂപസമ്പത്തിയാ വിസിട്ഠാ ഉത്തമാ കല്യാണിതരാ സുന്ദരതരാ, അസ്സൂതി നിപാതമത്തം. ‘‘വിസിട്ഠകല്യാണിതരാസി രൂപതോ’’തി ച പഠന്തി. പദക്ഖിണാതി പകാരേഹി, വിസേസേന വാ ദക്ഖിണാ കുസലാ. നച്ചനഗീതവാദിതേതി ഏത്ഥ നച്ചനാതി വിഭത്തിലോപോ കതോ, നച്ചേ ച ഗീതേ ച വാദിതേ ചാതി അത്ഥോ. നരനാരിപുച്ഛിതാതി ദേവപുത്തേഹി ദേവധീതാഹി ച ‘‘കഹം ലതാ, കിം കരോതി ലതാ’’തി രൂപദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ സിപ്പദസ്സനത്ഥഞ്ച പുച്ഛിതാ.

൩൨൧. നിച്ചം കായേന അസംസട്ഠതായ ദേവോ വിയ രമേതി, ദുതിയോ വരോതി വാ ദേവരോ, ഭത്തു കനിട്ഠഭാതാ, സഹ ദേവരേനാതി സദേവരം. സസ്സു ച സസുരോ ച സസുരാ, സഹ സസുരേഹീതി സസ്സസുരം. സഹ ദാസേഹി ദാസീഹി ചാതി സദാസകം പതിമാഭിരാധയിന്തി സമ്ബന്ധോ. തമ്ഹി കതോതി തമ്ഹി കുലേ, കാലേ വാ സുണിസാകാലേ കതോ യസോ തന്നിബ്ബത്തകപുഞ്ഞസ്സ നിബ്ബത്തനേനാതി അധിപ്പായോ. മമാതി ഇദം ‘‘കതോ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘മയാ’’തി പരിണാമേതബ്ബം.

൩൨൨. ചതുബ്ഭി ഠാനേഹീതി ചതൂഹി കാരണേഹി, ചതൂസു വാ ഠാനേസു നിമിത്തഭൂതേസു. വിസേസമജ്ഝഗാതി അഞ്ഞാഹി അതിസയം അധിഗതാ. ആയുഞ്ച വണ്ണഞ്ച സുഖം ബലഞ്ചാതി ‘‘ചതൂഹി ഠാനേഹീ’’തി വുത്താനം സരൂപതോ ദസ്സനം. ആയുആദയോ ഏവ ഹിസ്സാ അഞ്ഞാഹി വിസിട്ഠസഭാവതായ വിസേസാ തസ്സാ തഥാ സമ്ഭാവനാവസേന ഗഹേതബ്ബതായ ഹേതുഭാവതോ ‘‘ഠാന’’ന്തി ച വുത്തം. വിസേസമജ്ഝഗാ. കീദിസം? ആയുഞ്ച വണ്ണഞ്ച സുഖഞ്ച ബലഞ്ചാതി യോജനാ.

൩൨൩. സുതം നു തം ഭാസതി യം അയം ലതാതി അയം ലതാ അമ്ഹാകം ജേട്ഠഭഗിനീ യം ഭാസതി, തം തുമ്ഹേഹി സുതം നു കിം അസുത’’ന്തി ഇതരാ തിസ്സോ ഭഗിനിയോ പുച്ഛതി. യം നോതി യം അമ്ഹാകം സംസയിതം. നോതി നിപാതമത്തം, പുന നോതി അമ്ഹാകം, അവധാരണേ വാ ‘‘ന നോ സമം അത്ഥീ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) വിയ, തേന അകിത്തയിയേവ, അവിപരീതം ബ്യാകാസിയേവാതി അത്ഥോ. പതിനോ കിരമ്ഹാകം വിസിട്ഠ നാരീനം, ഗതീ ച താസം പവരാ ച ദേവതാതി അനത്ഥതോ പാലനതോ പതിനോ സാമികാ നാ അമ്ഹാകം നാരീനം ഇത്ഥീനം വിസിട്ഠാ ഗതി ച താസം പടിസരണഞ്ച, താസം മാതുഗാമാനം സരണതോ പവരാ ഉത്തമാ ദേവതാ ച സമ്മദേവ ആരാധിതാ സമ്പതി ആയതിഞ്ച ഹിതസുഖാവഹാതി അത്ഥോ.

൩൨൪. പതീസു ധമ്മം പചരാമ സബ്ബാതി സബ്ബാവ മയം പതീസു അത്തനോ സാമികേസു പുബ്ബുട്ഠാനാദികം ചരിതബ്ബധമ്മം പചരാമ. യത്ഥാതി യം നിമിത്തം, യസ്മിം വാ പതീസു ചരിതബ്ബധമ്മേ ചരിയമാനേ ഇത്ഥിയോ പതിബ്ബതാ നാമ ഭവന്തി. ലച്ഛാമസേ ഭാസതി യം അയം ലതാതി അയം ലതാ യം സമ്പത്തിം ഏതരഹി ലഭതീതി ഭാസതി, തം സമ്പത്തിം പതീസു ധമ്മം പചരിത്വാതി ലഭിസ്സാമ.

൩൨൫. പബ്ബതസാനുഗോചരോതി പബ്ബതവനസണ്ഡചാരീ. മഹിന്ധരം പബ്ബതമാവസിത്വാതി മഹിം ധാരേതീതി മഹിന്ധരനാമകം പബ്ബതം അചലം ആവസിത്വാ അധിവസിത്വാ, തത്ഥ വസന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘ആവസിത്വാ’’തി ഹി പദം അപേക്ഖിത്വാ ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. പസയ്ഹാതി അഭിഭവിത്വാ. ഖുദ്ദേതി ബലവസേനനിഹീനേ പമാണതോ പന മഹന്തേ ഹത്ഥിആദികേപി മിഗേ സോ ഹന്തിയേവ.

൩൨൬. തഥേവാതി ഗാഥായ അയം ഉപമാസംസന്ദനേന സദ്ധിം അത്ഥയോജനാ – യഥാ സീഹോ അത്തനോ നിവാസഗോചരട്ഠാനഭൂതം പബ്ബതം നിസ്സായ വസന്തോ അത്തനോ യഥിച്ഛിതമത്ഥം സാധേതി, ഏവമേവ സാ സദ്ധാ പസന്നാ അരിയസാവികാ ഘാസച്ഛാദനാദീഹി ഭരണതോ പോസനതോ ഭത്താരം പതിം സാമികം നിസ്സായ വസന്തീ സബ്ബത്ഥാപി പതിഅനുകൂലതാസങ്ഖാതേന വതേന തം അനുബ്ബതാ പരിജനാദീസു ഉപ്പജ്ജനകം കോധം വധിത്വാ പജഹിത്വാ പരിഗ്ഗഹവത്ഥൂസു ഉപ്പജ്ജനകം മച്ഛേരം അഭിഭുയ്യ അഭിഭവിത്വാ അനുപ്പാദേത്വാ പതിബ്ബതാധമ്മസ്സ ച ഉപാസികാധമ്മസ്സ ച സമ്മദേവ ചരണതോ ധമ്മചാരിനീ സാ സഗ്ഗമ്ഹി ദേവലോകേ മോദതി, പമോദം ആപജ്ജതീതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ലതാവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഗുത്തിലവിമാനവണ്ണനാ

സത്തതന്തിം സുമധുരന്തി ഗുത്തിലവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി രാജഗഹേ വിഹരന്തേ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദേവചാരികം ചരന്തോ താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ പടിപാടിയാ ഠിതേസു ഛത്തിംസായ വിമാനേസു ഛത്തിംസ ദേവധീതരോ പച്ചേകം അച്ഛരാസഹസ്സപരിവാരാ മഹതിം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തിയോ ദിസ്വാ താഹി പുബ്ബേ കതകമ്മം ‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേനാ’’തിആദീഹി തീഹി ഗാഥാഹി പടിപാടിയാ പുച്ഛി. താപി തസ്സ പുച്ഛാനന്തരം ‘‘വത്ഥുത്തമദായികാ നാരീ’’തിആദിനാ ബ്യാകരിംസു. അഥ ഥേരോ തതോ മനുസ്സലോകം ആഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. തം സുത്വാ ഭഗവാ ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, താ ദേവതാ ന കേവലം തയാ ഏവ പുച്ഛിതാ ഏവം ബ്യാകരിംസു, അഥ ഖോ പുബ്ബേ മയാപി പുച്ഛിതാ ഏവമേവ ബ്യാകരിംസൂ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം അത്തനോ ഗുത്തിലാചരിയം കഥേസി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗന്ധബ്ബകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഗന്ധബ്ബസിപ്പേ പരിയോദാതസിപ്പതായ തിമ്ബരുനാരദസദിസോ സബ്ബദിസാസു പാകടോ പഞ്ഞാതാ ആചരിയോ അഹോസി നാമേന ഗുത്തിലോ നാമ. സോ അന്ധേ ജിണ്ണേ മാതാപിതരോ പോസേസി. തസ്സ സിപ്പനിപ്ഫത്തിം സുത്വാ ഉജ്ജേനിവാസീ മുസിലോ നാമ ഗന്ധബ്ബോ ഉപഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ‘‘കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘തുമ്ഹാകം സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ആഹ. ഗുത്തിലാചരിയോ തം ഓലോകേത്വാ ലക്ഖണകുസലതായ ‘‘അയം പുരിസോ വിസമജ്ഝാസയോ കക്ഖളോ ഫരുസോ അകതഞ്ഞൂ ഭവിസ്സതി, ന സങ്ഗഹേതബ്ബോ’’തി സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥം ഓകാസം നാകാസി. സോ തസ്സ മാതാപിതരോ പയിരുപാസിത്വാ തേഹി യാചാപേസി. ഗുത്തിലാചരിയോ മാതാപിതൂഹി നിപ്പീളിയമാനോ ‘‘ഗരുവചനം അലങ്ഘനീയ’’ന്തി തസ്സ സിപ്പം പട്ഠപേത്വാ വിഗതമച്ഛരിയതായ കാരുണികതായ ച ആചരിയമുട്ഠിം അകത്വാ അനവസേസതോ സിപ്പം സിക്ഖാപേസി.