൪. ലതാവിമാനവണ്ണനാ

ലതാ ച സജ്ജാ പവരാ ച ദേവതാതി ലതാവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന ച സമയേന സാവത്ഥിവാസിനോ അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ ധീതാ ലതാ നാമ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ മേധാവിനീ പതികുലം ഗതാ ഭത്തു സസ്സുസസുരാനഞ്ച മനാപചാരിനീ പിയവാദിനീ പരിജനസ്സ സങ്ഗഹകുസലാ ഗേഹേ കുടുമ്ബഭാരസ്സ നിത്ഥരണസമത്ഥാ അക്കോധനാ സീലാചാരസമ്പന്നാ ദാനസംവിഭാഗരതാ അഖണ്ഡപഞ്ചസീലാ ഉപോസഥരക്ഖണേ ച അപ്പമത്താ അഹോസി. സാ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി ലതാത്വേവ നാമേന. അഞ്ഞാപി തസ്സാ സജ്ജാ, പവരാ, അച്ചിമതീ, സുതാതി ചതസ്സോ ഭഗിനിയോ അഹേസും. താ പഞ്ചപി സക്കേന ദേവരാജേന ആനേത്വാ നാടകിത്ഥിഭാവേന പരിചാരികട്ഠാനേ ഠപിതാ. ലതാ പനസ്സ നച്ചഗീതാദീസു ഛേകതായ ഇട്ഠതരാ അഹോസി.

താസം ഏകതോ സമാഗന്ത്വാ സുഖനിസജ്ജായ നിസിന്നാനം സങ്ഗീതനേപുഞ്ഞം പടിച്ച വിവാദോ ഉപ്പന്നോ. താ സബ്ബാപി വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിംസു ‘‘താത, കതമാ അമ്ഹാകം നച്ചാദീസു കുസലാ’’തി? സോ ഏവമാഹ ‘‘ഗച്ഛഥ ധീതരോ അനോതത്തദഹതീരേ ദേവസമാഗമേ സങ്ഗീതം പവത്തേഥ, തത്ഥ വോ വിസേസോ പാകടോ ഭവിസ്സതീ’’തി. താ തഥാ അകംസു. തത്ഥ ദേവപുത്താ ലതായ നച്ചമാനായ അത്തനോ സഭാവേന ഠാതും നാസക്ഖിംസു, സഞ്ജാതപഹാസാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ നിരന്തരം സാധുകാരം ദേന്താ ഉക്കുട്ഠിസദ്ദേ ചേലുക്ഖേപേ ച പവത്തേന്താ ഹിമവന്തം കമ്പയമാനാ വിയ മഹന്തം കോലാഹലമകംസു. ഇതരാസു പന നച്ചന്തീസു സിസിരകാലേ കോകിലാ വിയ തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു. ഏവം തത്ഥ സങ്ഗീതേ ലതായ വിസേസോ പാകടോ അഹോസി.

അഥ താസം ദേവധീതാനം സുതായ ദേവധീതായ ഏതദഹോസി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ അയം ലതാ അമ്ഹേ അഭിഭുയ്യ തിട്ഠതി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച, യംനൂനാഹം ലതായ കതകമ്മം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. സാ തം പുച്ഛി. ഇതരാപി തസ്സാ ഏതമത്ഥം വിസ്സജ്ജേസി. തയിദം സബ്ബം വേസ്സവണമഹാരാജാ ദേവചാരികവസേന ഉപഗതസ്സ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ആചിക്ഖി. ഥേരോ തമത്ഥം പുച്ഛായ മൂലകാരണതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ ആരോചേന്തോ –

൩൧൬. ‘‘ലതാ ച സജ്ജാ പവരാ ച ദേവതാ, അച്ചിമതീ രാജവരസ്സ സിരീമതോ;

സുതാ ച രഞ്ഞോ വേസ്സവണസ്സ ധീതാ, രാജീമതീ ധമ്മഗുണേഹി സോഭഥ.

൩൧൭. ‘‘പഞ്ചേത്ഥ നാരിയോ ആഗമംസു ന്ഹായിതും, സീതോദകം ഉപ്പലിനിം സിവം നദിം;

താ തത്ഥ ന്ഹായിത്വാ രമേത്വാ ദേവതാ, നച്ചിത്വാ ഗായിത്വാ സുതാ ലതം ബ്രവി.

൩൧൮. ‘‘പുച്ഛാമി തം ഉപ്പലമാലധാരിനി, ആവേളിനി കഞ്ചനസന്നിഭത്തചേ;

തിമിരതമ്ബക്ഖി നഭേവ സോഭനേ, ദീഘായുകീ കേന കതോ യസോ തവ.

൩൧൯. ‘‘കേനാസി ഭദ്ദേ പതിനോ പിയതരാ, വിസിട്ഠകല്യാണിതരസ്സു രൂപതോ;

പദക്ഖിണാ നച്ചനഗീതവാദിതേ, ആചിക്ഖ നോ ത്വം നരനാരിപുച്ഛിതാ’’തി. –

സുതായ പുച്ഛാ.

൩൨൦. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ, ഉളാരഭോഗേ കുലേ സുണിസാ അഹോസിം;

അക്കോധനാ ഭത്തു വസാനുവത്തിനീ, ഉപോസഥേ അപ്പമത്താ അഹോസിം.

൩൨൧. ‘‘മനുസ്സഭൂതാ ദഹരാ അപാപികാ, പസന്നചിത്താ പതിമാഭിരാധയിം;

സദേവരം സസ്സസുരം സദാസകം, അഭിരാധയിം തമ്ഹി കതോ യസോ മമ.

൩൨൨. ‘‘സാഹം തേന കുസലേന കമ്മുനാ, ചതുബ്ഭി ഠാനേഹി വിസേസമജ്ഝഗാ;

ആയുഞ്ച വണ്ണഞ്ച സുഖം ബലഞ്ച, ഖിഡ്ഡാരതിം പച്ചനുഭോമനപ്പകം.

൩൨൩. ‘‘സുതം നു തം ഭാസതി യം അയം ലതാ, യം നോ അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ;

പതിനോ കിരമ്ഹാകം വിസിട്ഠ നാരീനം, ഗതീ ച താസം പവരാ ച ദേവതാ.

൩൨൪. ‘‘പതീസു ധമ്മം പചരാമ സബ്ബാ, പതിബ്ബതാ യത്ഥ ഭവന്തി ഇത്ഥിയോ;

പതീസു ധമ്മം പചരിത്വാ സബ്ബാ, ലച്ഛാമസേ ഭാസതി യം അയം ലതാ.

൩൨൫. ‘‘സീഹോ യഥാ പബ്ബതസാനുഗോചരോ, മഹിന്ധരം പബ്ബതമാവസിത്വാ;

പസയ്ഹ ഹന്ത്വാ ഇതരേ ചതുപ്പദേ, ഖുദ്ദേ മിഗേ ഖാദതി മംസഭോജനോ.

൩൨൬. ‘‘തഥേവ സദ്ധാ ഇധ അരിയസാവികാ, ഭത്താരം നിസ്സായ പതിം അനുബ്ബതാ;

കോധം വധിത്വാ അഭിഭുയ്യ മച്ഛരം, സഗ്ഗമ്ഹി സാ മോദതി ധമ്മചാരിനീ’’തി. –

ലതായ വിസ്സജ്ജനന്തി ആഹ.

൩൧൬. തത്ഥ ലതാ ച സജ്ജാ പവരാ അച്ചിമതീ സുതാതി താസം നാമം. ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. രാജവരസ്സാതി ചതുന്നം മഹാരാജാനം വരസ്സ സേട്ഠസ്സ ദേവരാജസ്സ. സക്കസ്സ പരിചാരികാതി അധിപ്പായോ. രഞ്ഞോതി മഹാരാജസ്സ. തേനാഹ ‘‘വേസ്സവണസ്സ ധീതാ’’തി, ഇദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം, വചനവിപല്ലാസോ വാ, ധീതരോതി അത്ഥോ. രാജതി വിജ്ജോതതീതി രാജീ, രാജീതി മതാ പഞ്ഞാതാ രാജീമതീ, ഇദം താസം സബ്ബാസം വിസേസനം. നാമമേവ ഏതം ഏകിസ്സാ ദേവതായാതി കേചി, തേസം മതേന ‘‘പവരാ’’തി സബ്ബാസം വിസേസനമേവ. ധമ്മഗുണേഹീതി ധമ്മിയേഹി ധമ്മതോ അനപേതേഹി ഗുണേഹി, യഥാഭുച്ചഗുണേഹീതി അത്ഥോ. സോഭഥാതി വിരോചഥ.

൩൧൭. പഞ്ചേത്ഥ നാരിയോതി പഞ്ച യഥാവുത്തനാമാ ദേവധീതരോ ഏത്ഥ ഇമസ്മിം ഹിമവന്തപദേസേ. സീതോദകം ഉപ്പലിനിം സിവം നദിന്തി അനോതത്തദഹതോ നിക്ഖന്തനദിമുഖം സന്ധായ വദതി. നച്ചിത്വാ ഗായിത്വാതി പിതു വേസ്സവണസ്സ ആണായ ദേവസമാഗമേ താഹി കതസ്സ നച്ചഗീതസ്സ വസേന വുത്തം. സുതാ ലതം ബ്രവീതി സുതാ ദേവധീതാ ലതം അത്തനോ ഭഗിനിം കഥേസി. ‘‘സുതാ ലതം ബ്രവു’’ന്തിപി പഠന്തി, സുതാ ധീതരോ വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ ലതം കഥേസുന്തി അത്ഥോ.

൩൧൮. തിമിരതമ്ബക്ഖീതി നിചുലകേസരഭാസസദിസേഹി തമ്ബരാജീഹി സമന്നാഗതക്ഖി. നഭേവ സോഭനേതി നഭം വിയ സോഭമാനേ, സരദസമയേ അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തം നഭം വിയ സുവിസുദ്ധങ്ഗപച്ചങ്ഗതായ വിരാജമാനേതി അത്ഥോ. അഥ വാ നഭേവാതി നഭേ ഏവ, സമുച്ചയത്ഥോ ഏവ-സദ്ദോ, ആകാസട്ഠവിമാനേസു ഹിമവന്തയുഗന്ധരാദിഭൂമിപടിബദ്ധട്ഠാനേസു ചാതി സബ്ബത്ഥേവ സോഭമാനേതി അത്ഥോ. കേന കതോതി കേന കീദിസേന പുഞ്ഞേന നിബ്ബത്തിതോ. യസോതി പരിവാരസമ്പത്തി കിത്തിസദ്ദോ ച. കിത്തിസദ്ദഗ്ഗഹണേന ച കിത്തിസദ്ദഹേതുഭൂതാ ഗുണാ ഗയ്ഹന്തി.

൩൧൯. പതിനോ പിയതരാതി സാമിനോ പിയതരാ സാമിവല്ലഭാ. തേനസ്സാ സുഭഗതം ദസ്സേതി. വിസിട്ഠകല്യാണിതരസ്സൂ രൂപതോതി രൂപസമ്പത്തിയാ വിസിട്ഠാ ഉത്തമാ കല്യാണിതരാ സുന്ദരതരാ, അസ്സൂതി നിപാതമത്തം. ‘‘വിസിട്ഠകല്യാണിതരാസി രൂപതോ’’തി ച പഠന്തി. പദക്ഖിണാതി പകാരേഹി, വിസേസേന വാ ദക്ഖിണാ കുസലാ. നച്ചനഗീതവാദിതേതി ഏത്ഥ നച്ചനാതി വിഭത്തിലോപോ കതോ, നച്ചേ ച ഗീതേ ച വാദിതേ ചാതി അത്ഥോ. നരനാരിപുച്ഛിതാതി ദേവപുത്തേഹി ദേവധീതാഹി ച ‘‘കഹം ലതാ, കിം കരോതി ലതാ’’തി രൂപദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ സിപ്പദസ്സനത്ഥഞ്ച പുച്ഛിതാ.

൩൨൧. നിച്ചം കായേന അസംസട്ഠതായ ദേവോ വിയ രമേതി, ദുതിയോ വരോതി വാ ദേവരോ, ഭത്തു കനിട്ഠഭാതാ, സഹ ദേവരേനാതി സദേവരം. സസ്സു ച സസുരോ ച സസുരാ, സഹ സസുരേഹീതി സസ്സസുരം. സഹ ദാസേഹി ദാസീഹി ചാതി സദാസകം പതിമാഭിരാധയിന്തി സമ്ബന്ധോ. തമ്ഹി കതോതി തമ്ഹി കുലേ, കാലേ വാ സുണിസാകാലേ കതോ യസോ തന്നിബ്ബത്തകപുഞ്ഞസ്സ നിബ്ബത്തനേനാതി അധിപ്പായോ. മമാതി ഇദം ‘‘കതോ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘മയാ’’തി പരിണാമേതബ്ബം.

൩൨൨. ചതുബ്ഭി ഠാനേഹീതി ചതൂഹി കാരണേഹി, ചതൂസു വാ ഠാനേസു നിമിത്തഭൂതേസു. വിസേസമജ്ഝഗാതി അഞ്ഞാഹി അതിസയം അധിഗതാ. ആയുഞ്ച വണ്ണഞ്ച സുഖം ബലഞ്ചാതി ‘‘ചതൂഹി ഠാനേഹീ’’തി വുത്താനം സരൂപതോ ദസ്സനം. ആയുആദയോ ഏവ ഹിസ്സാ അഞ്ഞാഹി വിസിട്ഠസഭാവതായ വിസേസാ തസ്സാ തഥാ സമ്ഭാവനാവസേന ഗഹേതബ്ബതായ ഹേതുഭാവതോ ‘‘ഠാന’’ന്തി ച വുത്തം. വിസേസമജ്ഝഗാ. കീദിസം? ആയുഞ്ച വണ്ണഞ്ച സുഖഞ്ച ബലഞ്ചാതി യോജനാ.

൩൨൩. സുതം നു തം ഭാസതി യം അയം ലതാതി അയം ലതാ അമ്ഹാകം ജേട്ഠഭഗിനീ യം ഭാസതി, തം തുമ്ഹേഹി സുതം നു കിം അസുത’’ന്തി ഇതരാ തിസ്സോ ഭഗിനിയോ പുച്ഛതി. യം നോതി യം അമ്ഹാകം സംസയിതം. നോതി നിപാതമത്തം, പുന നോതി അമ്ഹാകം, അവധാരണേ വാ ‘‘ന നോ സമം അത്ഥീ’’തിആദീസു (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) വിയ, തേന അകിത്തയിയേവ, അവിപരീതം ബ്യാകാസിയേവാതി അത്ഥോ. പതിനോ കിരമ്ഹാകം വിസിട്ഠ നാരീനം, ഗതീ ച താസം പവരാ ച ദേവതാതി അനത്ഥതോ പാലനതോ പതിനോ സാമികാ നാ അമ്ഹാകം നാരീനം ഇത്ഥീനം വിസിട്ഠാ ഗതി ച താസം പടിസരണഞ്ച, താസം മാതുഗാമാനം സരണതോ പവരാ ഉത്തമാ ദേവതാ ച സമ്മദേവ ആരാധിതാ സമ്പതി ആയതിഞ്ച ഹിതസുഖാവഹാതി അത്ഥോ.

൩൨൪. പതീസു ധമ്മം പചരാമ സബ്ബാതി സബ്ബാവ മയം പതീസു അത്തനോ സാമികേസു പുബ്ബുട്ഠാനാദികം ചരിതബ്ബധമ്മം പചരാമ. യത്ഥാതി യം നിമിത്തം, യസ്മിം വാ പതീസു ചരിതബ്ബധമ്മേ ചരിയമാനേ ഇത്ഥിയോ പതിബ്ബതാ നാമ ഭവന്തി. ലച്ഛാമസേ ഭാസതി യം അയം ലതാതി അയം ലതാ യം സമ്പത്തിം ഏതരഹി ലഭതീതി ഭാസതി, തം സമ്പത്തിം പതീസു ധമ്മം പചരിത്വാതി ലഭിസ്സാമ.

൩൨൫. പബ്ബതസാനുഗോചരോതി പബ്ബതവനസണ്ഡചാരീ. മഹിന്ധരം പബ്ബതമാവസിത്വാതി മഹിം ധാരേതീതി മഹിന്ധരനാമകം പബ്ബതം അചലം ആവസിത്വാ അധിവസിത്വാ, തത്ഥ വസന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘ആവസിത്വാ’’തി ഹി പദം അപേക്ഖിത്വാ ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. പസയ്ഹാതി അഭിഭവിത്വാ. ഖുദ്ദേതി ബലവസേനനിഹീനേ പമാണതോ പന മഹന്തേ ഹത്ഥിആദികേപി മിഗേ സോ ഹന്തിയേവ.

൩൨൬. തഥേവാതി ഗാഥായ അയം ഉപമാസംസന്ദനേന സദ്ധിം അത്ഥയോജനാ – യഥാ സീഹോ അത്തനോ നിവാസഗോചരട്ഠാനഭൂതം പബ്ബതം നിസ്സായ വസന്തോ അത്തനോ യഥിച്ഛിതമത്ഥം സാധേതി, ഏവമേവ സാ സദ്ധാ പസന്നാ അരിയസാവികാ ഘാസച്ഛാദനാദീഹി ഭരണതോ പോസനതോ ഭത്താരം പതിം സാമികം നിസ്സായ വസന്തീ സബ്ബത്ഥാപി പതിഅനുകൂലതാസങ്ഖാതേന വതേന തം അനുബ്ബതാ പരിജനാദീസു ഉപ്പജ്ജനകം കോധം വധിത്വാ പജഹിത്വാ പരിഗ്ഗഹവത്ഥൂസു ഉപ്പജ്ജനകം മച്ഛേരം അഭിഭുയ്യ അഭിഭവിത്വാ അനുപ്പാദേത്വാ പതിബ്ബതാധമ്മസ്സ ച ഉപാസികാധമ്മസ്സ ച സമ്മദേവ ചരണതോ ധമ്മചാരിനീ സാ സഗ്ഗമ്ഹി ദേവലോകേ മോദതി, പമോദം ആപജ്ജതീതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ലതാവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.