൧൦. ദുതിയദബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. ദസമേ തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ ജനപദചാരികം ചരന്തോ അനുക്കമേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനേ വിഹരന്തോയേവ യേസം ഭിക്ഖൂനം ആയസ്മതോ ദബ്ബസ്സ മല്ലപുത്തസ്സ പരിനിബ്ബാനം അപച്ചക്ഖം, തേസം തം പച്ചക്ഖം കത്വാ ദസ്സേതും, യേപി ച മേത്തിയഭൂമജകേഹി കതേന അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖണേന ഥേരേ ഗാരവരഹിതാ പുഥുജ്ജനാ, തേസം ഥേരേ ബഹുമാനുപ്പാദനത്ഥഞ്ച ആമന്തേസി. തത്ഥ തത്രാതി വചനസഞ്ഞാപനേ നിപാതമത്തം. ഖോതി അവധാരണേ. തേസു ‘‘തത്രാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീ’’തി ഏതേസം പദാനം വുച്ചമാനതംയേവ ജോതേതി. ‘‘ഖോ’’തി പന ഇമിനാ ആമന്തേസിയേവ, നാസ്സ ആമന്തനേ കോചി അന്തരായോ അഹോസീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. അഥ വാ തത്രാതി തസ്മിം ആരാമേ. ഖോതി വചനാലങ്കാരേ നിപാതോ. ആമന്തേസീതി അഭാസി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഭിക്ഖൂയേവ ആമന്തേസീതി? ജേട്ഠത്താ സേട്ഠത്താ ആസന്നത്താ സബ്ബകാലം സന്നിഹിതത്താ ധമ്മദേസനായ വിസേസതോ ഭാജനഭൂതത്താ ച.

ഭിക്ഖവോതി തേസം ആമന്തനാകാരദസ്സനം. ഭദന്തേതി ആമന്തിതാനം ഭിക്ഖൂനം ഗാരവേന സത്ഥു പടിവചനദാനം. തത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വദന്തോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ആലപതി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി വദന്താ തേ പച്ചാലപന്തി. അപിച ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഇമിനാ കരുണാവിപ്ഫാരസോമ്മഹദയനിസ്സിതപുബ്ബങ്ഗമേന വചനേന തേ ഭിക്ഖൂ കമ്മട്ഠാനമനസികാരധമ്മപച്ചവേക്ഖണാദിതോ നിവത്തേത്വാ അത്തനോ മുഖാഭിമുഖേ കരോതി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി ഇമിനാ സത്ഥരി ആദരബഹുമാനഗാരവദീപനവചനേന തേ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ സുസ്സൂസതം ഓവാദപ്പടിഗ്ഗഹഗാരവഭാവഞ്ച പടിവേദേന്തി. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ വചനം പതിഅസ്സോസും സോതുകാമതം ജനേസും. ഏതദവോചാതി ഭഗവാ ഏതം ഇദാനി വക്ഖമാനം സകലം സുത്തം അഭാസി. ദബ്ബസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മല്ലപുത്തസ്സാതിആദി അനന്തരസുത്തേ വുത്തത്ഥമേവ. ഏതമത്ഥന്തിആദീസുപി അപുബ്ബം നത്ഥി, അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു പന അയോഘനഹതസ്സാതി അയോ ഹഞ്ഞതി ഏതേനാതി അയോഘനം, കമ്മാരാനം അയോകൂടം അയോമുട്ഠി ച. തേന അയോഘനേന ഹതസ്സ പഹതസ്സ. കേചി പന ‘‘അയോഘനഹതസ്സാതി ഘനഅയോപിണ്ഡം ഹതസ്സാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. ഏവ-സദ്ദോ ചേത്ഥ നിപാതമത്തം. ജലതോ ജാതവേദസോതി ഝായമാനസ്സ അഗ്ഗിസ്സ. അനാദരേ ഏതം സാമിവചനം. അനുപുബ്ബൂപസന്തസ്സാതി അനുക്കമേന ഉപസന്തസ്സ വിജ്ഝാതസ്സ നിരുദ്ധസ്സ. യഥാ ന ഞായതേ ഗതീതി യഥാ തസ്സ ഗതി ന ഞായതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അയോമുട്ഠികൂടാദിനാ മഹതാ അയോഘനേന ഹതസ്സ സംഹതസ്സ, കംസഭാജനാദിഗതസ്സ വാ ജലമാനസ്സ അഗ്ഗിസ്സ, തഥാ ഉപ്പന്നസ്സ വാ സദ്ദസ്സ അനുക്കമേന ഉപസന്തസ്സ സുവൂപസന്തസ്സ ദസസു ദിസാസു ന കത്ഥചി ഗതി പഞ്ഞായതി പച്ചയനിരോധേന അപ്പടിസന്ധികനിരുദ്ധത്താ.

ഏവം സമ്മാവിമുത്താനന്തി ഏവം സമ്മാ ഹേതുനാ ഞായേന തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിപുബ്ബങ്ഗമേന അരിയമഗ്ഗേന ചതൂഹിപി ഉപാദാനേഹി ആസവേഹി ച വിമുത്തത്താ സമ്മാ വിമുത്താനം, തതോ ഏവ കാമപബന്ധസങ്ഖാതം കാമോഘം ഭവോഘാദിഭേദം അവസിട്ഠം ഓഘഞ്ച തരിത്വാ ഠിതത്താ കാമബന്ധോഘതാരിനം സുട്ഠു പടിപസ്സമ്ഭിതസബ്ബകിലേസവിപ്ഫന്ദിതത്താ കിലേസാഭിസങ്ഖാരവാതേഹി ച അകമ്പനീയതായ അചലം അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസങ്ഖാതം സബ്ബസങ്ഖാരൂപസമം സുഖം പത്താനം അധിഗതാനം ഖീണാസവാനം ഗതി ദേവമനുസ്സാദിഭേദാസു ഗതീസു അയം നാമാതി പഞ്ഞപേതബ്ബതായ അഭാവത്താ പഞ്ഞാപേതും നത്ഥി ന ഉപലബ്ഭതി, യഥാവുത്തജാതവേദോ വിയ അപഞ്ഞത്തികഭാവമേവ ഹി സോ ഗതോതി അത്ഥോ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച പാടലിഗാമിയവഗ്ഗവണ്ണനാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

സുവിമുത്തഭവാദാനോ, ദേവദാനവമാനിതോ;

പച്ഛിന്നതണ്ഹാസന്താനോ, പീതിസംവേഗദീപനോ.

സദ്ധമ്മദാനനിരതോ, ഉപാദാനക്ഖയാവഹോ;

തത്ഥ തത്ഥ ഉദാനേ യേ, ഉദാനേസി വിനായകോ.

തേ സബ്ബേ ഏകതോ കത്വാ, ആരോപേന്തേഹി സങ്ഗഹം;

ഉദാനമിതി സങ്ഗീതം, ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി യം.

തസ്സ അത്ഥം പകാസേതും, പോരാണട്ഠകഥാനയം;

നിസ്സായ യാ സമാരദ്ധാ, അത്ഥസംവണ്ണനാ മയാ.

സാ തത്ഥ പരമത്ഥാനം, സുത്തന്തേസു യഥാരഹം;

പകാസനാ പരമത്ഥദീപനീ നാമ നാമതോ.

സമ്പത്താ പരിനിട്ഠാനം, അനാകുലവിനിച്ഛയാ;

ചതുത്തിംസപ്പമാണായ, പാളിയാ ഭാണവാരതോ.

ഇതി തം സങ്ഖരോന്തേന, യം തം അധിഗതം മയാ;

പുഞ്ഞം തസ്സാനുഭാവേന, ലോകനാഥസ്സ സാസനം.

ഓഗാഹിത്വാ വിസുദ്ധായ, സീലാദിപടിപത്തിയാ;

സബ്ബേപി ദേഹിനോ ഹോന്തു, വിമുത്തിരസഭാഗിനോ.

ചിരം തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനം;

തസ്മിം സഗാരവാ നിച്ചം, ഹോന്തു സബ്ബേപി പാണിനോ.

സമ്മാ വസ്സതു കാലേന, ദേവോപി ജഗതീപതി;

സദ്ധമ്മനിരതോ ലോകം, ധമ്മേനേവ പസാസതൂതി.

ബദരതിത്ഥവിഹാരവാസിനാ ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന

കതാഉദാനസ്സ അട്ഠകഥാ സമത്താ.