൯. ഉദപാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ മല്ലേസൂതി മല്ലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘മല്ലാ’’തി വുച്ചതി, തേസു മല്ലേസു, യം ലോകേ ‘‘മല്ലോ’’തി വുച്ചതി. കേചി പന ‘‘മാലേസൂ’’തി പഠന്തി. ചാരിയം ചരമാനോതി അതുരിതചാരികാവസേന മഹാമണ്ഡലജനപദചാരികം ചരമാനോ. മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാതി അപരിച്ഛേദഗുണേന മഹന്തേന സമണഗണേന. തദാ ഹി ഭഗവതോ മഹാഭിക്ഖുപരിവാരോ അഹോസി. ഥൂണം നാമ മല്ലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോതി പുരത്ഥിമദക്ഖിണായ ദിസായ മജ്ഝിമദേസസ്സ അവധിട്ഠാനേ മല്ലദേസേ ഥൂണനാമകോ ബ്രാഹ്മണബഹുലതായ ബ്രാഹ്മണഗാമോ. തദവസരീതി തം അവസരി, ഥൂണഗാമമഗ്ഗം പാപുണീതി അത്ഥോ. അസ്സോസുന്തി സുണിംസു, സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന ജാനിംസൂതി അത്ഥോ. ഖോതി പദപൂരണേ, അവധാരണത്ഥേ വാ നിപാതോ. തത്ഥ അവധാരണത്ഥേന അസ്സോസുംയേവ, ന തേസം സവനന്തരായോ അഹോസീതി വുത്തം ഹോതി. പദപൂരണേന പദബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠത്തമത്തമേവ. ഥൂണേയ്യകാതി ഥൂണഗാമവാസിനോ. ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മം അണന്തീതി ബ്രാഹ്മണാ, മന്തേ സജ്ഝായന്തീതി അത്ഥോ. ഇദമേവ ഹി ജാതിബ്രാഹ്മണാനം നിബ്ബചനം, അരിയാ പന ബാഹിതപാപത്താ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ’’തി വുച്ചന്തി. ഗഹപതികാതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണേ വജ്ജേത്വാ യേ കേചി അഗാരം അജ്ഝാവസന്താ വുച്ചന്തി, വിസേസതോ വേസ്സാ. ബ്രാഹ്മണാ ച ഗഹപതികാ ച ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ.

ഇദാനി യമത്ഥം തേ അസ്സോസും, തം ദസ്സേതും ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമിതപാപത്താ ‘‘സമണോ’’തി വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സമിതാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൪൩൪). ഭഗവാ ച അനുത്തരേന അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ സമിതപാപോ. തേനസ്സ യഥാഭുച്ചഗുണാധിഗതമേതം നാമം, യദിദം സമണോതി. ഖലൂതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി ബ്രാഹ്മണജാതികാനം ജാതിസമുദാഗതം ആലപനമത്തം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ഭോവാദി നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ’’തി (ധ. പ. ൩൯൬). ഗോതമോതി ഗോത്തവസേന ഭഗവതോ പരികിത്തനം. തസ്മാ ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ’’തി സമണോ കിര, ഭോ, ഗോതമഗോത്തോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സക്യപുത്തോതി ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ നേക്ഖമ്മാധിഗമസദ്ധായ പബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. ഉദപാനം തിണസ്സ ച ഭുസസ്സ ച യാവ മുഖതോ പൂരേസുന്തി പാനീയകൂപം തിണേന ച ഭുസേന ച മുഖപ്പമാണേന വഡ്ഢേസും, തിണാദീനി പക്ഖിപിത്വാ കൂപം പിദഹിംസൂതി അത്ഥോ.

തസ്സ കിര ഗാമസ്സ ബഹി ഭഗവതോ ആഗമനമഗ്ഗേ ബ്രാഹ്മണാനം പരിഭോഗഭൂതോ ഏകോ ഉദപാനോ അഹോസി. തം ഠപേത്വാ തത്ഥ സബ്ബാനി കൂപതളാകാദീനി ഉദകട്ഠാനാനി തദാ വിസുക്ഖാനി നിരുദകാനി അഹേസും. അഥ ഥൂണേയ്യകാ രതനത്തയേ അപ്പസന്നാ മച്ഛേരപകതാ ഭഗവതോ ആഗമനം സുത്വാ ‘‘സചേ സമണോ ഗോതമോ സസാവകോ ഇമം ഗാമം പവിസിത്വാ ദ്വീഹതീഹം വസേയ്യ, സബ്ബം ഇമം ജനം അത്തനോ വചനേ ഠപേയ്യ, തതോ ബ്രാഹ്മണധമ്മോ പതിട്ഠം ന ലഭേയ്യാ’’തി തത്ഥ ഭഗവതോ അവാസായ പരിസക്കന്താ ‘‘ഇമസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞത്ഥ ഉദകം നത്ഥി, അമും ഉദപാനം അപരിഭോഗം കരിസ്സാമ, ഏവം സമണോ ഗോതമോ സസാവകോ ഇമം ഗാമം ന പവിസിസ്സതീ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ സബ്ബേ ഗാമവാസിനോ സത്താഹസ്സ ഉദകം ഗഹേത്വാ ചാടിആദീനി പൂരേത്വാ ഉദപാനം തിണേന ച ഭുസേന ച പിദഹിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘ഉദപാനം തിണസ്സ ച ഭുസസ്സ ച യാവ മുഖതോ പൂരേസും, ‘മാ തേ മുണ്ഡകാ സമണകാ പാനീയം അപംസൂ’’’തി.

തത്ഥ മുണ്ഡകാ സമണകാതി മുണ്ഡേ ‘‘മുണ്ഡാ’’തി സമണേ ‘‘സമണാ’’തി വത്തും വട്ടേയ്യ, തേ പന ഖുംസനാധിപ്പായേന ഹീളേന്താ ഏവമാഹംസു. മാതി പടിസേധേ, മാ അപംസു മാ പിവിംസൂതി അത്ഥോ. മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മാതി മഗ്ഗതോ അപസക്കിത്വാ. ഏതമ്ഹാതി യോ ഉദപാനോ തേഹി തഥാ കതോ, തമേവ നിദ്ദിസന്തോ ആഹ. കിം പന ഭഗവാ തേസം ബ്രാഹ്മണാനം വിപ്പകാരം അനാവജ്ജിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഏതമ്ഹാ ഉദപാനാ പാനീയം ആഹരാ’’തി, ഉദാഹു ആവജ്ജിത്വാ ജാനന്തോതി? ജാനന്തോ ഏവ ഭഗവാ അത്തനോ ബുദ്ധാനുഭാവം പകാസേത്വാ തേ ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനേ കാതും ഏവമാഹ, ന പാനീയം പാതുകാമോ. തേനേവേത്ഥ മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തേ വിയ ‘‘പിപാസിതോസ്മീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൯൧) ന വുത്തം. ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ പന സത്ഥു അജ്ഝാസയം അജാനന്തോ ഥൂണേയ്യകേഹി കതം വിപ്പകാരം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘ഇദാനി സോ, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഇദാനീതി അധുനാ, അമ്ഹാകം ആഗമനവേലായമേവാതി അത്ഥോ. ഏസോ, ഭന്തേ, ഉദപാനോതി പഠന്തി. ഥേരോ ദ്വിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ തതിയവാരേ ‘‘ന ഖോ തഥാഗതാ തിക്ഖത്തും പച്ചനീകാ കാതബ്ബാ, കാരണം ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി ദീഘദസ്സിനാ’’തി മഹാരാജദത്തിയം ഭഗവതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഉദപാനം അഗമാസി. ഗച്ഛന്തേ ഥേരേ ഉദപാനേ ഉദകം പരിപുണ്ണം ഹുത്വാ ഉത്തരിത്വാ സമന്തതോ സന്ദതി, സബ്ബം തിണം ഭുസഞ്ച ഉപ്ലവിത്വാ സയമേവ അപഗച്ഛി. തേന ച സന്ദമാനേന സലിലേന ഉപരൂപരി വഡ്ഢന്തേന തസ്മിം ഗാമേ സബ്ബേവ പോക്ഖരണീആദയോ ജലാസയാ വിസുക്ഖാ പരിപൂരിംസു, തഥാ പരിഖാകുസുബ്ഭനിന്നാദീനി ച. സബ്ബോ ഗാമപ്പദേസോ മഹോഘേന അജ്ഝോത്ഥടോ മഹാവസ്സകാലേ വിയ അഹോസി. കുമുദുപ്പലപദുമപുണ്ഡരീകാദീനി ജലജപുപ്ഫാനി തത്ഥ തത്ഥ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ വികസമാനാനി ഉദകം സഞ്ഛാദിംസു. സരേസു ഹംസകോഞ്ചചക്കവാകകാരണ്ഡവബകാദയാ ഏ ഉദകസകുണികാ വസ്സമാനാ തത്ഥ തത്ഥ വിചരിംസു. ഥൂണേയ്യകാ തം മഹോഘം തഥാ ഉത്തരന്തം സമന്തതോ വീചിതരങ്ഗസമാകുലം പരിയന്തതോ സമുട്ഠഹമാനം രുചിരം ഫേണബുബ്ബുളകം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ ഏവം സമ്മന്തേസും ‘‘മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉദകുപച്ഛേദം കാതും വായമിമ്ഹാ, അയം പന മഹോഘോ തസ്സ ആഗമനകാലതോ പട്ഠായ ഏവം അഭിവഡ്ഢതി, നിസ്സംസയം ഖോ അയം തസ്സ ഇദ്ധാനുഭാവോ. മഹിദ്ധികോ ഹി സോ മഹാനുഭാവോ. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യഥാ യം മഹോഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ അമ്ഹാകം ഗാമമ്പി ഓത്ഥരേയ്യ. ഹന്ദ മയം സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസിത്വാ അച്ചയം ദേസേന്താ ഖമാപേയ്യാമാ’’തി.

തേ സബ്ബേവ ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ സങ്ഘസങ്ഘീ ഗണീഭൂതാ ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു. ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദിംസു, അപ്പേകച്ചേ അഞ്ജലിം പണാമേസും, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ നാമഗോത്തം സാവേസും. ഏവം പന കത്വാ സബ്ബേവ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ‘‘ഇധ മയം, ഭോ ഗോതമ, ഭോതോ ചേവ ഗോതമസ്സ ഗോതമസാവകാനഞ്ച ഉദകപ്പടിസേധം കാരയിമ്ഹ, അമുകസ്മിം ഉദപാനേ തിണഞ്ച ഭുസഞ്ച പക്ഖിപിമ്ഹ. സോ പന ഉദപാനോ അചേതനോപി സമാനോ സചേതനോ വിയ ഭോതോ ഗുണം ജാനന്തോ വിയ സയമേവ സബ്ബം തിണം ഭുസം അപനേത്വാ സുവിസുദ്ധോ ജാതോ, സബ്ബോപി ചേത്ഥ നിന്നപ്പദേസോ മഹതാ ഉദകോഘേന പരിപുണ്ണോ രമണീയോവ ജാതോ, ഉദകൂപജീവിനോ സത്താ പരിതുട്ഠാ. മയം പന മനുസ്സാപി സമാനാ ഭോതോ ഗുണേ ന ജാനിമ്ഹ, യേ മയം ഏവം അകരിമ്ഹ, സാധു നോ ഭവം ഗോതമോ തഥാ കരോതു, യഥായം മഹോഘോ ഇമം ഗാമം ന ഓത്ഥരേയ്യ, അച്ചയോ നോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം, തം നോ ഭവം ഗോതമോ അച്ചയം പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി അച്ചയം ദേസേസും. ഭഗവാപി ‘‘തഗ്ഘ തുമ്ഹേ അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം, തം വോ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ ആയതിം സംവരായാ’’തി തേസം അച്ചയം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പസന്നചിത്തതം ഞത്വാ ഉത്തരി അജ്ഝാസയാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസി. തേ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നചിത്താ സരണാദീസു പതിട്ഠിതാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. തേസം പന ആഗമനതോ പുരേതരംയേവ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തം പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ പത്തേന പാനീയം ആദായ ഭഗവതോ ഉപനാമേത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവം, ഭന്തേതി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ’’തിആദി.

തത്ഥ മുഖതോ ഓവമിത്വാതി സബ്ബം തം തിണാദിം മുഖേന ഛഡ്ഡേത്വാ. വിസ്സന്ദന്തോ മഞ്ഞേതി പുബ്ബേ ദീഘരജ്ജുകേന ഉദപാനേന ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ഗഹേതബ്ബഉദകോഘോ ഭഗവതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ ഗതകാലേ മുഖേന വിസ്സന്ദന്തോ വിയ സമതിത്തികോ കാകപേയ്യോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. ഇദഞ്ച ഥേരസ്സ ഗതകാലേ ഉദകപ്പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം. തതോ പരം പന പുബ്ബേ വുത്തനയേന തസ്മിം ഗാമേ സകലം നിന്നട്ഠാനം ഉദകേന പരിപുണ്ണം അഹോസീതി. അയം പനിദ്ധി ന ബുദ്ധാനം അധിട്ഠാനേന, നാപി ദേവാനുഭാവേന, അഥ ഖോ ഭഗവതോ പുഞ്ഞാനുഭാവേന പരിത്തദേസനത്ഥം രാജഗഹതോ വേസാലിഗമനേ വിയ. കേചി പന ‘‘ഥൂണേയ്യകാനം ഭഗവതി പസാദജനനത്ഥം തേസം അത്ഥകാമാഹി ദേവതാഹി കത’’ന്തി. അപരേ ‘‘ഉദപാനസ്സ ഹേട്ഠാ വസനകനാഗരാജാ ഏവമകാസീ’’തി. സബ്ബം തം അകാരണം, യഥാ ഭഗവതോ പുഞ്ഞാനുഭാവേനയേവ തഥാ ഉദകുപ്പത്തിയാ പരിദീപിതത്താ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം അധിട്ഠാനേന വിനാ അത്തനാ ഇച്ഛിതനിപ്ഫത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ കിം കയിരാ ഉദപാനേന, ആപാ ചേ സബ്ബദാ സിയുന്തി യസ്സ സബ്ബകാലം സബ്ബത്ഥ ച ആപാ ചേ യദി സിയും യദി ഉപലബ്ഭേയ്യും യദി ആകങ്ഖാമത്തപടിബദ്ധോ, തേസം ലാഭോ, തേന ഉദപാനേന കിം കയിരാ കിം കരേയ്യ, കിം പയോജനന്തി അത്ഥോ. തണ്ഹായ മൂലതോ ഛേത്വാ, കിസ്സ പരിയേസനം ചരേതി യായ തണ്ഹായ വിനിബദ്ധാ സത്താ അകതപുഞ്ഞാ ഹുത്വാ ഇച്ഛിതാലാഭദുക്ഖേന വിഹഞ്ഞന്തി, തസ്സാ തണ്ഹായ മൂലം, മൂലേ വാ ഛിന്ദിത്വാ ഠിതോ മാദിസോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ കിസ്സ കേന കാരണേന പാനീയപരിയേസനം, അഞ്ഞം വാ പച്ചയപരിയേസനം ചരേയ്യ. ‘‘മൂലതോ ഛേത്താ’’തിപി പഠന്തി, തണ്ഹായ മൂലം മൂലേയേവ വാ ഛേദകോതി അത്ഥോ. അഥ വാ മൂലതോ ഛേത്താതി മൂലതോ പട്ഠായ തണ്ഹായ ഛേദകോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ ബോധിയാ മൂലഭൂതമഹാപണിധാനതോ പട്ഠായ അപരിമിതം സകലം പുഞ്ഞസമ്ഭാരം അത്തനോ അചിന്തേത്വാ ലോകഹിതത്ഥമേവ പരിണാമനവസേന പരിപൂരേന്തോ മൂലതോ പഭുതി തണ്ഹായ ഛേത്താ, സോ തണ്ഹാഹേതുകസ്സ ഇച്ഛിതാലാഭസ്സ അഭാവതോ കിസ്സ കേന കാരണേന ഉദകപരിയേസനം ചരേയ്യ, ഇമേ പന ഥൂണേയ്യകാ അന്ധബാലാ ഇമം കാരണം അജാനന്താ ഏവമകംസൂതി.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.