൧൦. ഉതേനസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ദസമേ രഞ്ഞോ ഉതേനസ്സാതി ഉതേനസ്സ നാമ രഞ്ഞോ, യോ ‘‘വജ്ജിരാജാ’’തിപി വുച്ചതി. ഉയ്യാനഗതസ്സാതി ഉയ്യാനകീളനത്ഥം ഉയ്യാനം ഗതസ്സ. അനാദരേ ഹി ഇദം സാമിവചനം, ‘‘അന്തേപുര’’ന്തി പന പദം അപേക്ഖിത്വാ സമ്ബന്ധേപേതം സാമിവചനം ഹോതി. കാലങ്കതാനീതി അഗ്ഗിദഡ്ഢാനി ഹുത്വാ മതാനി ഹോന്തി. സാമാവതീപമുഖാനീതി ഏത്ഥ കാ പനായം സാമാവതീ, കഥഞ്ച ദഡ്ഢാതി? വുച്ചതേ, ഭദ്ദവതിയം സേട്ഠിനോ ധീതാ ഘോസകസേട്ഠിനാ ധീതുട്ഠാനേ ഠപിതാ പഞ്ചസതഇത്ഥിപരിവാരാ രഞ്ഞോ ഉതേനസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ മേത്താവിഹാരബഹുലാ അരിയസാവികാ സാമാവതീ നാമ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന ആദിതോ പട്ഠായ സാമാവതിയാ ഉപ്പത്തികഥാ ധമ്മപദവത്ഥുമ്ഹി (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൨൦ സാമാവതീവത്ഥു) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. മാഗണ്ഡിയസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതാ അത്തനോ മാതാപിതൂനം –

‘‘ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച,

നാഹോസി ഛന്ദോ അപി മേഥുനസ്മിം;

കിമേവിദം മുത്തകരീസപുണ്ണം,

പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ’’തി. (സു. നി. ൮൪൧) –

ഭഗവതാ ദേസിതം ഇമം ഗാഥം സുത്വാ സത്ഥരി ബദ്ധാഘാതാ മാഗണ്ഡിയാ അപരഭാഗേ രഞ്ഞാ ഉതേനേന മഹേസിട്ഠാനേ ഠപിതാ ഭഗവതോ കോസമ്ബിം ഉപഗതഭാവം, സാമാവതീപമുഖാനഞ്ച പഞ്ചന്നം ഇത്ഥിസതാനം ഉപാസികാഭാവം ഞത്വാ ‘‘ആഗതോ നാമ സമണോ ഗോതമോ ഇമം നഗരം, ദാനിസ്സ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമി, ഇമാപി തസ്സ ഉപട്ഠായികാ, ഇമാസമ്പി സാമാവതീപമുഖാനഞ്ച കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി അനേകപരിയായേഹി തഥാഗതസ്സ താസഞ്ച അനത്ഥം കാതും വായമിത്വാപി അസക്കോന്തീ പുനേകദിവസം രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛന്തീ ചൂളപിതു സാസനം പഹിണി ‘‘സാമാവതിയാ പാസാദം ഗന്ത്വാ ദുസ്സകോട്ഠാഗാരതേലകോട്ഠാഗാരാനി വിവരാപേത്വാ ദുസ്സാനി തേലചാടീസു തേമേത്വാ ഥമ്ഭേ വേഠേത്വാ താ സബ്ബാ ഏകതോ കത്വാ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ബഹി യന്തം ദത്വാ ദണ്ഡദീപികാഹി ഗേഹേ അഗ്ഗിം ദദമാനോ ഓതരിത്വാ ഗച്ഛതൂ’’തി.

തം സുത്വാ സോ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ കോട്ഠാഗാരാനി വിവരിത്വാ വത്ഥാനി തേലചാടീസു തേമേത്വാ ഥമ്ഭേ വേഠേതും ആരഭി. അഥ നം സാമാവതീപമുഖാ ഇത്ഥിയോ ‘‘കിം ഏതം ചൂളപിതാ’’തി വദന്തിയോ ഉപസങ്കമിംസു. ‘‘അമ്മാ, രാജാ ദള്ഹികമ്മത്ഥായ ഇമേ ഥമ്ഭേ തേലപിലോതികാഹി ബന്ധാപേതി, രാജഗേഹേ നാമ സുയുത്തദുയുത്തം ദുജ്ജാനം, മാ മേ സന്തികേ ഹോഥാ’’തി വത്വാ താ ആഗതാ ഗബ്ഭേസു പവേസേത്വാ ദ്വാരാനി പിദഹിത്വാ ബഹി യന്തകം ദത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ അഗ്ഗിം ദേന്തോ ഓതരി. സാമാവതീ താസം ഓവാദം അദാസി, ‘‘അമ്മാ, അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ വിചരന്തീനം ഏവമേവ അഗ്ഗിനാ ഝാമത്തഭാവാനം ബുദ്ധഞാണേനപി പരിച്ഛേദോ ന സുകരോ, അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി. താ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അധിഗതഫലായ വിഞ്ഞാതസാസനായ ഖുജ്ജുത്തരായ അരിയസാവികായ സേക്ഖപടിസമ്ഭിദാപത്തായ സത്ഥാരാ ദേസിതനിയാമേനേവ ധമ്മം ദേസേന്തിയാ സന്തികേ സോതാപത്തിഫലസ്സ അധിഗതാ അന്തരന്തരാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന യുത്തപ്പയുത്താ ഗേഹേ ഝായന്തേ വേദനാപരിഗ്ഗഹകമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തിയോ കാചി ദുതിയഫലം, കാചി തതിയഫലം പാപുണിത്വാ കാലമകംസു. അഥ ഭിക്ഖൂ കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരന്താ തം പവത്തിം ഞത്വാ പച്ഛാഭത്തം ഭഗവതോ ആരോചേത്വാ താസം അഭിസമ്പരായം പുച്ഛിംസു. ഭഗവാ ച താസം അരിയഫലാധിഗമം ഭിക്ഖൂനം അഭാസി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ ഉതേനസ്സ…പേ… അനിപ്ഫലാ കാലങ്കതാ’’തി.

തത്ഥ അനിപ്ഫലാതി ന നിപ്ഫലാ, സമ്പത്തസാമഞ്ഞഫലാ ഏവ കാലങ്കതാ. താ പന ഫലാനി പടിലഭന്തിയോ സാമാവതിയാ –

‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ;

ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ.

‘‘യോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, അപ്പമത്തോ വിഹസ്സതി;

പഹായ ജാതിസംസാരം, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൮൫; നേത്തി. ൨൯) –

ഗാഥാഹി ഓവദിയമാനാ വേദനാപരിഗ്ഗഹകമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തിയോ വിപസ്സിത്വാ ദുതിയതതിയഫലാനി പടിലഭിംസു. ഖുജ്ജുത്തരാ പന ആയുസേസസ്സ അത്ഥിതായ, പുബ്ബേ താദിസസ്സ കമ്മസ്സ അകതത്താ ച തതോ പാസാദതോ ബഹി അഹോസി. ‘‘ദസയോജനന്തരേ പക്കാമീ’’തി ച വദന്തി. അഥ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, അനനുച്ഛവികം വത അരിയസാവികാനം ഏവരൂപം മരണ’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, യദിപി താസം ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അയുത്തം, പുബ്ബേ കതകമ്മസ്സ പന യുത്തമേവ താഹി ലദ്ധ’’ന്തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധാ രഞ്ഞോ നിവേസനേ നിബദ്ധം ഭുഞ്ജന്തി. പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ തേ ഉപട്ഠഹന്തി. തേസു സത്ത ജനാ ഹിമവന്തം ഗച്ഛന്തി, ഏകോ നദീതീരസമീപേ ഏകസ്മിം തിണഗഹനേ സമാപത്തിയാ നിസീദതി. അഥേകദിവസം രാജാ പച്ചേകബുദ്ധേസു ഗതേസു താഹി ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം ഉദകകീളം കീളിതുകാമോ തത്ഥ ഗതോ. താ ഇത്ഥിയോ ദിവസഭാഗം ഉദകേ കീളിത്വാ സീതപീളിതാ വിസിബ്ബിതുകാമാ തം തിണഗഹനം ഉപരി വിസുക്ഖതിണസഞ്ഛന്നം ‘‘തിണരാസീ’’തി സഞ്ഞായ പരിവാരേത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ തിണേസു ഝായിത്വാ പതന്തേസു പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘രഞ്ഞോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഝായതി, തം രാജാ ഞത്വാ അമ്ഹേ നാസേസ്സതി, സുദഡ്ഢം നം കരിസ്സാമാ’’തി സബ്ബാ ഇതോ ചിതോ ച ദാരുആദീനി ആഹരിത്വാ തസ്സ ഉപരി രാസിം കത്വാ ആലിമ്പേത്വാ ‘‘ഇദാനി ഝായിസ്സതീ’’തി പക്കമിംസു. താ പഠമം അസഞ്ചേതനികാ ഹുത്വാ ഇദാനി കമ്മുനാ ബജ്ഝിംസു. പച്ചേകബുദ്ധം പന അന്തോസമാപത്തിയം സചേ ദാരൂനം സകടസഹസ്സമ്പി ആഹരിത്വാ ആലിമ്പേന്താ ഉസുമാകാരമത്തമ്പി ഗാഹേതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ സോ സത്തമേ ദിവസേ ഉട്ഠായ യഥാസുഖം അഗമാസി. താ തസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന അത്തഭാവസതേ ഇമിനാവ നിയാമേന ഗേഹേ ഝായമാനേ ഝായിംസു. ഇദം താസം പുബ്ബകമ്മം.

യസ്മാ പന തേ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അരിയഫലാനി സച്ഛാകംസു, രതനത്തയം പയിരുപാസിംസു, തസ്മാ തത്ഥ അനാഗാമിനിയോ സുദ്ധാവാസേസു ഉപപന്നാ, ഇതരാ കാചി താവതിംസേസു, കാചി യാമേസു, കാചി തുസിതേസു, കാചി നിമ്മാനരതീസു, കാചി പരനിമ്മിതവസവത്തീസു ഉപപന്നാ.

രാജാപി ഖോ ഉതേനോ ‘‘സാമാവതിയാ ഗേഹം കിര ഝായതീ’’തി സുത്വാ വേഗേന ആഗച്ഛന്തോപി തം പദേസം താസു ദഡ്ഢാസുയേവ സമ്പാപുണി. ആഗന്ത്വാ പന ഗേഹം നിബ്ബാപേത്വാ ഉപ്പന്നബലവദോമനസ്സോ മാഗണ്ഡിയായ തഥാ കാരിതഭാവം ഉപായേന ഞത്വാ അരിയസാവികാസു കതാപരാധകമ്മുനാ ചോദിയമാനോ തസ്സാ രാജാണം കാരേസി സദ്ധിം ഞാതകേഹി. ഏവം സാ സപരിജനാ സമിത്തബന്ധവാ അനയബ്യസനം പാപുണി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം സാമാവതീപമുഖാനം താസം ഇത്ഥീനം അഗ്ഗിമ്ഹി അനയബ്യസനാപത്തിഹേതും, മാഗണ്ഡിയായ ച സമിത്തബന്ധവായ രാജാണായ അനയബ്യസനാപത്തിനിമിത്തം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ, ഭബ്ബരൂപോവ ദിസ്സതീതി യോ ഇധ സത്തലോകോ ഭബ്ബരൂപോവ ഹേതുസമ്പന്നോ വിയ ഹുത്വാ ദിസ്സതി, സോപി മോഹസമ്ബന്ധനോ മോഹേന പലിഗുണ്ഠിതോ അത്തഹിതാഹിതം അജാനന്തോ ഹിതേ ന പടിപജ്ജതി, അഹിതം ദുക്ഖാവഹം ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം ആചിനാതി. ‘‘ഭവരൂപോവ ദിസ്സതീ’’തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – അയം ലോകോ മോഹസമ്ബന്ധനോ മോഹേന പലിഗുണ്ഠിതോ, തതോ ഏവ ഭവരൂപോവ സസ്സതസഭാവോ വിയസ്സ അത്താ ദിസ്സതി, അജരാമരോ വിയ ഉപട്ഠാതി, യേന പാണാതിപാതാദീനി അകത്തബ്ബാനി കരോതി.

ഉപധിബന്ധനോ ബാലോ, തമസാ പരിവാരിതോ. സസ്സതോരിവ ഖായതീതി ന കേവലഞ്ച മോഹസമ്ബന്ധനോ ഏവ, അപിച ഖോ ഉപധിബന്ധനോപി അയം അന്ധബാലലോകോ അവിജ്ജാതമസാ പരിവാരിതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേന ഞാണേന അവിപരീതം കാമേ ച ഖന്ധേ ച ‘‘അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി പസ്സേയ്യ, തസ്സ അഭാവതോ യസ്മാ ബാലോ അന്ധപുഥുജ്ജനോ അഞ്ഞാണതമസാ സമന്തതോ പരിവാരിതോ നിവുതോ, തസ്മാ സോ കാമൂപധി കിലേസൂപധി ഖന്ധൂപധീതി ഇമേസം ഉപധീനം വസേന ച ഉപധിബന്ധനോ, തതോ ഏവ ചസ്സ സോപധിസ്സ പസ്സതോ സസ്സതോ വിയ നിച്ചോ സബ്ബകാലഭാവീ വിയ ഖായതി. ‘‘അസസ്സതിരിവ ഖായതീ’’തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – അത്താ സബ്ബകാലം വിജ്ജതി ഉപലബ്ഭതീതി അഞ്ഞോ അസസ്സതി അനിച്ചോതി ലോകസ്സ സോ ഉപധി മിച്ഛാഭിനിവേസവസേന ഏകദേസോ വിയ ഖായതി, ഉപട്ഠഹതീതി അത്ഥോ. രകാരോ ഹി പദസന്ധികരോ. പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചനന്തി യോ പന സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സതി, തസ്സേവ വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ യഥാഭൂതം പസ്സതോ ജാനതോ പടിവിജ്ഝതോ രാഗാദികിഞ്ചനം നത്ഥി, യേന സംസാരേ ബജ്ഝേയ്യ. തഥാ അപസ്സന്തോ ഏവ ഹി അവിജ്ജാതണ്ഹാദിട്ഠിആദിബന്ധനേഹി സംസാരേ ബദ്ധോ സിയാതി അധിപ്പായോ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച ചൂളവഗ്ഗവണ്ണനാ.