൩. യസോജസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ യസോജപ്പമുഖാനീതി ഏത്ഥ യസോജോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം, തം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ പബ്ബജിതത്താ വിചരണതോ ച താനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ‘‘യസോജപ്പമുഖാനീ’’തി വുത്താനി.

തേസം അയം പുബ്ബയോഗോ – അതീതേ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ആരഞ്ഞകോ അരഞ്ഞേ പിട്ഠിപാസാണേ കതപണ്ണകുടിയം വിഹരതി. തസ്മിഞ്ച സമയേ പഞ്ചസതാ ചോരാ ഗാമഘാതകാദീനി കത്വാ ചോരികായ ജീവന്താ ചോരകമ്മം കത്വാ ജനപദമനുസ്സേഹി അനുബദ്ധാ പലായമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ കിഞ്ചി ഗഹണം വാ പടിസരണം വാ അപസ്സന്താ അവിദൂരേ തം ഭിക്ഖും പാസാണേ നിസിന്നം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, പടിസരണം ഹോഥാ’’തി യാചിംസു. ഥേരോ ‘‘തുമ്ഹാകം സീലസദിസം പടിസരണം നത്ഥി, സബ്ബേ പഞ്ച സീലാനി സമാദിയഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സീലാനി സമാദിയിംസു. ഥേരോ ‘‘തുമ്ഹേ ഇദാനി സീലേസു പതിട്ഠിതാ, അത്തനോ ജീവിതം വിനാസയന്തേസുപി മാ മനം പദോസയിത്ഥാ’’തി കകചൂപമവിധിം (മ. നി. ൧.൨൨൨ ആദയോ) ആചിക്ഖി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു. അഥ തേ ജാനപദാ തം സമ്പത്താ ഇതോ ചിതോ ച ഗവേസന്താ തേ ചോരേ ദിസ്വാ സബ്ബേവ ജീവിതാ വോരോപേസും. തേ തേസു മനോപദോസമത്തമ്പി അകത്വാ അക്ഖണ്ഡസീലാ കാലം കത്വാ കാമാവചരദേവേസു നിബ്ബത്തിംസു. തേസു ജേട്ഠചോരോ ജേട്ഠദേവപുത്തോ അഹോസി, ഇതരേ തസ്സേവ പരിവാരാ.

തേ അപരാപരം സംസരന്താ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ ഖേപേത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ ജേട്ഠദേവപുത്തോ സാവത്ഥിനഗരദ്വാരേ കേവട്ടഗാമേ പഞ്ചസതകുലഗാമജേട്ഠകസ്സ കേവട്ടസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, യസോജോതിസ്സ നാമം അകംസു. ഇതരേപി അവസേസകേവട്ടാനം പുത്താ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു. തേ പുബ്ബസന്നിവാസേന സബ്ബേപി സഹായകാ ഹുത്വാ സഹപംസുകീളിതം കീളന്താ അനുപുബ്ബേന വയപ്പത്താ അഹേസും, യസോജോ തേസം അഗ്ഗോ അഹോസി. തേ സബ്ബേവ ഏകതോ ഹുത്വാ ജാലാനി ഗഹേത്വാ നദിതളാകാദീസു മച്ഛേ ബന്ധന്താ വിചരന്തി.

അഥേകദിവസം അചിരവതിയാ നദിയാ ജാലേ ഖിത്തേ സുവണ്ണവണ്ണോ മച്ഛോ അന്തോജാലേ പാവിസി. തം ദിസ്വാ സബ്ബേപി കേവട്ടാ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്താ മച്ഛേ ബന്ധന്താ സുവണ്ണവണ്ണം മച്ഛം ബന്ധിംസൂ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ അഹേസും. അഥ തേ പഞ്ചസതാപി സഹായകാ മച്ഛം നാവായ പക്ഖിപിത്വാ നാവം ഉക്ഖിപിത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘ഭഗവാ ഏതസ്സ സുവണ്ണവണ്ണകാരണം ജാനിസ്സതീ’’തി മച്ഛം ഗാഹാപേത്വാ ഭഗവതോ ദസ്സേസി. സത്ഥാ ‘‘അയം കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഓസക്കമാനേ പബ്ബജിത്വാ മിച്ഛാ പടിപജ്ജന്തോ സാസനം ഓസക്കാപേത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ തതോ ചുതോ അചിരവതിയം മച്ഛോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ തസ്സ മാതുഭഗിനീനഞ്ച നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം, തസ്സ ഭാതികത്ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവഞ്ച തേനേവ കഥാപേത്വാ ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ കപിലസുത്തം ദേസേസി.

സത്ഥു ദേസനം സുത്വാ തേ പഞ്ചസതാ കേവട്ടപുത്താ സംവേഗജാതാ ഹുത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ, ഉപസമ്പന്നാ ഹുത്വാ വിവേകവാസം വസന്താ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ആഗമംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന യസോജപ്പമുഖാനി പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനീ’’തിആദി.

തത്ഥ തേധാതി തേ ഇധ. നേവാസികേഹീതി നിബദ്ധവാസം വസമാനേഹി. പടിസമ്മോദമാനാതി നേവാസികഭിക്ഖൂഹി ‘‘കച്ചാവുസോ, ഖമനീയ’’ന്തിആദിനാ പടിസന്ഥാരവസേന സമ്മോദനായ കതായ ‘‘ആമാവുസോ, ഖമനീയ’’ന്തിആദിനാ, പുന സമ്മോദമാനാ തേഹി സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദാ. സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാതി ആചരിയുപജ്ഝായാനം അത്തനോ ച പാപുണകാനി സേനാസനാനി പുച്ഛിത്വാ തേഹി നേവാസികേഹി തേസം ‘‘ഇദം തുമ്ഹാകം ആചരിയാനം, ഇദം തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാനം, ഇദം തുമ്ഹാകം പാപുണാതീ’’തി സേനാസനാനി സംവിധാപേത്വാ അത്തനാ ച തത്ഥ ഗന്ത്വാ, ദ്വാരകവാടാനി വിവരിത്വാ, മഞ്ചപീഠകടസാരകാദീനി നീഹരിത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ യഥാഠാനം ഠപനാദിവസേന പഞ്ഞാപേന്താ ച.

പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാതി, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം മേ പത്തം ഠപേഥ, ഇദം ചീവരം, ഇദം ഥാലകം, ഇദം ഉദകതുമ്ബം, ഇദം മേ കത്തരയട്ഠി’’ന്തി ഏവം സമണപരിക്ഖാരം സംഗോപയമാനാ. ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാതി ഉദ്ധം ഗതട്ഠേന ഉച്ചോ സദ്ദോ യേസന്തേ ഉച്ചാസദ്ദാ അകാരസ്സ ആകാരം കത്വാ. സമന്തതോ പത്ഥടട്ഠേന മഹന്തോ സദ്ദോ യേസന്തേ മഹാസദ്ദാ. കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേതി കേവട്ടാ വിയ മച്ഛവിലുമ്പനേ. യഥാ നാമ കേവട്ടാ ഉദകേ വട്ടനതോ മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം പവത്തനതോ ‘‘കേവട്ടാ’’തി ലദ്ധനാമാ മച്ഛബന്ധാ മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം ജലേ ജാലം പക്ഖിപിത്വാ ‘‘പവിട്ഠോ ന പവിട്ഠോ, ഗഹിതോ ന ഗഹിതോ’’തിആദിനാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ ഹോന്തി. യഥാ ച തേ മച്ഛപച്ഛിആദീനി ഠപിതട്ഠാനേ മഹാജനേ ഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഏകം മച്ഛം ദേഥ, മയ്ഹം ഏകം മച്ഛഫാലം ദേഥ, അമുകസ്സ ദിന്നോ മഹന്തോ, മയ്ഹം ഖുദ്ദകോ’’തിആദീനി വത്വാ വിലുമ്പമാനേ തേസം പടിസേധനാദിവസേന ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ ച ഹോന്തി, ഏവമേതേ ഭിക്ഖൂതി ദസ്സേതി. തേതേതി തേ ഏതേ. കിംനൂതി കിസ്സ നു, കിമത്ഥം നൂതി അത്ഥോ. തേമേതി തേ ഇമേ. പണാമേമീതി നീഹരാമി. വോതി തുമ്ഹേ. ന വോ മമ സന്തികേ വത്ഥബ്ബന്തി തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം സന്തികേ ന വസിതബ്ബം. യേ തുമ്ഹേ മാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ വസനട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ഏവം മഹാസദ്ദം കരോഥ, അത്തനോ ധമ്മതായ വസന്താ കിം നാമ സാരുപ്പം കരിസ്സഥ, തുമ്ഹാദിസാനം മമ സന്തികേ വസനകിച്ചം നത്ഥീതി ദീപേതി. ഏവം പണാമിതേസു ച ഭഗവതാ തേസു ഏകഭിക്ഖുപി ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ മഹാസദ്ദമത്തകേന അമ്ഹേ പണാമേഥാ’’തി വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി പടിവചനം അവത്വാ ബുദ്ധഗാരവേന സബ്ബേ ഭഗവതോ വചനം സമ്പടിച്ഛന്താ ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ നിക്ഖമിംസു. ഏവം പന തേസം അഹോസി ‘‘മയം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമ, ധമ്മം സോസ്സാമ, സത്ഥു സന്തികേ വസിസ്സാമാതി ആഗതാ, ഏവരൂപസ്സ പന ഗരുനോ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ മഹാസദ്ദം കരിമ്ഹാ, അമ്ഹാകമേവ ദോസോയം, പണാമിതമ്ഹാ തതോ, ന ലദ്ധം സത്ഥു സന്തികേ വത്ഥും, സമന്തപാസാദികം സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ഓലോകേതും, മധുരസ്സരേന ദേസിതം ധമ്മം സോതു’’ന്തി. തേ ബലവദോമനസ്സജാതാ ഹുത്വാ പക്കമിംസു.

സംസാമേത്വാതി സുഗുത്തം കത്വാ. വജ്ജീതി ഏവംനാമകോ ജനപദോ, വജ്ജീ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘വജ്ജീ’’ത്വേവ വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘വജ്ജീസൂ’’തി. വഗ്ഗുമുദാതി ഏവംനാമ ലോകസ്സ പുഞ്ഞസമ്മതാ ഏകാ നദീ. ‘‘വഗ്ഗമുദാ’’തിപി പാഠോ. അത്ഥകാമേനാതി കിഞ്ചി പയോജനം അനപേക്ഖിത്വാ അത്ഥമേവ ഇച്ഛന്തേന. ഹിതേസിനാതി അത്ഥം ഇച്ഛന്തേന, ‘‘കിന്തി മേ സാവകാ വട്ടദുക്ഖാ പരിമുച്ചേയ്യു’’ന്തി തസ്സ അത്ഥസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ വാ ഹേതുഭൂതസ്സ ഹിതസ്സ ഏസനസീലേന. തതോ ഏവ അത്തനോ സരീരഖേദം അഗണേത്വാ ദൂരേപി വേനേയ്യസന്തികം ഗന്ത്വാ അനുകമ്പനതോ അനുകമ്പകേന. തമേവ അനുകമ്പം ഉപാദായ മയം പണാമിതാ, ന അത്തനോ വേയ്യാവച്ചാദിപച്ചാസീസായ. യസ്മാ ധമ്മഗരുനോ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സമ്മാപടിപത്തിയാവ പൂജേതബ്ബാ, യേ ഉച്ചാസദ്ദകരണമത്തേപി പണാമേന്തി, തസ്മാ ഹന്ദ മയം, ആവുസോ, തഥാ വിഹാരം കപ്പേമ സബ്ബത്ഥ സതിസമ്പജഞ്ഞയോഗേന അപണ്ണകപ്പടിപദം പൂരേന്താ യഥാഗഹിതകമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേന്താ ചതുഇരിയാപഥവിഹാരം കപ്പേമ വിഹരാമ. യഥാ നോ വിഹരതന്തി യഥാ അമ്ഹേസു വിഹരന്തേസു, ഭഗവാ അത്തമനോ അസ്സ, സമ്മാപടിപത്തിയാ പൂജായ ആരാധിതോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

തേനേവന്തരവസ്സേനാതി തസ്മിംയേവ അന്തരവസ്സേ മഹാപവാരണം അനതിക്കമിത്വാവ. സബ്ബേവ തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകംസൂതി സബ്ബേയേവ തേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ആസവക്ഖയഞാണന്തി ഇമാ തിസ്സോ പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധപ്പടിച്ഛാദകമോഹക്ഖന്ധാദീനം വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന വിജ്ജാ അത്തപച്ചക്ഖാ അകംസു. ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു ഇമായേവ ദ്വേ അഭിഞ്ഞാ ആസവക്ഖയഞാണസ്സ ബഹൂപകാരാ, ന തഥാ ദിബ്ബസോതചേതോപരിയഇദ്ധിവിധഞാണാനീതി ദസ്സനത്ഥം വിജ്ജത്തയമേവേത്ഥ തേസം ഭിക്ഖൂനം അധിഗമദസ്സനവസേന ഉദ്ധടം. തഥാ ഹി വേരഞ്ജസുത്തേ (അ. നി. ൮.൧൧) ഭഗവാ വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണസ്സ അത്തനോ അധിഗമം ദസ്സേന്തോ വിജ്ജത്തയമേവ ദേസേസി, ന ദിബ്ബസോതഞാണാദീനം അഭാവതോ. ഏവം തേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം വിജ്ജമാനാനിപി ദിബ്ബസോതഞാണാദീനി ന ഉദ്ധടാനി. ഛളഭിഞ്ഞാ ഹി തേ ഭിക്ഖൂ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘വഗ്ഗുമുദായ നദിയാ തീരേ അന്തരഹിതാ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം ഭഗവതോ സമ്മുഖേ പാതുരഹേസു’’ന്തി തേസം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിവളഞ്ജനം വക്ഖതി.

യഥാഭിരന്തന്തി യഥാഭിരതിം യഥാജ്ഝാസയം. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം ഛായൂദകവിപത്തിം വാ അഫാസുകസേനാസനം വാ മനുസ്സാനം അസ്സദ്ധാദിഭാവം വാ ആഗമ്മ അനഭിരതി നാമ നത്ഥി, തേസം സമ്പത്തിയാ ‘‘ഫാസും വിഹരാമാ’’തി ചിരവിഹാരോപി നത്ഥി. യത്ഥ പന ഭഗവതി വിഹരന്തേ മനുസ്സാ സരണേസു വാ പതിട്ഠഹന്തി, സീലാനി വാ സമാദിയന്തി പബ്ബജന്തി, സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനി വാ പാപുണന്തി, സത്ഥാ താസു സമ്പത്തീസു തേസം പതിട്ഠാപനത്ഥം വസതി, തദഭാവേ പക്കമതി. തദാ ഹി സാവത്ഥിയം കത്തബ്ബബുദ്ധകിച്ചം നാഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന വേസാലീ തേന ചാരികം പക്കാമീ’’തി.

ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ. ചാരികാ ച നാമേസാ ഭഗവതോ ദുവിധാ തുരിതചാരികാ അതുരിതചാരികാതി. തത്ഥ ദൂരേപി ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ തസ്സ ബോധനത്ഥം സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ നാമ, സാ മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. യാ പന ഗാമനിഗമരാജധാനീപടിപാടിയാ ദേവസികം യോജനദ്ധയോജനവസേന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഗച്ഛതി, അയം അതുരിതചാരികാ നാമ, അയമേവ ഇധാധിപ്പേതാ. തദവസരീതി തേന അവസരി, തം വാ അവസരി, തത്ഥ അവസരി, പാവിസീതി അത്ഥോ.

തത്രാതി തസ്സം. സുദന്തി നിപാതമത്തം. വേസാലിയന്തി തിക്ഖത്തും വിസാലീഭൂതത്താ ‘‘വേസാലീ’’തി ലദ്ധനാമേ ലിച്ഛവിരാജൂനം നഗരേ. മഹാവനേതി മഹാവനം നാമ സയംജാതം അരോപിമം സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനം. കപിലവത്ഥുസാമന്താ പന മഹാവനം ഹിമവന്തേന സഹ ഏകാബദ്ധം അപരിച്ഛേദം ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതം. ഇദം താദിസം ന ഹോതി, സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനന്തി മഹാവനം. കൂടാഗാരസാലായന്തി തസ്മിം മഹാവനേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ കതേ ആരാമേ കൂടാഗാരം അന്തോ കത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കതാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടി കൂടാഗാരസാലാ നാമ, തസ്സം കൂടാഗാരസാലായം. വഗ്ഗുമുദാതീരിയാനന്തി വഗ്ഗുമുദാതീരവാസീനം. ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച മനസി കരിത്വാതി അത്തനോ ചിത്തേന തേസം ചിത്തം പരിച്ഛിജ്ജ മനസി കരിത്വാ, ചേതോപരിയഞാണേന വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന വാ തേഹി അധിഗതവിസേസം ജാനിത്വാതി അത്ഥോ.

ആലോകജാതാ വിയാതി സഞ്ജാതാലോകാ വിയ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം, ചന്ദസഹസ്സസൂരിയസഹസ്സേഹി ഓഭാസിതാ വിയാതി അത്ഥോ. യസ്മാ തേ യസോജപ്പമുഖാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ സബ്ബസോ അവിജ്ജന്ധകാരവിധമനേന ആലോകഭൂതാ ഓഭാസഭൂതാ ഹുത്വാ വിഹരന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ തേഹി ഠിതദിസായ ‘‘ആലോകജാതാ വിയ മേ, ആനന്ദ, ഏസാ ദിസാ’’തിആദിനാ വണ്ണഭണനാപദേസേന തേ ഭിക്ഖൂ പസംസതി. തേന വുത്തം – ‘‘യസ്സം ദിസായം വഗ്ഗുമുദാതീരിയാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി. അപ്പടികൂലാതി ന പടികൂലാ, മനാപാ മനോഹരാതി അത്ഥോ. യസ്മിഞ്ഹി പദേസേ സീലാദിഗുണസമ്പന്നാ മഹേസിനോ വിഹരന്തി, തം കിഞ്ചാപി ഉക്കൂലവികൂലവിസമദുഗ്ഗാകാരം, അഥ ഖോ മനുഞ്ഞം രമണീയമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി. (ധ. പ. ൯൮);

പഹിണേയ്യാസീതി പേസേയ്യാസി. സത്ഥാ ആയസ്മന്താനം ദസ്സനകാമോതി തേസം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ പഹേണാകാരദസ്സനം. ഇതി ഭഗവാ യദത്ഥം തേ ഭിക്ഖൂ പണാമേസി, തമത്ഥം മത്ഥകപ്പത്തം ദിസ്വാ ആരദ്ധചിത്തോ തേസം ദസ്സനകാമതം ഥേരസ്സ ആരോചേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘അഹം ഇമേ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദകരണേ പണാമേസ്സാമി, അഥ തേ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ വിയ കസാഭിഘാതേന, തേന ചോദിതാ സംവേഗപ്പത്താ മമാരാധനത്ഥം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘടേന്താ വായമന്താ ഖിപ്പമേവ അരഹത്തം സച്ഛികരിസ്സന്തീ’’തി. ഇദാനി തേ അഗ്ഗഫലപ്പത്തേ ദിസ്വാ തായ അരഹത്തപ്പത്തിയാ ആരാധിതചിത്തോ തേസം ദസ്സനകാമോ ഹുത്വാ ഏവം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ആണാപേസി.

സോ ഭിക്ഖൂതി ആനന്ദത്ഥേരേന തഥാ ആണത്തോ ഛളഭിഞ്ഞോ ഏകോ ഭിക്ഖു. പമുഖേതി സമ്മുഖേ. ആനേഞ്ജസമാധിനാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനപാദകേന അഗ്ഗഫലസമാധിനാ, ‘‘അരൂപജ്ഝാനപാദകേനാ’’തിപി വദന്തി. ‘‘ആനേഞ്ജേന സമാധിനാ’’തിപി പാഠോ. കസ്മാ പന ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ആഗമനം ജാനന്തോ പടിസന്ഥാരം അകത്വാ സമാപത്തിംയേവ സമാപജ്ജി? തേസം അത്തനാ സമാപന്നസമാപത്തിം ജാനിത്വാ സമാപജ്ജനത്ഥം, തേസം പുബ്ബേ പണാമിതാനം ഇദാനി അത്തനാ സമാനസമ്ഭോഗദസ്സനത്ഥം, ആനുഭാവദീപനത്ഥം, വിനാ വചീഭേദേന അഞ്ഞബ്യാകരണദീപനത്ഥഞ്ച. അപരേ പനാഹു ‘‘പുബ്ബേ പണാമിതാനം ഇദാനി അത്തനോ സന്തികം ആഗതാനം അനുത്തരസുഖുപ്പാദനേന അനഞ്ഞസാധാരണപടിസന്ഥാരകരണത്ഥ’’ന്തി. തേപി ആയസ്മന്തോ ഭഗവതോ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ തംയേവ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘കതമേന നു ഖോ ഭഗവാ വിഹാരേന ഏതരഹി വിഹരതീ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം കോസജ്ജാദീനം പാരിപന്തികധമ്മാനം സുവിദൂരഭാവതോ ഇദ്ധിയാ മൂലഭൂതേഹി അനോണമനാദീഹി സോളസഹി വോദാനധമ്മേഹി സമന്നാഗമനതോ ആനേഞ്ജപ്പത്തം സയം അനിഞ്ജനട്ഠേന ആനേഞ്ജന്തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അനോണതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനുണ്ണതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനഭിരതം ചിത്തം രാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അനിസ്സിതം ചിത്തം ദിട്ഠിയാ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. അപ്പടിബദ്ധം ചിത്തം ഛന്ദരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വിപ്പമുത്തം ചിത്തം കാമരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വിസംയുത്തം ചിത്തം കിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വിമരിയാദികതം ചിത്തം കിലേസമരിയാദായ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. ഏകത്തഗതം ചിത്തം നാനത്തകിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. സദ്ധായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അസ്സദ്ധിയേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. വീരിയേന പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. സതിയാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം പമാദേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. സമാധിനാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. പഞ്ഞായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അവിജ്ജായ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. ഓഭാസഗതം ചിത്തം അവിജ്ജന്ധകാരേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജ’’ന്തി.

രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ച രൂപവിരാഗഭാവനാവസേന പവത്തിതം, ആരമ്മണവിഭാഗേന ചതുബ്ബിധം അരൂപാവചരജ്ഝാനന്തി ഏതേസം പഞ്ചന്നം ഝാനാനം ആനേഞ്ജവോഹാരോ. തേസം യം കിഞ്ചി പാദകം കത്വാ സമാപന്നാ അരഹത്തഫലസമാപത്തി ആനേഞ്ജസമാധീതി പോരാണാ.

അഭിക്കന്തായാതി അതീതായ. നിക്ഖന്തേതി നിഗ്ഗതേ, അപഗതേതി അത്ഥോ. തുണ്ഹീ അഹോസീതി ഭഗവാ അരിയേന തുണ്ഹീഭാവേന തുണ്ഹീ അഹോസി. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉഗ്ഗതേ അരുണേ, അരുണോ നാമ പുരത്ഥിമദിസായ സൂരിയോദയതോ പുരേതരമേവ ഉട്ഠിതോഭാസോ. നന്ദിമുഖിയാതി രത്തിയാ അരുണസ്സ ഉഗ്ഗതത്താ ഏവ അരുണപ്പഭായ സൂരിയാലോകൂപജീവിനോ സത്തേ നന്ദാപനമുഖിയാ വിയ രത്തിയാ ജാതായ, വിഭായമാനായാതി അത്ഥോ.

തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാതി യഥാപരിച്ഛേദം തതോ ആനേഞ്ജസമാധിതോ അരഹത്തഫലസമാപത്തിതോ ഉട്ഠായ. സചേ ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, ജാനേയ്യാസീതി ഭഗവാ ‘‘ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ ഏത്തകം കാലം ഇമിനാ നാമ സമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തീ’’തി, ആനന്ദ, യദി ത്വം ജാനേയ്യാസി. ഏത്തകമ്പി തേ നപ്പടിഭാസേയ്യാതി ലോകിയപടിസമ്മോദനം സന്ധായ യദിദം തേ ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തീ’’തിആദിനാ തിക്ഖത്തും പടിഭാനം ഉപട്ഠിതം, തയിദം ഏത്തകമ്പി തേ ന ഉപട്ഠഹേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, സേക്ഖോ അസേക്ഖം സമാപത്തിവിഹാരം ന ജാനാസി, തസ്മാ മം ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം ലോകിയപടിസമ്മോദനം കാരേതും ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജി. അഹം പന ഇമേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ലോകുത്തരപടിസമ്മോദനേനേവ തിയാമരത്തിം വീതിനാമേസിന്തി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ആഹ – ‘‘അഹഞ്ച, ആനന്ദ, ഇമാനി ച പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി സബ്ബേവ ആനേഞ്ജസമാധിനാ നിസീദിമ്ഹാ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേസം ഭിക്ഖൂനം അത്തനാ സമം ആനേഞ്ജസമാധിസമാപജ്ജനസമത്ഥതാസങ്ഖാതം വസീഭാവത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം തേസം ഭിക്ഖൂനം അനവസേസരാഗാദിപ്പഹാനസംസിദ്ധിതാദിസഭാവദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യസ്സ ജിതോ കാമകണ്ഡകോതി കുസലപക്ഖവിജ്ഝനട്ഠേന കണ്ഡകഭൂതോ കിലേസകാമോ യേന അരിയപുഗ്ഗലേന അനവസേസം ജിതോ പഹീനോ, ഏതേനസ്സ അനുനയാഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ഗാമകണ്ടകോ’’തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ഗാമേ കണ്ടകോ കണ്ടകട്ഠാനിയോ സകലോ വത്ഥുകാമോ യസ്സ ജിതോതി. ജയോ ചസ്സ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേനേവ വേദിതബ്ബോ, തേന തേസം അനാഗാമിമഗ്ഗോ വുത്തോ ഹോതി. അക്കോസോ ച ജിതോതി സമ്ബന്ധോ. വധോ ച ബന്ധനഞ്ചാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേസു അക്കോസജയേന വചീദുച്ചരിതാഭാവോ, ഇതരേന കായദുച്ചരിതാഭാവോ ദസ്സിതോ. തേന തംനിമിത്തകസ്സ ബ്യാപാദസ്സ അനവസേസപ്പഹാനേന തതിയമഗ്ഗോ വുത്തോ ഹോതി. അഥ വാ അക്കോസാദിജയവചനേന തതിയമഗ്ഗോ വുത്തോ ഹോതി, അക്കോസാദീനം അച്ചന്തഖമനം തത്ഥ പകാസിതം ഹോതി, ഉഭയഥാപി നേസം വിരോധാഭാവം ദസ്സേതി. പബ്ബതോ വിയ സോ ഠിതോ അനേജോതി ഏജാ വുച്ചതി ചലനകിലേസപരിപന്ഥോ, ഏജാഹേതൂനം അവസേസകിലേസാനം അഭാവേന അനേജോ, അനേജത്തായേവ സബ്ബകിലേസേഹി പരവാദവാതേഹി ച അകമ്പനീയത്താ ഠിതോ ഏകഗ്ഘനപബ്ബതസദിസോ. സുഖദുക്ഖേസു ന വേധതി സ ഭിക്ഖൂതി സോ ഭിന്നകിലേസോ ഭിക്ഖു സുഖദുക്ഖനിമിത്തം ന കമ്പതീതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഭഗവാ തേസം പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം അരഹത്താധിഗമേന താദിഭാവപ്പത്തിം ഏകജ്ഝം കത്വാ ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം ഉദാനം ഉദാനേസീതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.