൧. കമ്മവിപാകജസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. നന്ദവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂതി നാമഗോത്തേന അപാകടോ ഏകോ ഖീണാസവഭിക്ഖു. സോ കിര രാജഗഹവാസീ കുലപുത്തോ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന സംവേജിതോ സംസാരദോസം ദിസ്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ സീലാനി സോധേത്വാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ന ചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തസ്സ അപരഭാഗേ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, സോ പച്ചവേക്ഖണായ അധിവാസേന്തോ വിഹരതി. ഖീണാസവാനഞ്ഹി ചേതസികദുക്ഖം നാമ നത്ഥി, കായികദുക്ഖം പന ഹോതിയേവ. സോ ഏകദിവസം ഭഗവതോ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ നാതിദൂരേ ഠാനേ ദുക്ഖം അധിവാസേന്തോ പല്ലങ്കേന നിസീദി. തേന വുത്തം ‘‘ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതീ’’തിആദി.

തത്ഥ പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. ഏവഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ന നമന്തി, തസ്മാ സോ തഥാ നിസിന്നോ ഹോതി. പുരാണകമ്മവിപാകജന്തി പുബ്ബേ കതസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകഭാവേന ജാതം, പുരാണകമ്മവിപാകേ വാ സുഖദുക്ഖപ്പകാരേ വിപാകവട്ടസമുദായേ തദേകദേസഭാവേന ജാതം. കിം തം? ദുക്ഖം. പുരാണകമ്മവിപാകജന്തി ച ഇമിനാ തസ്സ ആബാധസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനതം ദസ്സേന്തോ ഓപക്കമികഉതുവിപരിണാമജാദിഭാവം പടിക്ഖിപതി. ദുക്ഖന്തി പചുരജനേഹി ഖമിതും അസക്കുണേയ്യം. തിബ്ബന്തി തിഖിണം, അഭിഭവിത്വാ പവത്തിയാ ബഹലം വാ. ഖരന്തി കക്ഖളം. കടുകന്തി അസാതം. അധിവാസേന്തോതി ഉപരി വാസേന്തോ സഹന്തോ ഖമന്തോ.

സതോ സമ്പജാനോതി വേദനാപരിഗ്ഗാഹകാനം സതിസമ്പജഞ്ഞാനം വസേന സതിമാ സമ്പജാനന്തോ ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അയം വേദനാ നാമ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ, അനിട്ഠാരമ്മണാദിപച്ചയേ പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ, ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏകന്തേന ഭിജ്ജനസഭാവത്താ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി വേദനായ അനിച്ചതാസല്ലക്ഖണവസേന സതോകാരിതായ സതോ, അവിപരീതസഭാവപടിവിജ്ഝനവസേന സമ്പജാനോ ച ഹുത്വാ. അഥ വാ സതിവേപുല്ലപത്തിയാ സബ്ബത്ഥേവ കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുട്ഠു ഉപട്ഠിതസതിതായ സതോ, തഥാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ പരിഗ്ഗഹിതസങ്ഖാരതായ സമ്പജാനോ. അവിഹഞ്ഞമാനോതി ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തനയേന അന്ധപുഥുജ്ജനോ വിയ ന വിഹഞ്ഞമാനോ മഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതത്താ ചേതോദുക്ഖം അനുപ്പാദേന്തോ കേവലം കമ്മവിപാകജം സരീരദുക്ഖം അധിവാസേന്തോ സമാപത്തിം സമാപന്നോ വിയ നിസിന്നോ ഹോതി. അദ്ദസാതി തം ആയസ്മന്തം അധിവാസനഖന്തിയാ തഥാ നിസിന്നം അദ്ദക്ഖി.

ഏതമത്ഥന്തി ഏതം താദിസസ്സപി രോഗസ്സ വേജ്ജാദീഹി തികിച്ഛനത്ഥം അനുസ്സുക്കാപജ്ജനകാരണം ഖീണാസവാനം ലോകധമ്മേഹി അനുപലേപിതസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം സങ്ഖതധമ്മാനം യേഹി കേഹിചി ദുക്ഖധമ്മേഹി അവിഘാതപത്തിവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സബ്ബകമ്മജഹസ്സാതി പഹീനസബ്ബകമ്മസ്സ. അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ ഹി ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ അരഹതോ സബ്ബാനി കുസലാകുസലകമ്മാനി പഹീനാനി നാമ ഹോന്തി പടിസന്ധിം ദാതും അസമത്ഥഭാവതോ, യതോ അരിയമഗ്ഗഞാണം കമ്മക്ഖയകരന്തി വുച്ചതി. ഭിക്ഖുനോതി ഭിന്നകിലേസതായ ഭിക്ഖുനോ. ധുനമാനസ്സ പുരേ കതം രജന്തി അരഹത്തപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ കതം രാഗരജാദിമിസ്സതായ രജന്തി ലദ്ധനാമം ദുക്ഖവേദനീയം കമ്മം വിപാകപടിസംവേദനേന തം ധുനന്തസ്സ വിദ്ധംസേന്തസ്സ, അരഹത്തപ്പത്തിയാ പരതോ പന സാവജ്ജകിരിയായ സമ്ഭവോയേവ നത്ഥി, അനവജ്ജകിരിയാ ച ഭവമൂലസ്സ സമുച്ഛിന്നത്താ സമുച്ഛിന്നമൂലതായ പുപ്ഫം വിയ ഫലദാനസമത്ഥതായ അഭാവതോ കിരിയമത്താവ ഹോതി.

അമമസ്സാതി രൂപാദീസു കത്ഥചി മമന്തി ഗഹണാഭാവതോ അമമസ്സ മമങ്കാരരഹിതസ്സ. യസ്സ ഹി മമങ്കാരോ അത്ഥി, സോ അത്തസിനേഹേന വേജ്ജാദീഹി സരീരം പടിജഗ്ഗാപേതി. അരഹാ പന അമമോ, തസ്മാ സോ സരീരജഗ്ഗനേപി ഉദാസീനധാതുകോവ. ഠിതസ്സാതി ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം തരിത്വാ നിബ്ബാനഥലേ ഠിതസ്സ, പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന വാ സന്ധാവനസ്സ അഭാവേന ഠിതസ്സ. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാ ഹി കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം അപ്പഹീനത്താ ചുതിപടിസന്ധിവസേന സംസാരേ ധാവന്തി നാമ, അരഹാ പന തദഭാവതോ ഠിതോതി വുച്ചതി. അഥ വാ ദസവിധേ ഖീണാസവസങ്ഖാതേ അരിയധമ്മേ ഠിതസ്സ. താദിനോതി ‘‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൭) നയേന വുത്തായ പഞ്ചവിധായ അരിയിദ്ധിയാ അട്ഠഹി ലോകധമ്മേഹി അകമ്പനിയായ ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ച സമന്നാഗതേന ഇട്ഠാദീസു ഏകസദിസതാസങ്ഖാതേന താദീഭാവേന താദിനോ. അത്ഥോ നത്ഥി ജനം ലപേതവേതി ‘‘മമ ഭേസജ്ജാദീനി കരോഥാ’’തി ജനം ലപിതും കഥേതും പയോജനം നത്ഥി സരീരേ നിരപേക്ഖഭാവതോ. പണ്ഡുപലാസോ വിയ ഹി ബന്ധനാ പവുത്തോ സയമേവായം കായോ ഭിജ്ജിത്വാ പതതൂതി ഖീണാസവാനം അജ്ഝാസയോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നാഭികങ്ഖാമി മരണം, നാഭികങ്ഖാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൬൦൬);

അഥ വാ യംകിഞ്ചി നിമിത്തം ദസ്സേത്വാ ‘‘കിം അയ്യസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി ജനം ലപേതവേ പച്ചയേഹി നിമന്തനവസേന ലപാപേതും ഖീണാസവസ്സ അത്ഥോ നത്ഥി താദിസസ്സ മിച്ഛാജീവസ്സ മഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതത്താതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘കിസ്സായം ഥേരോ അത്തനോ രോഗം വേജ്ജേഹി അതികിച്ഛാപേത്വാ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസീദതീ’’തി ചിന്തേന്താനം തസ്സ അതികിച്ഛാപനേ കാരണം പകാസേസി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.