൭. ഏകപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ ഏകപുത്തകോതി ഏകോ പുത്തോ, സോ ച അനുകമ്പിതബ്ബട്ഠേന ഏകപുത്തകോ, പിയായിതബ്ബട്ഠേന പിയോ, മനസ്സ വഡ്ഢനട്ഠേന മനാപോ. സരീരസോഭാസമ്പത്തിയാ വാ ദസ്സനീയട്ഠേന പിയോ, സീലാചാരസമ്പത്തിയാ കല്യാണധമ്മതായ മനാപോ. കലേതി സത്തേ ഖേപേതീതി കാലോ, മരണം. തം കതോ പത്തോതി കാലങ്കതോ, കാലേന വാ മച്ചുനാ കതോ നട്ഠോ അദസ്സനം ഗതോതി കാലങ്കതോ, മതോതി അത്ഥോ.

സമ്ബഹുലാ ഉപാസകാതി സാവത്ഥിവാസിനോ ബഹൂ ഉപാസകാ മതപുത്തഉപാസകസ്സ സഹസോകീഭാവേന യാവ ആളാഹനാ പച്ഛതോ ഗന്ത്വാ മതസരീരസ്സ കത്തബ്ബം കാരേത്വാ പടിനിവത്താ യഥാനിവത്ഥാവ ഉദകം ഓതരിത്വാ സീസംന്ഹാതാ വത്ഥാനി പീളേത്വാ അനോതാപേത്വാവ ഏകം നിവാസേത്വാ ഏകം ഉത്തരാസങ്ഗം കത്വാ ഉപാസകം പുരതോ കത്വാ ‘‘സോകവിനോദനം ധമ്മം സത്ഥു സന്തികേ സോസ്സാമാ’’തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. തേന വുത്തം ‘‘അല്ലകേസാ’’തിആദി.

തത്ഥ അല്ലവത്ഥാതി ഉദകേന തിന്തവത്ഥാ. ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സപി ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികേ കാലേതി അത്ഥോ. യസ്മാ ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി, ജാനന്താപി ന പുച്ഛന്തി. കാലം വിദിത്വാ പുച്ഛന്തി, കാലം വിദിത്വാ ന പുച്ഛന്തി, തസ്മാ ജാനന്തോയേവ ഭഗവാ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ തുമ്ഹേ ഉപാസകാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തുമ്ഹേ ഉപാസകാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു മമ സന്തികം ആഗച്ഛന്താ ഓതാപിതസുദ്ധവത്ഥാ സായന്ഹേ ആഗച്ഛഥ, അജ്ജ പന അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ഠിതമജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഇധാഗതാ, തം കിം കാരണന്തി. തേന മയന്തി തേന പുത്തവിയോഗജനിതചിത്തസന്താപേന ബലവസോകാഭിഭൂതതായ ഏവംഭൂതാ മയം ഇധൂപസങ്കമന്താതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി പിയവത്ഥുസമ്ഭവാ സോകദുക്ഖദോമനസ്സാദയോ, അസതി പിയവത്ഥുസ്മിം സബ്ബസോ ഏതേ ന സന്തീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ ജാനിത്വാ തദത്ഥപ്പകാസനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ പിയരൂപസ്സാദഗധിതാസേതി പിയസഭാവേസു രൂപക്ഖന്ധാദീസു സുഖവേദനസ്സാദേന ഗധിതാ പടിബദ്ധചിത്താ. ഗധിതാസേതി ഹി ഗധിതാഇച്ചേവത്ഥോ. സേതി വാ നിപാതമത്തം. പിയരൂപാ നാമ ചക്ഖാദയോ പുത്തദാരാദയോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കിഞ്ച ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ചക്ഖു ലോകേ …പേ… ധമ്മതണ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തി (ചൂളനി. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൫൫).

‘‘ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥു കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീ’’തി ച. (സു. നി. ൭൭൫);

തസ്മാ തേസു പിയരൂപേസു അസ്സാദേന ഗിദ്ധാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝാപന്നാതി അത്ഥോ. കേ പന തേ പിയരൂപസ്സാദഗധിതാതി തേ ദസ്സേതി ‘‘ദേവകായാ പുഥുമനുസ്സാ ചാ’’തി, ചാതുമഹാരാജികാദയോ ബഹുദേവസമൂഹാ ചേവ ജമ്ബുദീപകാദികാ ബഹുമനുസ്സാ ച. അഘാവിനോതി കായികചേതസികദുക്ഖേന ദുക്ഖിതാ. പരിജുന്നാതി ജരാരോഗാദിവിപത്തിയാ യോബ്ബനാരോഗ്യാദിസമ്പത്തിതോ പരിഹീനാ. യഥാലാഭവസേന വായമത്ഥോ ദേവമനുസ്സേസു വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ കാമഞ്ചേകന്തസുഖസമപ്പിതാനം ദേവാനം ദുക്ഖജരാരോഗാ ന സമ്ഭവന്തി, തദനതിവത്തസഭാവതായ പന തേപി ‘‘അഘാവിനോ’’തി ‘‘പരിജുന്നാ’’തി ച വുത്താ. തേസമ്പി വാ പുബ്ബനിമിത്തുപ്പത്തിയാ പടിച്ഛന്നജരായ ചേതസികരോഗസ്സ ച വസേന ദുക്ഖാദീനം സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ. മച്ചുരാജസ്സ വസം ഗച്ഛന്തീതി പിയവത്ഥുവിസയായ തണ്ഹായ അപ്പഹീനത്താ പുനപ്പുനം ഗബ്ഭൂപഗമനതോ ധാതുത്തയിസ്സരതായ മച്ചുരാജസങ്ഖാതസ്സ മരണസ്സ വസം ഹത്ഥമേവ ഗച്ഛന്തി.

ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘യേ വേ ദിവാ’’തിആദിനാ വിവട്ടം ദസ്സേതി. തത്ഥ യേ വേ ദിവാ ച രത്തോ ച അപ്പമത്താതി ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന ദിവസഭാഗേ രത്തിഭാഗേ ച ദള്ഹം അപ്പമത്താ അപ്പമാദപ്പടിപദം പൂരേന്തി. ജഹന്തി പിയരൂപന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന പിയരൂപം പിയജാതികം ചക്ഖാദിപിയവത്ഥും തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗജഹനേന ജഹന്തി. തേ വേ ഖണന്തി അഘമൂലം, മച്ചുനോ ആമിസം ദുരതിവത്തന്തി തേ അരിയപുഗ്ഗലാ അഘസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ മൂലഭൂതം, മച്ചുനാ മരണേന ആമസിതബ്ബതോ ആമിസം, ഇതോ ബഹിദ്ധാ കേഹിചിപി സമണബ്രാഹ്മണേഹി നിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുരതിവത്തം, സഹ അവിജ്ജായ തണ്ഹം അരിയമഗ്ഗഞാണകുദാലേന ഖണന്തി, ലേസമത്തമ്പി അനവസേസന്താ ഉമ്മൂലയന്തീതി. സ്വായമത്ഥോ –

‘‘അപ്പമാദോ അമതപദം, പമാദോ മച്ചുനോ പദം;

അപ്പമത്താ ന മീയന്തി, യേ പമത്താ യഥാ മതാ’’തി. (ധ. പ. ൨൧) –

ആദീഹി സുത്തപദേഹി വിത്ഥാരേതബ്ബോതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.