൮. സങ്ഗാമജിസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ സങ്ഗാമജീതി ഏവംനാമോ. അയഞ്ഹി ആയസ്മാ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ, വയപ്പത്തകാലേ മാതാപിതൂഹി പതിരൂപേന ദാരേന നിയോജേത്വാ സാപതേയ്യം നിയ്യാതേത്വാ ഘരബന്ധനേന ബദ്ധോ ഹോതി. സോ ഏകദിവസം സാവത്ഥിവാസിനോ ഉപാസകേ പുബ്ബണ്ഹസമയം ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ സായന്ഹസമയേ സുദ്ധവത്ഥേ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗേ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥേ ധമ്മസ്സവനത്ഥം ജേതവനാഭിമുഖേ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കത്ഥ തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ധമ്മസ്സവനത്ഥം ജേതവനേ സത്ഥു സന്തിക’’ന്തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി അഹമ്പി ഗമിസ്സാമീ’’തി തേഹി സദ്ധിം ജേതവനം അഗമാസി. തേന ച സമയേന ഭഗവാ കഞ്ചനഗുഹായം സീഹനാദം നദന്തോ കേസരസീഹോ വിയ സദ്ധമ്മമണ്ഡപേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ചതുപരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേതി.

അഥ ഖോ തേ ഉപാസകാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, സങ്ഗാമജിപി കുലപുത്തോ തസ്സാ പരിസായ പരിയന്തേ ധമ്മം സുണന്തോ നിസീദി. ഭഗവാ അനുപുബ്ബികഥം കഥേത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ അനേകേസം പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സങ്ഗാമജിപി കുലപുത്തോ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ പരിസായ വുട്ഠിതായ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി ‘‘പബ്ബാജേഥ മം ഭഗവാ’’തി. ‘‘അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വം മാതാപിതൂഹി പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, അനുഞ്ഞാതോ’’തി. ‘‘ന ഖോ, സങ്ഗാമജി, തഥാഗതാ മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതം പുത്തം പബ്ബാജേന്തീ’’തി. ‘‘സോഹം, ഭന്തേ, തഥാ കരിസ്സാമി, യഥാ മം മാതാപിതരോ പബ്ബജിതും അനുജാനന്തീ’’തി. സോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ മാതാപിതരോ ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, അനുജാനാഥ മം പബ്ബജിതു’’ന്തി ആഹ. തതോ പരം രട്ഠപാലസുത്തേ (മ. നി. ൨.൨൯൩ ആദയോ) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

അഥ സോ ‘‘പബ്ബജിത്വാ അത്താനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞം ദത്വാ അനുഞ്ഞാതോ മാതാപിതൂഹി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. അലത്ഥ ഖോ ച ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച, അചിരൂപസമ്പന്നോ ച പന സോ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞാവാസേ വസ്സം വസിത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ വുത്ഥവസ്സോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ മാതാപിതൂനഞ്ച പടിസ്സവമോചനത്ഥം സാവത്ഥിം അഗമാസി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ ഹോതീ’’തി.

സോ ഹായസ്മാ ധുരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ജേതവനം പവിസിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം കതപടിസന്ഥാരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരിത്വാ പുന ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ ഞാതിമിത്താ ചസ്സ ആഗമനം സുത്വാ, ‘‘സങ്ഗാമജി, കിര ഇധാഗതോ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ തുരിതതുരിതാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിയേസന്താ നം തത്ഥ നിസിന്നം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘മാ അപുത്തകം സാപതേയ്യം രാജാനോ ഹരേയ്യും, അപ്പിയാ ദായാദാ വാ ഗണ്ഹേയ്യും, നാലം പബ്ബജ്ജായ, ഏഹി, താത, വിബ്ഭമാ’’തി യാചിംസു. തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം കാമേഹി അനത്ഥികഭാവം ന ജാനന്തി, ഗൂഥധാരീ വിയ ഗൂഥപിണ്ഡേ കാമേസുയേവ അല്ലീയനം ഇച്ഛന്തി, നയിമേ സക്കാ ധമ്മകഥായ സഞ്ഞാപേതു’’ന്തി അസ്സുണന്തോ വിയ നിസീദി. തേ നാനപ്പകാരം യാചിത്വാ അത്തനോ വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തം ദിസ്വാ ഘരം പവിസിത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം തസ്സ ഭരിയം സപരിവാരം ഉയ്യോജേസും ‘‘മയം നാനപ്പകാരം തം യാചന്താപി തസ്സ മനം അലഭിത്വാ ആഗതാ, ഗച്ഛ ത്വം, ഭദ്ദേ, തവ ഭത്താരം പുത്തസന്ദസ്സനേന യാചിത്വാ സഞ്ഞാപേഹീ’’തി. തായ കിര ആപന്നസത്തായ അയമായസ്മാ പബ്ബജിതോ. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദാരകമാദായ മഹതാ പരിവാരേന ജേതവനം അഗമാസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സാ’’തിആദി.

തത്ഥ പുരാണദുതിയികാതി പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ പാദപരിചരണവസേന ദുതിയികാ, ഭരിയാതി അത്ഥോ. അയ്യോതി ‘‘അയ്യപുത്തോ’’തി വത്തബ്ബേ പബ്ബജിതാനം അനുച്ഛവികവോഹാരേന വദതി. കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ, തസ്സ അനുപ്പത്തോ കിരാതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഖുദ്ദപുത്തഞ്ഹി സമണ, പോസ മന്തി ആപന്നസത്തമേവ മം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതോ, സാഹം ഏതരഹി ഖുദ്ദപുത്താ, താദിസം മം ഛഡ്ഡേത്വാവ തവ സമണധമ്മകരണം അയുത്തം, തസ്മാ, സമണ, പുത്തദുതിയം മം ഘാസച്ഛാദനാദീഹി ഭരസ്സൂതി. ആയസ്മാ പന, സങ്ഗാമജി, ഇന്ദ്രിയാനി ഉക്ഖിപിത്വാ തം നേവ ഓലോകേതി, നാപി ആലപതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി തുണ്ഹീ അഹോസീ’’തി.

സാ തിക്ഖത്തും തഥേവ വത്വാ തുണ്ഹീഭൂതമേവ തം ദിസ്വാ ‘‘പുരിസാ നാമ ഭരിയാസു നിരപേക്ഖാപി പുത്തേസു സാപേക്ഖാ ഹോന്തി, പുത്തസിനേഹോ പിതു അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച തിട്ഠതി, തസ്മാ പുത്തപേമേനാപി മയ്ഹം വസേ വത്തേയ്യാ’’തി മഞ്ഞമാനാ പുത്തം ഥേരസ്സ അങ്കേ നിക്ഖിപിത്വാ ഏകമന്തം അപക്കമ്മ ‘‘ഏസോ തേ, സമണ, പുത്തോ, പോസ ന’’ന്തി വത്വാ ഥോകം അഗമാസി. സാ കിര സമണതേജേനസ്സ സമ്മുഖേ ഠാതും നാസക്ഖി. ഥേരോ ദാരകമ്പി നേവ ഓലോകേതി നാപി ആലപതി. അഥ സാ ഇത്ഥീ അവിദൂരേ ഠത്വാ മുഖം പരിവത്തേത്വാ ഓലോകേന്തീ ഥേരസ്സ ആകാരം ഞത്വാ പടിനിവത്തിത്വാ ‘‘പുത്തേനപി അയം സമണോ അനത്ഥികോ’’തി ദാരകം ഗഹേത്വാ പക്കാമി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികാ’’തിആദി.

തത്ഥ പുത്തേനപീതി അയം സമണോ അത്തനോ ഓരസപുത്തേനപി അനത്ഥികോ, പഗേവ അഞ്ഞേഹീതി അധിപ്പായോ. ദിബ്ബേനാതി ഏത്ഥ ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദേവതാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്തം പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധം ദൂരേപി ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനസമത്ഥം ദിബ്ബം പസാദചക്ഖു ഹോതി. ഇദമ്പി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനിബ്ബത്തം അഭിഞ്ഞാചക്ഖും താദിസന്തി ദിബ്ബം വിയാതി ദിബ്ബം, ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സയേന ലദ്ധത്താ വാ ദിബ്ബം, മഹാജുതികത്താ മഹാഗതികത്താ വാ ദിബ്ബം, തേന ദിബ്ബേന. വിസുദ്ധേനാതി നീവരണാദിസംകിലേസവിഗമേന സുപരിസുദ്ധേന. അതിക്കന്തമാനുസകേനാതി മനുസ്സാനം വിസയാതീതേന. ഇമം ഏവരൂപം വിപ്പകാരന്തി ഇമം ഏവം വിപ്പകാരം യഥാവുത്തം പബ്ബജിതേസു അസാരുപ്പം അങ്കേ പുത്തട്ഠപനസങ്ഖാതം വിരൂപകിരിയം.

ഏതമത്ഥന്തി ഏതം ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുത്തദാരാദീസു സബ്ബത്ഥ നിരപേക്ഖഭാവസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം തസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠാദീസു താദിഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ആയന്തിന്തി ആഗച്ഛന്തിം, പുരാണദുതിയികന്തി അധിപ്പായോ. നാഭിനന്ദതീതി ദട്ഠും മം ആഗതാതി ന നന്ദതി ന തുസ്സതി. പക്കമന്തിന്തി സാ അയം മയാ അസമ്മോദിതാവ ഗച്ഛതീതി ഗച്ഛന്തിം. ന സോചതീതി ന ചിത്തസന്താപമാപജ്ജതി. യേന പന കാരണേന ഥേരോ ഏവം നാഭിനന്ദതി ന സോചതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഗാ സങ്ഗാമജിം മുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ സങ്ഗാതി രാഗസങ്ഗോ ദോസമോഹമാനദിട്ഠിസങ്ഗോതി പഞ്ചവിധാപി സങ്ഗാ സമുച്ഛേദപ്പടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തീഹി വിമുത്തം സങ്ഗാമജിം ഭിക്ഖും. തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണന്തി തം താദിഭാവപ്പത്തം ഖീണാസവം അഹം സബ്ബസോ ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണന്തി വദാമീതി.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.