൬. മഹാകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തഞ്ഹി മഹാമന്ധാതുമഹാഗോവിന്ദാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ‘‘രാജഗഹ’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘ദുരഭിഭവനീയത്താ പടിരാജൂനം ഗഹഭൂതന്തി രാജഗഹ’’ന്തിആദിനാ അഞ്ഞേനേത്ഥ പകാരേന വണ്ണയന്തി. കിന്തേഹി? നാമമേതം തസ്സ നഗരസ്സ. തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതി, സേസകാലേ സുഞ്ഞം യക്ഖപരിഗ്ഗഹിതം തേസം വസനട്ഠാനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേതി വേളുവനന്തി തസ്സ വിഹാരസ്സ നാമം. തം കിര അട്ഠാരസഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വസനാനുച്ഛവികായ മഹതിയാ ഗന്ധകുടിയാ അഞ്ഞേഹി ച പാസാദകുടിലേണമണ്ഡപചങ്കമദ്വാരകോട്ഠകാദീഹി പടിമണ്ഡിതം ബഹി വേളൂഹി പരിക്ഖിത്തം അഹോസി നീലോഭാസം മനോരമം, തേന ‘‘വേളുവന’’ന്തി വുച്ചതി. കലന്ദകാനഞ്ചേത്ഥ നിവാപം അദംസു, തസ്മാ ‘‘കലന്ദകനിവാപോ’’തി വുച്ചതി. പുബ്ബേ കിര അഞ്ഞതരോ രാജാ തം ഉയ്യാനം കീളനത്ഥം പവിട്ഠോ സുരാമദമത്തോ ദിവാസേയ്യം ഉപഗതോ സുപി, പരിജനോപിസ്സ ‘‘സുത്തോ രാജാ’’തി പുപ്ഫഫലാദീഹി പലോഭിയമാനോ ഇതോ ചിതോ ച പക്കാമി. അഥ സുരാഗന്ധേന അഞ്ഞതരസ്മാ രുക്ഖസുസിരാ കണ്ഹസപ്പോ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞോ അഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ രുക്ഖദേവതാ ‘‘രഞ്ഞോ ജീവിതം ദസ്സാമീ’’തി കലന്ദകവേസേന ഗന്ത്വാ കണ്ണമൂലേ സദ്ദമകാസി. രാജാ പടിബുജ്ഝി, കണ്ഹസപ്പോ നിവത്തോ. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമായ കാളകായ മമ ജീവിതം ദിന്ന’’ന്തി കാളകാനം നിവാപം തത്ഥ പട്ഠപേസി, അഭയഘോസഞ്ച ഘോസാപേസി. തസ്മാ തതോ പട്ഠായ തം ‘‘കലന്ദകനിവാപ’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം. കലന്ദകാതി ഹി കാളകാനം നാമം, തസ്മിം വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ.

മഹാകസ്സപോതി മഹന്തേഹി സീലക്ഖന്ധാദീഹി സമന്നാഗതത്താ മഹന്തോ കസ്സപോതി മഹാകസ്സപോ, അപിച കുമാരകസ്സപത്ഥേരം ഉപാദായ അയം മഹാഥേരോ ‘‘മഹാകസ്സപോ’’തി വുച്ചതി. പിപ്പലിഗുഹായന്തി തസ്സാ കിര ഗുഹായ ദ്വാരസമീപേ ഏകോ പിപ്പലിരുക്ഖോ അഹോസി, തേന സാ ‘‘പിപ്പലിഗുഹാ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്സം പിപ്പലിഗുഹായം. ആബാധികോതി ആബാധോ അസ്സ അത്ഥീതി ആബാധികോ, ബ്യാധികോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖിതോതി കായസന്നിസ്സിതം ദുക്ഖം സഞ്ജാതം അസ്സാതി ദുക്ഖിതോ, ദുക്ഖപ്പത്തോതി അത്ഥോ. ബാള്ഹഗിലാനോതി അധിമത്തഗേലഞ്ഞോ, തം പന ഗേലഞ്ഞം സതോ സമ്പജാനോ ഹുത്വാ അധിവാസേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ തം പവത്തിം ഞത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ബോജ്ഝങ്ഗപരിത്തം അഭാസി, തേനേവ ഥേരസ്സ സോ ആബാധോ വൂപസമി. വുത്തഞ്ഹേതം ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തേ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ പിപ്പലിഗുഹായം വിഹരതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ…പേ… ഏതദവോച – ‘കച്ചി തേ, കസ്സപ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി, പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ അഭിക്കമോ’തി? ‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം, ബാള്ഹാ മേ ഭന്തേ, ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി നോ പടിക്കമന്തി, അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ’തി.

‘‘‘സത്തിമേ, കസ്സപ, ബോജ്ഝങ്ഗാ മയാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, കസ്സപ, മയാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, കസ്സപ, മയാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, കസ്സപ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ മയാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹൂലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’തി. ‘തഗ്ഘ ഭഗവാ ബോജ്ഝങ്ഗാ, തഗ്ഘ, സുഗത, ബോജ്ഝങ്ഗാ’’’തി.

‘‘ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദി. വുട്ഠഹി ചായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തമ്ഹാ ആബാധാ, തഥാ പഹീനോ ചായസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസീ’’തി.

തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ അപരേന സമയേന തമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠാസീ’’തി.

ഏതദഹോസീതി പുബ്ബേ ഗേലഞ്ഞദിവസേസു സദ്ധിവിഹാരികേഹി ഉപനീതം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരേ ഏവ അഹോസി. അഥസ്സ തമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠിതസ്സ ഏതം ‘‘യംനൂനാഹം രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസേയ്യ’’ന്തി പരിവിതക്കോ അഹോസി. പഞ്ചമത്താനി ദേവതാസതാനീതി സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ പരിചാരികാ പഞ്ചസതാ കകുടപാദിനിയോ അച്ഛരായോ. ഉസ്സുക്കം ആപന്നാനി ഹോന്തീതി ഥേരസ്സ പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമാതി പഞ്ചപിണ്ഡപാതസതാനി സജ്ജേത്വാ സുവണ്ണഭാജനേഹി ആദായ അന്തരാമഗ്ഗേ ഠത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം പിണ്ഡപാതം ഗണ്ഹഥ, സങ്ഗഹം നോ കരോഥാ’’തി വദമാനാ പിണ്ഡപാതദാനേ യുത്തപ്പയുത്താനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ പിണ്ഡപാതപ്പടിലാഭായാ’’തി.

സക്കോ കിര ദേവരാജാ ഥേരസ്സ ചിത്തപ്പവത്തിം ഞത്വാ താ അച്ഛരായോ ഉയ്യോജേസി ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ അയ്യസ്സ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ അത്തനോ പതിട്ഠം കരോഥാ’’തി. ഏവം ഹിസ്സ അഹോസി ‘‘ഇമാസു സബ്ബാസു ഗതാസു കദാചി ഏകിസ്സാപി ഹത്ഥതോ പിണ്ഡപാതം ഥേരോ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, തം തസ്സാ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. പടിക്ഖിപി ഥേരോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം പിണ്ഡപാതം ഗണ്ഹഥ, മയ്ഹം പിണ്ഡപാതം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തിയോ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ കതപുഞ്ഞാ മഹാഭോഗാ, അഹം ദുഗ്ഗതാനം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മാ നോ നാസേഥ, സങ്ഗഹം നോ കരോഥാ’’തി വദന്തിയോ പുനപി പടിക്ഖിപിത്വാ പുനപി അപഗന്തും അനിച്ഛമാനാ യാചന്തിയോ ‘‘ന അത്തനോ പമാണം ജാനാഥ, അപഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ അച്ഛരം പഹരി. താ ഥേരസ്സ അച്ഛരാസദ്ദം സുത്വാ സന്തജ്ജിതാ ഠാതും അസക്കോന്തിയോ പലായിത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതാ. തേന വുത്തം – ‘‘പഞ്ചമത്താനി ദേവതാസതാനി പടിക്ഖിപിത്വാ’’തി.

പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി പുബ്ബണ്ഹേ ഏകം സമയം, ഏകസ്മിം കാലേ. നിവാസേത്വാതി വിഹാരനിവാസനപരിവത്തനവസേന നിവാസനം ദള്ഹം നിവാസേത്വാ. പത്തചീവരമാദായാതി ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ. പിണ്ഡായ പാവിസീതി പിണ്ഡപാതത്ഥായ പാവിസി. ദലിദ്ദവിസിഖാതി ദുഗ്ഗതമനുസ്സാനം വസനോകാസോ. കപണവിസിഖാതി ഭോഗപാരിജുഞ്ഞപ്പത്തിയാ ദീനമനുസ്സാനം വാസോ. പേസകാരവിസിഖാതി തന്തവായവാസോ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാതി കഥം അദ്ദസ? ‘‘ആബാധാ വുട്ഠിതോ മമ പുത്തോ കസ്സപോ കിന്നു ഖോ കരോതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ വേളുവനേ നിസിന്നോ ഏവ ഭഗവാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ അദ്ദസ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി യായം ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ പഞ്ചഹി അച്ഛരാസതേഹി ഉപനീതം അനേകസൂപം അനേകബ്യഞ്ജനം ദിബ്ബപിണ്ഡപാതം പടിക്ഖിപിത്വാ കപണജനാനുഗ്ഗഹപ്പടിപത്തി വുത്താ, ഏതമത്ഥം ജാനിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം പരമപ്പിച്ഛതാദസ്സനമുഖേന ഖീണാസവസ്സ താദീഭാവാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അനഞ്ഞപോസിന്തി അഞ്ഞം പോസേതീതി അഞ്ഞപോസീ, ന അഞ്ഞപോസീ അനഞ്ഞപോസീ, അത്തനാ പോസേതബ്ബസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവേന അദുതിയോ, ഏകകോതി അത്ഥോ. തേന ഥേരസ്സ സുഭരതം ദസ്സേതി. ഥേരോ ഹി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന ച പിണ്ഡപാതേന അത്താനമേവ പോസേന്തോ പരമപ്പിച്ഛോ ഹുത്വാ വിഹരതി, അഞ്ഞം ഞാതിമിത്താദീസു കഞ്ചി ന പോസേതി കത്ഥചി അലഗ്ഗഭാവതോ. അഥ വാ അഞ്ഞേന അഞ്ഞതരേന പോസേതബ്ബതായ അഭാവതോ അനഞ്ഞപോസീ. യോ ഹി ഏകസ്മിംയേവ പച്ചയദായകേ പടിബദ്ധചതുപച്ചയോ സോ അനഞ്ഞപോസീ നാമ ന ഹോതി ഏകായത്തവുത്തിതോ. ഥേരോ പന ‘‘യഥാപി ഭമരോ പുപ്ഫ’’ന്തി (ധ. പ. ൪൯) ഗാഥായ വുത്തനയേന ജങ്ഘാബലം നിസ്സായ പിണ്ഡായ ചരന്തോ കുലേസു നിച്ചനവോ ഹുത്വാ മിസ്സകഭത്തേന യാപേതി. തഥാ ഹി നം ഭഗവാ ചന്ദൂപമപ്പടിപദായ ഥോമേസി. അഞ്ഞാതന്തി അഭിഞ്ഞാതം, യഥാഭുച്ചഗുണേഹി പത്ഥടയസം, തേനേവ വാ അനഞ്ഞപോസിഭാവേന അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിതാഹി ഞാതം. അഥ വാ അഞ്ഞാതന്തി സബ്ബസോ പഹീനതണ്ഹതായ ലാഭസക്കാരസിലോകനികാമനഹേതു അത്താനം ജാനാപനവസേന ന ഞാതം. അവീതതണ്ഹോ ഹി പാപിച്ഛോ കുഹകതായ സമ്ഭാവനാധിപ്പായേന അത്താനം ജാനാപേതി. ദന്തന്തി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന ഇന്ദ്രിയേസു ഉത്തമദമനേന ദന്തം. സാരേ പതിട്ഠിതന്തി വിമുത്തിസാരേ അവട്ഠിതം, അസേക്ഖസീലക്ഖന്ധാദികേ വാ സീലാദിസാരേ പതിട്ഠിതം. ഖീണാസവം വന്തദോസന്തി കാമാസവാദീനം ചതുന്നം ആസവാനം അനവസേസം പഹീനത്താ ഖീണാസവം. തതോ ഏവ രാഗാദിദോസാനം സബ്ബസോ വന്തത്താ വന്തദോസം. തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണന്തി തം യഥാവുത്തഗുണം പരമത്ഥബ്രാഹ്മണം അഹം ബ്രാഹ്മണന്തി വദാമീതി. ഇധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദേസനാനാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.