൪. ഹുംഹുങ്കസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ അജപാലനിഗ്രോധേതി തസ്സ കിര ഛായായം അജപാലാ ഗന്ത്വാ നിസീദന്തി, തേനസ്സ ‘‘അജപാലനിഗ്രോധോ’’ത്വേവ നാമം ഉദപാദി. കേചി പന ‘‘യസ്മാ തത്ഥ വേദേ സജ്ഝായിതും അസമത്ഥാ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണാ പാകാരപരിക്ഖേപയുത്താനി നിവേസനാനി കത്വാ സബ്ബേ വസിംസു, തസ്മാ അജപാലനിഗ്രോധോതി നാമം ജാത’’ന്തി വദന്തി. തത്രായം വചനത്ഥോ – ന ജപന്തീതി അജപാ, മന്താനം അനജ്ഝായകാതി അത്ഥോ, അജപാ ലന്തി ആദിയന്തി നിവാസം ഏത്ഥാതി അജപാലോതി. യസ്മാ വാ മജ്ഝന്ഹികേ സമയേ അന്തോ പവിട്ഠേ അജേ അത്തനോ ഛായായ പാലേതി രക്ഖതി, തസ്മാ ‘അജപാലോ’തിസ്സ നാമം രൂള്ഹന്തി അപരേ. സബ്ബഥാപി നാമമേതം തസ്സ രുക്ഖസ്സ, തസ്സ സമീപേ. സമീപത്ഥേ ഹി ഏതം ഭുമ്മം ‘‘അജപാലനിഗ്രോധേ’’തി.

വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീതി തത്രപി ധമ്മം വിചിനന്തോ വിമുത്തിസുഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തോ നിസീദി. ബോധിരുക്ഖതോ പുരത്ഥിമദിസാഭാഗേ ഏസ രുക്ഖോ ഹോതി. സത്താഹന്തി ച ഇദം ന പല്ലങ്കസത്താഹതോ അനന്തരസത്താഹം. ഭഗവാ ഹി പല്ലങ്കസത്താഹതോ അപരാനിപി തീണി സത്താഹാനി ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഭഗവതി കിര സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നേ ‘‘ന ഭഗവാ വുട്ഠാതി, കിന്നു ഖോ അഞ്ഞേപി ബുദ്ധത്തകരാ ധമ്മാ അത്ഥീ’’തി ഏകച്ചാനം ദേവതാനം കങ്ഖാ ഉദപാദി. അഥ ഭഗവാ അട്ഠമേ ദിവസേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ദേവതാനം കങ്ഖം ഞത്വാ കങ്ഖാവിധമനത്ഥം ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ താസം കങ്ഖം വിധമേത്വാ പല്ലങ്കതോ ഈസകം പാചീനനിസ്സിതേ ഉത്തരദിസാഭാഗേ ഠത്വാ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച ഉപചിതാനം പാരമീനം ബലാധിഗമട്ഠാനം പല്ലങ്കം ബോധിരുക്ഖഞ്ച അനിമിസേഹി ചക്ഖൂഹി ഓലോകയമാനോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം അനിമിസചേതിയം നാമ ജാതം. അഥ പല്ലങ്കസ്സ ച ഠിതട്ഠാനസ്സ ച അന്തരാ പുരത്ഥിമതോ ച പച്ഛിമതോ ച ആയതേ രതനചങ്കമേ ചങ്കമന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം രതനചങ്കമചേതിയം നാമ ജാതം. തതോ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ദേവതാ രതനഘരം മാപയിംസു, തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ അഭിധമ്മപിടകം വിസേസതോ അനന്തനയം സമന്തപട്ഠാനം വിചിനന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം രതനഘരചേതിയം നാമ ജാതം. ഏവം ബോധിസമീപേയേവ ചത്താരി സത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ബോധിരുക്ഖതോ അജപാലനിഗ്രോധം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ മൂലേ പല്ലങ്കേന നിസീദി.

തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാസീതി തതോ ഫലസമാപത്തിസമാധിതോ യഥാകാലപരിച്ഛേദം വുട്ഠഹി, വുട്ഠഹിത്വാ ച പന തത്ഥ ഏവം നിസിന്നേ ഭഗവതി ഏകോ ബ്രാഹ്മണോ തം ഗന്ത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ’’തിആദി. തത്ഥ അഞ്ഞതരോതി നാമഗോത്തവസേന അനഭിഞ്ഞാതോ അപാകടോ ഏകോ. ഹുംഹുങ്കജാതികോതി സോ കിര ദിട്ഠമങ്ഗലികോ മാനഥദ്ധോ മാനവസേന കോധവസേന ച സബ്ബം അവോക്ഖജാതികം പസ്സിത്വാ ജിഗുച്ഛന്തോ ‘‘ഹുംഹു’’ന്തി കരോന്തോ വിചരതി, തസ്മാ ‘‘ഹുംഹുങ്കജാതികോ’’തി വുച്ചതി, ‘‘ഹുഹുക്കജാതികോ’’തിപി പാഠോ. ബ്രാഹ്മണോതി ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ.

യേന ഭഗവാതി യസ്സം ദിസായം ഭഗവാ നിസിന്നോ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം കരണവചനം. യേന വാ ദിസാഭാഗേന ഭഗവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന ദിസാഭാഗേന ഉപസങ്കമി. അഥ വാ യേനാതി ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനം, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവമനുസ്സേഹി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന കാരണേന ഉപസങ്കമീതി അത്ഥോ. കേന ച കാരണേന ഭഗവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ? നാനപ്പകാരരോഗദുക്ഖാഭിപീളിതത്താ ആതുരകായേഹി മഹാജനേഹി മഹാനുഭാവോ ഭിസക്കോ വിയ രോഗതികിച്ഛനത്ഥം, നാനാവിധകിലേസബ്യാധിപീളിതത്താ ആതുരചിത്തേഹി ദേവമനുസ്സേഹി കിലേസബ്യാധിതികിച്ഛനത്ഥം ധമ്മസ്സവനപഞ്ഹപുച്ഛനാദികാരണേഹി ഭഗവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ. തേന അയമ്പി ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ കങ്ഖം ഛിന്ദിതുകാമോ ഉപസങ്കമി.

ഉപസങ്കമിത്വാതി ഉപസങ്കമനപരിയോസാനദീപനം. അഥ വാ യം ഠാനം ഉപസങ്കമി, തതോപി ഭഗവതോ സമീപഭൂതം ആസന്നതരം ഠാനം ഉപഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. സമ്മോദീതി സമം സമ്മാ വാ മോദി, ഭഗവാ ചാനേന, സോപി ഭഗവതാ ‘‘കച്ചി ഭോതോ ഖമനീയം കച്ചി യാപനീയ’’ന്തിആദിനാ പടിസന്ഥാരകരണവസേന സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസി. സമ്മോദനീയന്തി സമ്മോദനാരഹം സമ്മോദജനനയോഗ്ഗം. കഥന്തി കഥാസല്ലാപം. സാരണീയന്തി സരിതബ്ബയുത്തം സാധുജനേഹി പവത്തേതബ്ബം, കാലന്തരേ വാ ചിന്തേതബ്ബം. വീതിസാരേത്വാതി നിട്ഠാപേത്വാ. ഏകമന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. ഏകസ്മിം ഠാനേ, അതിസമ്മുഖാദികേ ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ ഏകസ്മിം പദേസേതി അത്ഥോ. ഏതദവോചാതി ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ’’തിആദിവചനം അവോച.

തത്ഥ കിത്താവതാതി കിത്തകേന പമാണേന. നൂതി സംസയത്ഥേ നിപാതോ. ഖോതി പദപൂരണേ. ഭോതി ബ്രാഹ്മണാനം ജാതിസമുദാഗതം ആലപനം. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ഭോവാദി നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ’’തി (മ. നി. ൨.൪൫൭; ധ. പ. ൩൯൬). ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. കഥം പനായം ബ്രാഹ്മണോ സമ്പതിസമാഗതോ ഭഗവതോ ഗോത്തം ജാനാതീതി? നായം സമ്പതിസമാഗതോ, ഛബ്ബസ്സാനി പധാനകരണകാലേ ഉപട്ഠഹന്തേഹി പഞ്ചവഗ്ഗിയേഹി സദ്ധിം ചരമാനോപി, അപരഭാഗേ തം വതം ഛഡ്ഡേത്വാ ഉരുവേലായം സേനനിഗമേ ഏകോ അദുതിയോ ഹുത്വാ പിണ്ഡായ ചരമാനോപി തേന ബ്രാഹ്മണേന ദിട്ഠപുബ്ബോ ചേവ സല്ലപിതപുബ്ബോ ച. തേന സോ പുബ്ബേ പഞ്ചവഗ്ഗിയേഹി ഗയ്ഹമാനം ഭഗവതോ ഗോത്തം അനുസ്സരന്തോ, ‘‘ഭോ ഗോതമാ’’തി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. യതോ പട്ഠായ വാ ഭഗവാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമന്തോ അനോമനദീതീരേ പബ്ബജിതോ, തതോ പഭുതി ‘‘സമണോ ഗോതമോ’’തി ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച പാകടോ പഞ്ഞാതോ, ന തസ്സ ഗോത്തജാനനേ കാരണം ഗവേസിതബ്ബം.

ബ്രാഹ്മണകരണാതി ബ്രാഹ്മണം കരോന്തീതി ബ്രാഹ്മണകരണാ, ബ്രാഹ്മണഭാവകരാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച കിത്താവതാതി ഏതേന യേഹി ധമ്മേഹി ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, തേസം ധമ്മാനം പരിമാണം പുച്ഛതി. കതമേ ച പനാതി ഇമിനാ തേസം സരൂപം പുച്ഛതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേന പുട്ഠസ്സ പഞ്ഹസ്സ സിഖാപത്തം അത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി, ന പന തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. കസ്മാ? ധമ്മദേസനായ അഭാജനഭാവതോ. തഥാ ഹി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഇമം ഗാഥം സുത്വാ ന സച്ചാഭിസമയോ അഹോസി. യഥാ ച ഇമസ്സ, ഏവം ഉപകസ്സ ആജീവകസ്സ ബുദ്ധഗുണപ്പകാസനം. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ ഹി പുബ്ബഭാഗേ ഭഗവതാ ഭാസിതം പരേസം സുണന്താനമ്പി തപുസ്സഭല്ലികാനം സരണദാനം വിയ വാസനാഭാഗിയമേവ ജാതം, ന സേക്ഖഭാഗിയം, ന നിബ്ബേധഭാഗിയം. ഏസാ ഹി ധമ്മതാതി.

തത്ഥ യോ ബ്രാഹ്മണോതി യോ ബാഹിതപാപധമ്മതായ ബ്രാഹ്മണോ, ന ദിട്ഠമങ്ഗലികതായ ഹുംഹുങ്കാരകസാവാദിപാപധമ്മയുത്തോ ഹുത്വാ കേവലം ജാതിമത്തകേന ബ്രഹ്മഞ്ഞം പടിജാനാതി. സോ ബ്രാഹ്മണോ ബാഹിതപാപധമ്മത്താ ഹുംഹുങ്കാരപ്പഹാനേന നിഹുംഹുങ്കോ, രാഗാദികസാവാഭാവേന നിക്കസാവോ, ഭാവനാനുയോഗയുത്തചിത്തതായ യതത്തോ, സീലസംയമേന വാ സംയതചിത്തതായ യതത്തോ, ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതേഹി വേദേഹി അന്തം സങ്ഖാരപരിയോസാനം നിബ്ബാനം, വേദാനം വാ അന്തം ഗതത്താ വേദന്തഗൂ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ, ധമ്മേന സോ ബ്രഹ്മവാദം വദേയ്യ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ അഹ’’ന്തി ഏതം വാദം ധമ്മേന ഞായേന വദേയ്യ. യസ്സ സകലലോകസന്നിവാസേപി കുഹിഞ്ചി ഏകാരമ്മണേപി രാഗുസ്സദോ, ദോസുസ്സദോ, മോഹുസ്സദോ, മാനുസ്സദോ, ദിട്ഠുസ്സദോതി ഇമേ ഉസ്സദാ നത്ഥി, അനവസേസം പഹീനാതി അത്ഥോ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.