൩. തതിയബോധിസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ അനുലോമപടിലോമന്തി അനുലോമഞ്ച പടിലോമഞ്ച, യഥാവുത്തഅനുലോമവസേന ചേവ പടിലോമവസേന ചാതി അത്ഥോ. നനു ച പുബ്ബേപി അനുലോമവസേന പടിലോമവസേന ച പടിച്ചസമുപ്പാദേ മനസികാരപ്പവത്തി സുത്തദ്വയേ വുത്താ, ഇധ കസ്മാ പുനപി തദുഭയവസേന മനസികാരപ്പവത്തി വുച്ചതീതി? തദുഭയവസേന തതിയവാരം തത്ഥ മനസികാരസ്സ പവത്തിതത്താ. കഥം പന തദുഭയവസേന മനസികാരോ പവത്തിതോ? ന ഹി സക്കാ അപുബ്ബം അചരിമം അനുലോമപടിലോമം പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ മനസികാരം പവത്തേതുന്തി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘തദുഭയം ഏകജ്ഝം മനസാകാസീ’’തി, അഥ ഖോ വാരേന. ഭഗവാ ഹി പഠമം അനുലോമവസേന പടിച്ചസമുപ്പാദം മനസി കരിത്വാ തദനുരൂപം പഠമം ഉദാനം ഉദാനേസി. ദുതിയമ്പി പടിലോമവസേന തം മനസി കരിത്വാ തദനുരൂപമേവ ഉദാനം ഉദാനേസി. തതിയവാരേ പന കാലേന അനുലോമം കാലേന പടിലോമം മനസികരണവസേന അനുലോമപടിലോമം മനസി അകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അനുലോമപടിലോമന്തി അനുലോമഞ്ച പടിലോമഞ്ച, യഥാവുത്തഅനുലോമവസേന ചേവ പടിലോമവസേന ചാ’’തി. ഇമിനാ മനസികാരസ്സ പഗുണബലവഭാവോ ച വസീഭാവോ ച പകാസിതോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച ‘‘അനുലോമം മനസി കരിസ്സാമി, പടിലോമം മനസി കരിസ്സാമി, അനുലോമപടിലോമം മനസി കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്താനം പുബ്ബാഭോഗാനം വസേന നേസം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ അവിജ്ജായ ത്വേവാതി അവിജ്ജായ തു ഏവ. അസേസവിരാഗനിരോധാതി വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധാ, അഗ്ഗമഗ്ഗേന അനവസേസഅനുപ്പാദപ്പഹാനാതി അത്ഥോ. സങ്ഖാരനിരോധോതി സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം അനവസേസം അനുപ്പാദനിരോധോ. ഹേട്ഠിമേന ഹി മഗ്ഗത്തയേന കേചി സങ്ഖാരാ നിരുജ്ഝന്തി, കേചി ന നിരുജ്ഝന്തി അവിജ്ജായ സാവസേസനിരോധാ. അഗ്ഗമഗ്ഗേന പനസ്സാ അനവസേസനിരോധാ ന കേചി സങ്ഖാരാ ന നിരുജ്ഝന്തീതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി യ്വായം അവിജ്ജാദിവസേന സങ്ഖാരാദികസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ നിരോധോ ച അവിജ്ജാദീനം സമുദയാ നിരോധാ ച ഹോതീതി വുത്തോ, സബ്ബാകാരേന ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഇദം യേന മഗ്ഗേന യോ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയനിരോധസങ്ഖാതോ അത്ഥോ കിച്ചവസേന ആരമ്മണകിരിയായ ച വിദിതോ, തസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആനുഭാവദീപകം വുത്തപ്പകാരം ഉദാനം ഉദാനേസീതി അത്ഥോ.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ, തദാ സോ ബ്രാഹ്മണോ തേഹി ഉപ്പന്നേഹി ബോധിപക്ഖിയധമ്മേഹി യസ്സ വാ അരിയമഗ്ഗസ്സ ചതുസച്ചധമ്മാ പാതുഭൂതാ, തേന അരിയമഗ്ഗേന വിധൂപയം തിട്ഠതി മാരസേനം, ‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൪൩൮; മഹാനി. ൨൮; ചൂളനി. നന്ദമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪൭) നയേന വുത്തപ്പകാരം മാരസേനം വിധൂപയന്തോ വിധമേന്തോ വിദ്ധംസേന്തോ തിട്ഠതി. കഥം? സൂരിയോവ ഓഭാസയമന്തലിക്ഖം, യഥാ സൂരിയോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ അത്തനോ പഭായ അന്തലിക്ഖം ഓഭാസേന്തോവ അന്ധകാരം വിധമേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം സോപി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ തേഹി ധമ്മേഹി തേന വാ അരിയമഗ്ഗേന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോവ മാരസേനം വിധൂപയന്തോ തിട്ഠതീതി.

ഏവം ഭഗവതാ പഠമം പച്ചയാകാരപജാനനസ്സ, ദുതിയം പച്ചയക്ഖയാധിഗമസ്സ, തതിയം അരിയമഗ്ഗസ്സ ആനുഭാവപ്പകാസനാനി ഇമാനി തീണി ഉദാനാനി തീസു യാമേസു ഭാസിതാനി. കതരായ രത്തിയാ? അഭിസമ്ബോധിതോ സത്തമായ രത്തിയാ. ഭഗവാ ഹി വിസാഖപുണ്ണമായ രത്തിയാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ നാനാനയേഹി തേഭൂമകസങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ‘‘ഇദാനി അരുണോ ഉഗ്ഗമിസ്സതീ’’തി സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണി, സബ്ബഞ്ഞുതപ്പത്തിസമനന്തരമേവ ച അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛീതി. തതോ തേനേവ പല്ലങ്കേന ബോധിരുക്ഖമൂലേ സത്താഹം വീതിനാമേന്തോ സമ്പത്തായ പാടിപദരത്തിയാ തീസു യാമേസു വുത്തനയേന പടിച്ചസമുപ്പാദം മനസി കരിത്വാ യഥാക്കമം ഇമാനി ഉദാനാനി ഉദാനേസി.

ഖന്ധകേ പന തീസുപി വാരേസു ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമപടിലോമം മനസാകാസീ’’തി (മഹാവ. ൧) ആഗതത്താ ഖന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘തീസുപി യാമേസു ഏവം മനസി കത്വാ പഠമം ഉദാനം പച്ചയാകാരപച്ചവേക്ഖണവസേന, ദുതിയം നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണവസേന, തതിയം മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണവസേനാതി ഏവം ഇമാനി ഭഗവാ ഉദാനാനി ഉദാനേസീ’’തി വുത്തം, തമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. ഭഗവാ ഹി ഠപേത്വാ രതനഘരസത്താഹം സേസേസു ഛസു സത്താഹേസു അന്തരന്തരാ ധമ്മം പച്ചവേക്ഖിത്വാ യേഭുയ്യേന വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ വിഹാസി, രതനഘരസത്താഹേ പന അഭിധമ്മപരിചയവസേനേവ വിഹാസീതി.

തതിയബോധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.