൧൦. ബാഹിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ ബാഹിയോതി തസ്സ നാമം. ദാരുചീരിയോതി ദാരുമയചീരോ. സുപ്പാരകേതി ഏവംനാമകേ പട്ടനേ വസതി. കോ പനായം ബാഹിയോ, കഥഞ്ച ദാരുചീരിയോ അഹോസി, കഥം സുപ്പാരകേ പട്ടനേ പടിവസതീതി?

തത്രായം അനുപുബ്ബീകഥാ – ഇതോ കിര കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ഏകോ കുലപുത്തോ ഹംസവതീനഗരേ ദസബലസ്സ ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മഹാ വതായം ഭിക്ഖു, യോ സത്ഥാരാ ഏവം ഏതദഗ്ഗേ ഠപീയതി, അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ ഏവരൂപസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥാരാ ഏദിസേ ഠാനേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേതബ്ബോ ഭവേയ്യം യഥായം ഭിക്ഖൂ’’തി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ തദനുരൂപം അധികാരകമ്മം കത്വാ യാവജീവം പുഞ്ഞം കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ ഹുത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പരിപുണ്ണസീലോ സമണധമ്മം കരോന്തോവ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. സോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ വസിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബാഹിയരട്ഠേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, തം ബാഹിയരട്ഠേ ജാതത്താ ബാഹിയോതി സഞ്ജാനിംസു. സോ വയപ്പത്തോ ഘരാവാസം വസന്തോ വണിജ്ജത്ഥായ ബഹൂനം ഭണ്ഡാനം നാവം പൂരേത്വാ സമുദ്ദം പവിസിത്വാ അപരാപരം സഞ്ചരന്തോ സത്ത വാരേ സദ്ധിംയേവ പരിസായ അത്തനോ നഗരം ഉപഗഞ്ഛി.

അട്ഠമേ വാരേ പന ‘‘സുവണ്ണഭൂമിം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആരോപിതഭണ്ഡോ നാവം അഭിരുഹി. നാവാ മഹാസമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ഇച്ഛിതദേസം അപത്വാവ സമുദ്ദമജ്ഝേ വിപന്നാ. മഹാജനോ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖോ അഹോസി. ബാഹിയോ പന ഏകം നാവാഫലകം ഗഹേത്വാ തരന്തോ ഊമിവേഗേന മന്ദമന്ദം ഖിപമാനോ ഭസ്സിത്വാ സമുദ്ദേ പതിതത്താ ജാതരൂപേനേവ സമുദ്ദതീരേ നിപന്നോ. പരിസ്സമം വിനോദേത്വാ അസ്സാസമത്തം ലഭിത്വാ ഉട്ഠായ ലജ്ജായ ഗുമ്ബന്തരം പവിസിത്വാ അച്ഛാദനം അഞ്ഞം കിഞ്ചി അപസ്സന്തോ അക്കനാളാനി ഛിന്ദിത്വാ വാകേഹി പലിവേഠേത്വാ നിവാസനപാവുരണാനി കത്വാ അച്ഛാദേസി. കേചി പന ‘‘ദാരുഫലകാനി വിജ്ഝിത്വാ വാകേന ആവുണിത്വാ നിവാസനപാവുരണം കത്വാ അച്ഛാദേസീ’’തി വദന്തി. ഏവം സബ്ബഥാപി ദാരുമയചീരധാരിതായ ‘‘ദാരുചീരിയോ’’തി പുരിമവോഹാരേന ‘‘ബാഹിയോ’’തി ച പഞ്ഞായിത്ഥ.

തം ഏകം കപാലം ഗഹേത്വാ വുത്തനിയാമേന സുപ്പാരകപട്ടനേ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ചിന്തേസും ‘‘സചേ ലോകേ അരഹന്തോ നാമ ഹോന്തി, ഏവംവിധേഹി ഭവിതബ്ബം, കിന്നു ഖോ അയം അയ്യോ വത്ഥം ദിയ്യമാനം ഗണ്ഹേയ്യ, ഉദാഹു അപ്പിച്ഛതായ ന ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി വീമംസന്താ നാനാദിസാഹി വത്ഥാനി ഉപനേസും. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഇമിനാ നിയാമേന നാഗമിസ്സം, നയിമേ ഏവം മയി പസീദേയ്യും, യംനൂനാഹം ഇമാനി പടിക്ഖിപിത്വാ ഇമിനാവ നീഹാരേന വിഹരേയ്യം, ഏവം മേ ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. സോ ഏവം ചിന്തേത്വാ കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ വത്ഥാനി ന പടിഗ്ഗണ്ഹി. മനുസ്സാ ‘‘അഹോ അപ്പിച്ഛോ വതായം അയ്യോ’’തി ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നമാനസാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം കരിംസു.

സോപി ഭത്തകിച്ചം കത്വാ അവിദൂരട്ഠാനേ ഏകം ദേവായതനം അഗമാസി. മഹാജനോ തേന സദ്ധിം ഏവ ഗന്ത്വാ തം ദേവായതനം പടിജഗ്ഗിത്വാ അദാസി. സോ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം ചീരധാരണമത്തേ പസീദിത്വാ ഏവംവിധം സക്കാരസമ്മാനം കരോന്തി, ഏതേസം മയാ ഉക്കട്ഠവുത്തിനാ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി സല്ലഹുകപരിക്ഖാരോ അപ്പിച്ഛോവ ഹുത്വാ വിഹാസി. ‘‘അരഹാ’’തി പന തേഹി സമ്ഭാവീയമാനോ ‘‘അരഹാ’’തി അത്താനം അമഞ്ഞി, ഉപരൂപരി ചസ്സ സക്കാരഗരുകാരോ അഭിവഡ്ഢി, ലാഭീ ച അഹോസി ഉളാരാനം പച്ചയാനം. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ സുപ്പാരകേ പടിവസതി സമുദ്ദതീരേ സക്കതോ ഗരുകതോ’’തിആദി.

തത്ഥ സക്കതോതി സക്കച്ചം ആദരേന ഉപട്ഠാനവസേന സക്കതോ. ഗരുകതോതി ഗുണവിസേസേന യുത്തോതി അധിപ്പായേന പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുകരണവസേന ഗരുകതോ. മാനിതോതി മനസാ സമ്ഭാവനവസേന മാനിതോ. പൂജിതോതി പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി പൂജാവസേന പൂജിതോ. അപചിതോതി അഭിപ്പസന്നചിത്തേഹി മഗ്ഗദാനആസനാഭിഹരണാദിവസേന അപചിതോ. ലാഭീ ചീവര…പേ… പരിക്ഖാരാനന്തി പണീതപണീതാനം ഉപരൂപരി ഉപനീയമാനാനം ചീവരാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം ലഭനവസേന ലാഭീ.

അപരോ നയോ – സക്കതോതി സക്കാരപ്പത്തോ. ഗരുകതോതി ഗരുകാരപ്പത്തോ. മാനിതോതി ബഹുമാനിതോ മനസാ പിയായിതോ ച. പൂജിതോതി ചതുപച്ചയാഭിപൂജായ പൂജിതോ. അപചിതോതി അപചായനപ്പത്തോ. യസ്സ ഹി ചത്താരോ പച്ചയേ സക്കത്വാ സുഅഭിസങ്ഖതേ പണീതപണീതേ ദേന്തി, സോ സക്കതോ. യസ്മിം ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ദേന്തി, സോ ഗരുകതോ. യം മനസാ പിയായന്തി ബഹുമഞ്ഞന്തി ച, സോ മാനിതോ. യസ്സ സബ്ബമ്പേതം പൂജനവസേന കരോന്തി, സോ പൂജിതോ. യസ്സ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഞ്ജലികമ്മാദിവസേന പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, സോ അപചിതോ. ബാഹിയസ്സ പന തേ സബ്ബമേതം അകംസു. തേന വുത്തം – ‘‘ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ സുപ്പാരകേ പടിവസതി സക്കതോ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ചീവരം സോ അഗ്ഗണ്ഹന്തോപി ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, ഇമം വത്ഥം പടിഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഉപനാമനവസേന ചീവരസ്സാപി ‘‘ലാഭീ’’ത്വേവ വുത്തോ.

രഹോഗതസ്സാതി രഹസി ഗതസ്സ. പടിസല്ലീനസ്സാതി ഏകീഭൂതസ്സ ബഹൂഹി മനുസ്സേഹി ‘‘അരഹാ’’തി വുച്ചമാനസ്സ തസ്സ ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ചിത്തസ്സ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജി. കഥം? യേ ഖോ കേചി ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോതി. തസ്സത്ഥോ – യേ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ കിലേസാരീനം ഹതത്താ പൂജാസക്കാരാദീനഞ്ച അരഹഭാവേന അരഹന്തോ, യേ കിലേസാരീനം ഹനനേന അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നാ, തേസു അഹം ഏകോതി.

പുരാണസാലോഹിതാതി പുരിമസ്മിം ഭവേസാലോഹിതാ ബന്ധുസദിസാ ഏകതോ കതസമണധമ്മാ ദേവതാ. കേചി പന ‘‘പുരാണസാലോഹിതാതി പുരാണകാലേ ഭവന്തരേ സാലോഹിതാ മാതുഭൂതാ ഏകാ ദേവതാ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിപിത്വാ പുരിമോയേവത്ഥോ ഗഹിതോ.

പുബ്ബേ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ ഓസക്കമാനേ സാമണേരാദീനം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ സത്ത ഭിക്ഖൂ സംവേഗപ്പത്താ ‘‘യാവ സാസനം ന അന്തരധായതി, താവ അത്തനോ പതിട്ഠം കരിസ്സാമാ’’തി സുവണ്ണചേതിയം വന്ദിത്വാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠാ ഏകം പബ്ബതം ദിസ്വാ ‘‘ജീവിതേ സാലയാ നിവത്തന്തു, നിരാലയാ ഇമം പബ്ബതം അഭിരുഹന്തൂ’’തി വത്വാ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ സബ്ബേ തം പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ നിസ്സേണിം പാതേത്വാ സമണധമ്മം കരിംസു. തേസു സങ്ഘത്ഥേരോ ഏകരത്താതിക്കമേനേവ അരഹത്തം പാപുണി. സോ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ആനേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ, ‘‘ആവുസോ, ഇതോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, അത്തനോ ആനുഭാവേന ഏവം അകത്ഥ, മയമ്പി സചേ തുമ്ഹേ വിയ വിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സാമ, സയമേവ ആഹരിത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ഭുഞ്ജിതും ന ഇച്ഛിംസു. തതോ ദുതിയദിവസേ ദുതിയത്ഥേരോ അനാഗാമിഫലം പാപുണി, സോപി തഥേവ പിണ്ഡപാതം ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഇതരേ നിമന്തേസി, തേപി തഥേവ പടിക്ഖിപിംസു. തേസു അരഹത്തപ്പത്തോ പരിനിബ്ബായി, അനാഗാമീ സുദ്ധാവാസഭൂമിയം നിബ്ബത്തി. ഇതരേ പന പഞ്ച ജനാ ഘടേന്താ വായമന്താപി വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖിംസു. തേ അസക്കോന്താ തത്ഥേവ പരിസുസ്സിത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവേസുയേവ സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ കുലഘരേ നിബ്ബത്തിംസു. തേസു ഹി ഏകോ പക്കുസാതി രാജാ അഹോസി, ഏകോ കുമാരകസ്സപോ, ഏകോ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ, ഏകോ സഭിയോ പരിബ്ബാജകോ, ഏകോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ. തത്ഥ യോ സോ അനാഗാമീ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘പുരാണസാലോഹിതാ ദേവതാ’’തി. ദേവപുത്തോപി ഹി ദേവധീതാ വിയ ദേവോ ഏവ ദേവതാതി കത്വാ ദേവതാതി വുച്ചതി ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തിആദീസു വിയ. ഇധ പന ബ്രഹ്മാ ദേവതാതി അധിപ്പേതോ.

തസ്സ ഹി ബ്രഹ്മുനോ തത്ഥ നിബ്ബത്തസമനന്തരമേവ അത്തനോ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ആഗതട്ഠാനം ആവജ്ജേന്തസ്സ സത്തന്നം ജനാനം പബ്ബതം ആരുയ്ഹ സമണധമ്മകരണം, തത്ഥേകസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവോ, അനാഗാമിഫലം പത്വാ അത്തനോ ച ഏത്ഥ നിബ്ബത്തഭാവോ ഉപട്ഠാസി. സോ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഇതരേ പഞ്ച ജനാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ കാമാവചരദേവലോകേ തേസം നിബ്ബത്തഭാവം ഞത്വാ അപരഭാഗേ കാലാനുകാലം ‘‘കിന്നു ഖോ കരോന്തീ’’തി തേസം പവത്തിം ഓലോകേതിയേവ. ഇമസ്മിം പന കാലേ ‘‘കഹം നു ഖോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ബാഹിയം സുപ്പാരകപട്ടനം ഉപനിസ്സായ ദാരുചീരധാരിം കോഹഞ്ഞേന ജീവികം കപ്പേന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം മയാ സദ്ധിം പുബ്ബേ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ പബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ അതിസല്ലേഖവുത്തിയാ ജീവിതേ അനപേക്ഖോ അരഹതാപി ആഭതം പിണ്ഡപാതം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഇദാനി സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ അനരഹാവ അരഹത്തം പടിജാനിത്വാ വിചരതി ലാഭസക്കാരസിലോകം നികാമയമാനോ, ദസബലസ്സ ച നിബ്ബത്തഭാവം ന ജാനാതി, ഹന്ദ നം സംവേജേത്വാ ബുദ്ധുപ്പാദം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി താവദേവ ബ്രഹ്മലോകതോ ഓതരിത്വാ രത്തിഭാഗേ സുപ്പാരകപട്ടനേ ദാരുചീരിയസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. ബാഹിയോ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഉളാരം ഓഭാസം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഓലോകേന്തോ ആകാസേ ഠിതം മഹാബ്രഹ്മാനം ദിസ്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘കേ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ സോ ബ്രഹ്മാ ‘‘അഹം തേ പോരാണകസഹായോ തദാ അനാഗാമിഫലം പത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, ത്വം പന കിഞ്ചി വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ തദാ പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കത്വാ സംസരന്തോ ഇദാനി തിത്ഥിയവേസധാരീ അനരഹാവ സമാനോ ‘അരഹാ അഹ’ന്തി ഇമം ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ വിചരസീതി ഞത്വാ ആഗതോ, നേവ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, അരഹാ, പടിനിസ്സജ്ജേതം പാപകം ദിട്ഠിഗതം, മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ. സോ ഹി ഭഗവാ അരഹാ, ഗച്ഛ നം പയിരുപാസസ്സൂ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ പുരാണസാലോഹിതാ ദേവതാ’’തിആദി.

തത്ഥ അനുകമ്പികാതി അനുഗ്ഗഹസീലാ കരുണാധികാ. അത്ഥകാമാതി ഹിതകാമാ മേത്താധികാ. പുരിമപദേന ചേത്ഥ ബാഹിയസ്സ ദുക്ഖാപനയനകാമതം തസ്സാ ദേവതായ ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന ഹിതൂപസംഹാരം. ചേതസാതി അത്തനോ ചിത്തേന, ചേതോസീസേന ചേത്ഥ ചേതോപരിയഞാണം ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ചേതോപരിവിതക്കന്തി തസ്സ ചിത്തപ്പവത്തിം. അഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. തേനുപസങ്കമീതി സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ബാഹിയസ്സ പുരതോ പാതുഭവനവസേന ഉപസങ്കമി. ഏതദവോചാതി ‘‘യേ ഖോ കേചി ലോകേ അരഹന്തോ വാ’’തിആദിപവത്തമിച്ഛാപരിവിതക്കം ബാഹിയം സഹോഢം ചോരം ഗണ്ഹന്തോ വിയ ‘‘നേവ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, അരഹാ’’തിആദികം ഏതം ഇദാനി വുച്ചമാനവചനം ബ്രഹ്മാ അവോച. നേവ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, അരഹാതി ഏതേന തദാ ബാഹിയസ്സ അസേക്ഖഭാവം പടിക്ഖിപതി, നാപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോതി ഏതേന സേക്ഖഭാവം, ഉഭയേനപിസ്സ അനരിയഭാവമേവ ദീപേതി. സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി, യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോതി ഇമിനാ പനസ്സ കല്യാണപുഥുജ്ജനഭാവമ്പി പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ പടിപദാതി സീലവിസുദ്ധിആദയോ ഛ വിസുദ്ധിയോ. പടിപജ്ജതി ഏതായ അരിയമഗ്ഗേതി പടിപദാ. അസ്സാതി ഭവേയ്യാസി.

അയഞ്ചസ്സ അരഹത്താധിമാനോ കിം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോതി? ‘‘അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിതായ സല്ലേഖതായ ദീഘരത്തം കതാധികാരത്താ തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന കിലേസാനം വിഹതത്താ അരഹത്താധിമാനോ ഉപ്പന്നോ’’തി കേചി വദന്തി. അപരേ പനാഹു ‘‘ബാഹിയോ പഠമാദിഝാനചതുക്കലാഭീ, തസ്മാസ്സ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന കിലേസാനം അസമുദാചാരതോ അരഹത്താധിമാനോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തദുഭയമ്പി തേസം മതിമത്തമേവ ‘‘സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ ലാഭസക്കാരസിലോകം നികാമയമാനോ’’തി ച അട്ഠകഥായം ആഗതത്താ. തസ്മാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അഥ ബാഹിയോ ആകാസേ ഠത്വാ കഥേന്തം മഹാബ്രഹ്മാനം ഓലോകേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഭാരിയം വത കമ്മം, യമഹം അരഹാതി ചിന്തേസിം, അയഞ്ച ‘അരഹത്തഗാമിനീ പടിപദാപി തേ നത്ഥീ’തി വദതി, അത്ഥി നു ഖോ ലോകേ കോചി അരഹാ’’തി? അഥ നം പുച്ഛി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ കേ ചരഹി ദേവതേ ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ’’തി.

തത്ഥ അഥാതി പുച്ഛാരമ്ഭേ നിപാതോ. കേ ചരഹീതി കേ ഏതരഹി. ലോകേതി ഓകാസലോകേ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഭാജനലോകഭൂതേ സകലസ്മിം ജമ്ബുദീപതലേ കസ്മിം ഠാനേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ ഏതരഹി വിഹരന്തി, യത്ഥ മയം തേ ഉപസങ്കമിത്വാ തേസം ഓവാദേ ഠത്വാ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചിസ്സാമാതി. ഉത്തരേസൂതി സുപ്പാരകപട്ടനതോ പുബ്ബുത്തരദിസാഭാഗം സന്ധായ വുത്തം.

അരഹന്തി ആരകത്താ അരഹം. ആരകാ ഹി സോ സബ്ബകിലേസേഹി സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതോ മഗ്ഗേന സവാസനാനം കിലേസാനം വിദ്ധംസിതത്താ. അരീനം വാ ഹതത്താ അരഹം. ഭഗവതാ ഹി കിലേസാരയോ അനവസേസതോ അരിയമഗ്ഗേന ഹതാ സമുച്ഛിന്നാതി. അരാനം വാ ഹതത്താ അരഹം. യഞ്ച അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയനാഭി പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരാരം ജരാമരണനേമി ആസവസമുദയമയേന അക്ഖേന വിജ്ഝിത്വാ തിഭവരഥേ സമായോജിതം അനാദികാലപ്പവത്തം സംസാരചക്കം. തസ്സാനേന ബോധിമണ്ഡേ വീരിയപാദേഹി സീലപഥവിയം പതിട്ഠായ സദ്ധാഹത്ഥേന കമ്മക്ഖയകരഞാണഫരസും ഗഹേത്വാ സബ്ബേപി അരാ ഹതാ വിഹതാ വിദ്ധംസിതാതി. അരഹതീതി വാ അരഹം. ഭഗവാ ഹി സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താ ഉളാരേ ചീവരാദിപച്ചയേ പൂജാവിസേസഞ്ച അരഹതി. രഹാഭാവതോ വാ അരഹം. തഥാഗതോ ഹി സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നരാഗാദികിലേസത്താ പാപകിലേസസ്സാപി അസമ്ഭവതോ പാപകരണേ രഹാഭാവതോപി അരഹന്തി വുച്ചതി.

സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ഭഗവാ ഹി അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യതോ, പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ പരിഞ്ഞേയ്യതോ, പഹാതബ്ബേ ധമ്മേ പഹാതബ്ബതോ, സച്ഛികാതബ്ബേ ധമ്മേ സച്ഛികാതബ്ബതോ, ഭാവേതബ്ബേ ധമ്മേ ഭാവേതബ്ബതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, ഭാവേതബ്ബഞ്ച ഭാവിതം;

പഹാതബ്ബം പഹീനം മേ, തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മി ബ്രാഹ്മണാ’’തി. (സു. നി. ൫൬൩; മ. നി. ൨.൩൯൯; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൧);

അപിച കുസലേ ധമ്മേ അനവജ്ജസുഖവിപാകതോ, അകുസലേ ധമ്മേ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകതോതിആദിനാ സബ്ബത്തികദുകാദിവസേന അയമത്ഥോ നേതബ്ബോ. ഇതി അവിപരീതം സയമ്ഭുഞാണേന സബ്ബാകാരതോ സബ്ബധമ്മാനം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൯-൧൩൧) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അരഹത്തായാതി അഗ്ഗഫലപ്പടിലാഭായ. ധമ്മം ദേസേതീതി ആദികല്യാണാദിഗുണവിസേസയുത്തം സീലാദിപടിപദാധമ്മം സമഥവിപസ്സനാധമ്മമേവ വാ വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം ഉപദിസതി കഥേതി.

സംവേജിതോതി ‘‘ധിരത്ഥു വത, ഭോ, പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ, യേനാഹം അനരഹാവ സമാനോ അരഹാതി അമഞ്ഞിം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ച ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തം ന ജാനിം, ദുജ്ജാനം ഖോ പനിദം ജീവിതം, ദുജ്ജാനം മരണ’’ന്തി സംവേഗമാപാദിതോ, ദേവതാവചനേന യഥാവുത്തേനാകാരേന സംവിഗ്ഗമാനസോതി അത്ഥോ. താവദേവാതി തസ്മിംയേവ ഖണേ. സുപ്പാരകാ പക്കാമീതി ബുദ്ധോതി നാമമപി സവനേന ഉപ്പന്നായ ബുദ്ധാരമ്മണായ പീതിയാ സംവേഗേന ച ചോദിയമാനഹദയോ സുപ്പാരകപട്ടനതോ സാവത്ഥിം ഉദ്ദിസ്സ പക്കന്തോ. സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിപരിവാസേനാതി സബ്ബസ്മിം മഗ്ഗേ ഏകരത്തിവാസേനേവ അഗമാസി. സുപ്പാരകപട്ടനതോ ഹി സാവത്ഥി വീസയോജനസതേ ഹോതി, തഞ്ചായം ഏത്തകം അദ്ധാനം ഏകരത്തിവാസേന അഗമാസി. യദാ സുപ്പാരകതോ നിക്ഖന്തോ, തദഹേവ സാവത്ഥിം സമ്പത്തോതി.

കഥം പനായം ഏവം അഗമാസീതി? ദേവതാനുഭാവേന, ‘‘ബുദ്ധാനുഭാവേനാ’’തിപി വദന്തി. ‘‘സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിപരിവാസേനാ’’തി പന വുത്തത്താ മഗ്ഗസ്സ ച വീസയോജനസതികത്താ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു യത്ഥ യത്ഥ രത്തിയം വസതി, തത്ഥ തത്ഥ ദുതിയം അരുണം അനുട്ഠാപേത്വാ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേനേവ സാവത്ഥിം ഉപസങ്കമീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതീതി. നയിദം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബസ്മിം വീസയോജനസതികേ മഗ്ഗേ ഏകരത്തിവാസേനാതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഏകരത്തിമത്തം സോ സകലസ്മിം തസ്മിം മഗ്ഗേ വസിത്വാ പച്ഛിമദിവസേ പുബ്ബണ്ഹസമയേ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോതി.

ഭഗവാപി ബാഹിയസ്സ ആഗമനം ഞത്വാ ‘‘ന താവസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി പരിപാകം ഗതാനി, ഖണന്തരേ പന പരിപാകം ഗമിസ്സന്തീ’’തി തസ്സ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകം ആഗമയമാനോ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ തസ്മിം ഖണേ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സോ ച ജേതവനം പവിസിത്വാ ഭുത്തപാതരാസേ കായാലസിയവിമോചനത്ഥം അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തേ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ പസ്സിത്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ ഏതരഹി ഭഗവാ’’തി പുച്ഛി. ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭഗവാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി വത്വാ പുച്ഛിംസു ‘‘ത്വം പന കുതോ ആഗതോ’’തി? ‘‘സുപ്പാരകപട്ടനതോ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ദൂരതോ ആഗതോസി, നിസീദ, താവ പാദേ ധോവിത്വാ മക്ഖേത്വാ ഥോകം വിസ്സമാഹി, ആഗതകാലേ സത്ഥാരം ദക്ഖസീ’’തി. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, അത്തനോ ജീവിതന്തരായം ന ജാനാമി, ഏകരത്തേനേവമ്ഹി കത്ഥചിപി ചിരം അട്ഠത്വാ അനിസീദിത്വാ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ആഗതോ, സത്ഥാരം പസ്സിത്വാവ വിസ്സമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തരമാനരൂപോ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ അനോപമായ ബുദ്ധസിരിയാ വിരോചമാനം ഭഗവന്തം പസ്സി. തേന വുത്തം ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തി. അഥ ഖോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമീ’’തിആദി.

തത്ഥ കഹന്തി കത്ഥ. നൂതി സംസയേ, ഖോതി പദപൂരണേ, കസ്മിം നു ഖോ പദേസേതി അത്ഥോ. ദസ്സനകാമമ്ഹാതി ദട്ഠുകാമാ അമ്ഹ. മയഞ്ഹി തം ഭഗവന്തം അന്ധോ വിയ ചക്ഖും, ബധിരോ വിയ സോതം, മൂഗോ വിയ കല്യാണവാക്കരണം, ഹത്ഥപാദവികലോ വിയ ഹത്ഥപാദേ, ദലിദ്ദോ വിയ ധനസമ്പദം, കന്താരദ്ധാനപ്പടിപന്നോ വിയ ഖേമന്തഭൂമിം, രോഗാഭിഭൂതോ വിയ ആരോഗ്യം, മഹാസമുദ്ദേ ഭിന്നനാവോ വിയ മഹാകുല്ലം പസ്സിതും ഉപസങ്കമിതുഞ്ച ഇച്ഛാമാതി ദസ്സേതി. തരമാനരൂപോതി തരമാനാകാരോ.

പാസാദികന്തി ബാത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാലങ്കതായ സമന്തപാസാദികായ അത്തനോ സരീരസോഭാസമ്പത്തിയാ രൂപകായദസ്സനബ്യാവടസ്സ ജനസ്സ സബ്ബഭാഗതോ പസാദാവഹം. പസാദനീയന്തി ദസബലചതുവേസാരജ്ജഛഅസാധാരണഞാണഅട്ഠാരസാവേണിക- ബുദ്ധധമ്മപ്പഭുതിഅപരിമാണഗുണഗണസമന്നാഗതായ ധമ്മകായസമ്പത്തിയാ സരിക്ഖകജനസ്സ പസാദനീയം പസീദിതബ്ബയുത്തം പസാദാരഹം വാ. സന്തിന്ദ്രിയന്തി ചക്ഖാദിപഞ്ചിന്ദ്രിയലോലഭാവാപഗമനേന വൂപസന്തപഞ്ചിന്ദ്രിയം. സന്തമാനസന്തി ഛട്ഠസ്സ മനിന്ദ്രിയസ്സ നിബ്ബിസേവനഭാവൂപഗമനേന വൂപസന്തമാനസം. ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തന്തി ലോകുത്തരപഞ്ഞാവിമുത്തിചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഉത്തമം ദമഥം സമഥഞ്ച അനുപ്പത്വാ അധിഗന്ത്വാ ഠിതം. ദന്തന്തി സുപരിസുദ്ധകായസമാചാരതായ ചേവ ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചാഭാവതോ ദവാദിഅഭാവതോ ച കായേന ദന്തം. ഗുത്തന്തി സുപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതായ ചേവ നിരത്ഥകവാചാഭാവതോ ദവാദിഅഭാവതോ ച വാചായ ഗുത്തം. യതിന്ദ്രിയന്തി സുപരിസുദ്ധമനോസമാചാരതായ അരിയിദ്ധിയോഗേന അബ്യാവടഅപ്പടിസങ്ഖാനുപേക്ഖാഭാവതോ ച മനിന്ദ്രിയവസേന യതിന്ദ്രിയം. നാഗന്തി ഛന്ദാദിവസേന അഗമനതോ, പഹീനാനം രാഗാദികിലേസാനം പുനാനാഗമനതോ, കസ്സചിപി ആഗുസ്സ സബ്ബഥാപി അകരണതോ, പുനബ്ഭവസ്സ ച അഗമനതോതി ഇമേഹി കാരണേഹി നാഗം. ഏത്ഥ ച പാസാദികന്തി ഇമിനാ രൂപകായേന ഭഗവതോ പമാണഭൂതതം ദീപേതി, പസാദനീയന്തി ഇമിനാ ധമ്മകായേന, സന്തിന്ദ്രിയന്തിആദിനാ സേസേഹി പമാണഭൂതതം ദീപേതി. തേന ചതുപ്പമാണികേ ലോകസന്നിവാസേ അനവസേസതോ സത്താനം ഭഗവതോ പമാണഭാവോ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവംഭൂതഞ്ച ഭഗവന്തം അന്തരവീഥിയം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ചിരസ്സം വത മേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠോ പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുടസരീരോ പീതിവിപ്ഫാരിതവിവടനിച്ചലലോചനോ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓണതസരീരോ ഭഗവതോ സരീരപ്പഭാവേമജ്ഝം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തത്ഥ നിമുജ്ജന്തോ ഭഗവതോ സമീപം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഭഗവതോ പാദേ സമ്ബാഹന്തോ പരിചുമ്ബന്തോ ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മ’’ന്തി ആഹ. തേന വുത്തം – ‘‘ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’’തി.

തത്ഥ സുഗതോതി സോഭനഗമനത്താ, സുന്ദരം ഠാനം ഗതത്താ, സമ്മാ ഗതത്താ, സമ്മാ ഗദത്താ സുഗതോ. ഗമനമ്പി ഹി ഗതന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച ഭഗവതോ സോഭനം പരിസുദ്ധം അനവജ്ജം. കിം പന തന്തി? അരിയമഗ്ഗോ. തേന ഹേസ ഗമനേന ഖേമം ദിസം അസജ്ജമാനോ ഗതോ, അഞ്ഞേപി ഗമേതീതി സോഭനഗമനത്താ സുഗതോ. സുന്ദരഞ്ചേസ ഠാനം അമതം നിബ്ബാനം ഗതോതി സുന്ദരം ഠാനം ഗതത്താ സുഗതോ. സമ്മാ ച ഗതത്താ സുഗതോ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനേ കിലേസേ പുന അപച്ചാഗമനതോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതീതി സുഗതോ. സകദാഗാമി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന…പേ… ന പച്ചാഗച്ഛതീതി സുഗതോ’’തി (ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൭).

അഥ വാ സമ്മാ ഗതത്താതി തീസുപി അവത്ഥാസു സമ്മാപടിപത്തിയാ ഗതത്താ, സുപ്പടിപന്നത്താതി അത്ഥോ. ദീപങ്കരപാദമൂലതോ ഹി പട്ഠായ യാവ മഹാബോധിമണ്ഡാ താവ സമതിംസപാരമിപൂരിതായ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഞാതത്ഥചരിയായ ലോകത്ഥചരിയായ ബുദ്ധത്ഥചരിയായ കോടിം പാപുണിത്വാ സബ്ബലോകസ്സ ഹിതസുഖമേവ പരിബ്രൂഹന്തോ സസ്സതം ഉച്ഛേദം കാമസുഖം അത്തകിലമഥന്തി ഇമേ അന്തേ അനുപഗച്ഛന്തിയാ അനുത്തരായ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാസങ്ഖാതായ മജ്ഝിമായ പടിപദായ അരിയസച്ചേസു തതോ പരം സമധിഗതധമ്മാധിപതേയ്യോ സബ്ബസത്തേസു അവിസയായ സമ്മാപടിപത്തിയാ ച ഗതോ പടിപന്നോതി ഏവമ്പി സമ്മാ ഗതത്താ സുഗതോ. സമ്മാ ചേസ ഗദതി യുത്തട്ഠാനേ യുത്തമേവ വാചം ഭാസതീതി സുഗതോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘കാലവാദീ, ഭൂതവാദീ, അത്ഥവാദീ, ധമ്മവാദീ, വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിത’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൯; മ. നി. ൩.൧൪).

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘യാ സാ വാചാ അഭൂതാ അതച്ഛാ അനത്ഥസംഹിതാ, യാ ച പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ, ന തം തഥാഗതോ വാചം ഭാസതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൮൬).

ഏവം സമ്മാ ഗദത്താപി സുഗതോ.

യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാതി യം ധമ്മസ്സ ഉപദിസനം ചിരകാലം മമ ഝാനവിമോക്ഖാദിഹിതായ തദധിഗന്തബ്ബസുഖായ ച സിയാ. അകാലോ ഖോ താവ ബാഹിയാതി തവ ധമ്മദേസനായ ന താവ കാലോതി അത്ഥോ. കിം പന ഭഗവതോ സത്തഹിതപടിപത്തിയാ അകാലോപി നാമ അത്ഥി, യതോ ഭഗവാ കാലവാദീതി? വുച്ചതേ – കാലോതി ചേത്ഥ വേനേയ്യാനം ഇന്ദ്രിയപരിപാകകാലോ അധിപ്പേതോ. യസ്മാ പന തദാ ബാഹിയസ്സ അത്തനോ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപക്കാപരിപക്കഭാവോ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യോ, തസ്മാ ഭഗവാ തം അവത്വാ അത്തനോ അന്തരവീഥിയം ഠിതഭാവമസ്സ കാരണം അപദിസന്തോ ആഹ ‘‘അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി. ദുജ്ജാനന്തി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യം. ജീവിതന്തരായാനന്തി ജീവിതസ്സ അന്തരായകരധമ്മാനം വത്തനം അവത്തനം വാതി വത്തുകാമോ സമ്ഭമവസേന ‘‘ജീവിതന്തരായാന’’ന്തി ആഹ. തഥാ ഹി അനേകപച്ചയപ്പടിബദ്ധവുത്തിജീവിതം അനേകരൂപാ ച തദന്തരായാ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ’’തി. (മ. നി. ൩.൨൭൨; നേത്തി. ൧൦൩);

കസ്മാ പനായം ജീവിതന്തരായമേവ താവ പുരക്ഖരോതി? ‘‘നിമിത്തഞ്ഞുതായ അദിട്ഠകോസല്ലേന വാ’’തി കേചി. അപരേ ‘‘ദേവതായ സന്തികേ ജീവിതന്തരായസ്സ സുതത്താ’’തി വദന്തി. അന്തിമഭവികത്താ പന ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഏവമാഹ. ന ഹി തേസം അപ്പത്തഅരഹത്താനം ജീവിതക്ഖയോ ഹോതി. കിം പന കാരണാ ഭഗവാ തസ്സ ധമ്മം ദേസേതുകാമോവ ദ്വിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘ഇമസ്സ മം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ സകലസരീരം പീതിയാ നിരന്തരം ഫുടം, അതിബലവാ പീതിവേഗോ, ധമ്മം സുത്വാപി ന താവ സക്ഖിസ്സതി പടിവിജ്ഝിതും. യാവ പന മജ്ഝത്തുപേക്ഖാ സണ്ഠാതി, താവ തിട്ഠതു, വീസയോജനസതം മഗ്ഗം ആഗതത്താ ദരഥോപിസ്സ കായേ ബലവാ, സോപി താവ പടിപ്പസ്സമ്ഭതൂ’’തി. തസ്മാ ദ്വിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപി. കേചി പന ‘‘ധമ്മസ്സവനേ ആദരജനനത്ഥം ഭഗവാ ഏവമകാസീ’’തി വദന്തി. തതിയവാരം യാചിതോ പന മജ്ഝത്തുപേക്ഖം ദരഥപ്പടിപസ്സദ്ധിം പച്ചുപട്ഠിതഞ്ചസ്സ ജീവിതന്തരായം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി ധമ്മദേസനായ കാലോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘തസ്മാ തിഹാ’’തിആദിനാ ധമ്മദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ത്വം ഉസ്സുക്കജാതോ ഹുത്വാ അതിവിയ മം യാചസി, യസ്മാ വാ ജീവിതന്തരായാനം ദുജ്ജാനതം വദസി, ഇന്ദ്രിയാനി ച തേ പരിപാകം ഗതാനി, തസ്മാ. തിഹാതി നിപാതമത്തം. തേതി തയാ ഏവന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബാകാരം വദതി.

സിക്ഖിതബ്ബന്തി അധിസീലസിക്ഖാദീനം തിസ്സന്നമ്പി സിക്ഖാനം വസേന സിക്ഖനം കാതബ്ബം. യഥാ പന സിക്ഖിതബ്ബം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തന്തി രൂപായതനേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠമത്തം. യഥാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം രൂപേ രൂപമത്തമേവ പസ്സതി, ന അനിച്ചാദിസഭാവം, ഏവമേവ സേസം. ചക്ഖുദ്വാരികവിഞ്ഞാണേന ഹി മേ ദിട്ഠമത്തമേവ ഭവിസ്സതീതി സിക്ഖിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠം നാമ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപവിജാനനന്തി അത്ഥോ. മത്തന്തി പമാണം. ദിട്ഠാ മത്താ ഏതസ്സാതി ദിട്ഠമത്തം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമത്തമേവ ചിത്തം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ആപാഥഗതേ രൂപേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന രജ്ജതി, ന ദുസ്സതി, ന മുയ്ഹതി, ഏവം രാഗാദിവിരഹേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമത്തമേവ മേ ജവനം ഭവിസ്സതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണപ്പമാണേനേവ ജവനം ഠപേസ്സാമീതി.

അഥ വാ ദിട്ഠം നാമ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠം രൂപം, ദിട്ഠമത്തം നാമ തത്ഥേവ ഉപ്പന്നം സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവോട്ഠബ്ബനസങ്ഖാതം ചിത്തത്തയം. യഥാ തം ന രജ്ജതി, ന ദുസ്സതി, ന മുയ്ഹതി, ഏവം ആപാഥഗതേ രൂപേ തേനേവ സമ്പടിച്ഛനാദിപ്പമാണേന ജവനം ഉപ്പാദേസ്സാമി, നാഹം തം പമാണം അതിക്കമിത്വാ രജ്ജനാദിവസേന ഉപ്പജ്ജിതും ദസ്സാമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏസേവ നയോ സുതമുതേ. മുതന്തി തദാരമ്മണവിഞ്ഞാണേഹി സദ്ധിം ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം വേദിതബ്ബം. വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തന്തി ഏത്ഥ പന വിഞ്ഞാതം നാമ മനോദ്വാരാവജ്ജനേന വിഞ്ഞാതാരമ്മണം. തസ്മിം വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തന്തി ആവജ്ജനപ്പമാണം. യഥാ ആവജ്ജനം ന രജ്ജതി, ന ദുസ്സതി, ന മുയ്ഹതി, ഏവം രജ്ജനാദിവസേന ച ഉപ്പജ്ജിതും അദത്വാ ആവജ്ജനപ്പമാണേനേവ ചിത്തം ഠപേസ്സാമീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി തേ, ബാഹിയ, സിക്ഖിതബ്ബന്തി ഏവം ഇമായ പടിപദായ തയാ, ബാഹിയ, തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം അനുവത്തനവസേന സിക്ഖിതബ്ബം.

ഇതി ഭഗവാ ബാഹിയസ്സ സംഖിത്തരുചിതായ ഛഹി വിഞ്ഞാണകായേഹി സദ്ധിം ഛളാരമ്മണഭേദഭിന്നം വിപസ്സനായ വിസയം ദിട്ഠാദീഹി ചതൂഹി കോട്ഠാസേഹി വിഭജിത്വാ തത്ഥസ്സ ഞാതതീരണപരിഞ്ഞം ദസ്സേതി. കഥം? ഏത്ഥ ഹി രൂപായതനം പസ്സിതബ്ബട്ഠേന ദിട്ഠം നാമ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പന സദ്ധിം തംദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി ദസ്സനട്ഠേന, തദുഭയമ്പി യഥാപച്ചയം പവത്തമാനം ധമ്മമത്തമേവ, ന ഏത്ഥ കോചി കത്താ വാ കാരേതാ വാ, യതോ തം ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചം, ഉദയബ്ബയപ്പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖം, അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താതി കുതോ തത്ഥ പണ്ഡിതസ്സ രജ്ജനാദീനം ഓകാസോതി? അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ സുതാദീസുപി.

ഇദാനി ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാസു പതിട്ഠിതസ്സ ഉപരി സഹ മഗ്ഗഫലേന പഹാനപരിഞ്ഞം ദസ്സേതും, ‘‘യതോ ഖോ തേ, ബാഹിയാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യതോതി യദാ, യസ്മാ വാ. തേതി തവ. തതോതി തദാ, തസ്മാ വാ. തേനാതി തേന ദിട്ഠാദിനാ, ദിട്ഠാദിപടിബദ്ധേന രാഗാദിനാ വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ബാഹിയ, തവ യസ്മിം കാലേ യേന വാ കാരണേന ദിട്ഠാദീസു മയാ വുത്തവിധിം പടിപജ്ജന്തസ്സ അവിപരീതസഭാവാവബോധേന ദിട്ഠാദിമത്തം ഭവിസ്സതി, തസ്മിം കാലേ തേന വാ കാരണേന ദിട്ഠാദിപടിബദ്ധേന രാഗാദിനാ സഹ ന ഭവിസ്സസി, രത്തോ വാ ദുട്ഠോ വാ മൂള്ഹോ വാ ന ഭവിസ്സസി, പഹീനരാഗാദികത്താ തേന വാ ദിട്ഠാദിനാ സഹ പടിബദ്ധോ ന ഭവിസ്സസീതി. തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥാതി യദാ യസ്മാ വാ ത്വം തേന രാഗേന വാ രത്തോ ദോസേന വാ ദുട്ഠോ മോഹേന വാ മൂള്ഹോ ന ഭവിസ്സസി, തദാ തസ്മാ വാ ത്വം തത്ഥ ദിട്ഠാദികേ ന ഭവിസ്സസി, തസ്മിം ദിട്ഠേ വാ സുതമുതവിഞ്ഞാതേ വാ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി അല്ലീനോ പതിട്ഠിതോ ന ഭവിസ്സസി. ഏത്താവതാ പഹാനപരിഞ്ഞം മത്ഥകം പാപേത്വാ ഖീണാസവഭൂമി ദസ്സിതാ.

തതോ ത്വം, ബാഹിയ, നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേനാതി യദാ ത്വം, ബാഹിയ, തേന രാഗാദിനാ തത്ഥ ദിട്ഠാദീസു പടിബദ്ധോ ന ഭവിസ്സസി, തദാ ത്വം നേവ ഇധലോകേ ന പരലോകേ ന ഉഭയത്ഥാപി. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി കിലേസദുക്ഖസ്സ ച വട്ടദുക്ഖസ്സ ച അയമേവ ഹി അന്തോ അയം പരിവടുമഭാവോതി അയമേവ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ. യേ പന ‘‘ഉഭയമന്തരേനാ’’തി പദം ഗഹേത്വാ അന്തരാഭവം നാമ ഇച്ഛന്തി, തേസം തം മിച്ഛാ. അന്തരാഭവസ്സ ഹി ഭാവോ അഭിധമ്മേ പടിക്ഖിത്തോയേവ. അന്തരേനാതി വചനം പന വികപ്പന്തരദീപനം, തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘നേവ ഇധ ന ഹുരം, അപരോ വികപ്പോ ന ഉഭയ’’ന്തി.

അഥ വാ അന്തരേനാതി വചനം പന വികപ്പന്തരാഭാവദീപനം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘നേവ ഇധ ന ഹുരം, ഉഭയമന്തരേ പന ന അഞ്ഞട്ഠാനം അത്ഥീ’’തി. യേപി ച ‘‘അന്തരാപരിനിബ്ബായീ സമ്ഭവേസീ’’തി ച ഇമേസം സുത്തപദാനം അത്ഥം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘അത്ഥിയേവ അന്തരാഭവോ’’തി വദന്തി, തേപി യസ്മാ അവിഹാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ അന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനവസേസകിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതീതി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ന അന്തരാഭവഭൂതോതി പുരിമസ്സ സുത്തപദസ്സ അത്ഥോ. പച്ഛിമസ്സ ച യേ ഭൂതാ ഏവ, ന ഭവിസ്സന്തി, തേ ഖീണാസവാ പുരിമപദേ ഭൂതാതി വുത്താ. തബ്ബിരുദ്ധതായ സമ്ഭവമേസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ, അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ സേഖാ പുഥുജ്ജനാ ച. ചതൂസു വാ യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജസത്താ യാവ അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസീ നാമ, അണ്ഡകോസതോ വത്ഥികോസതോ ച ബഹി നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജാ ഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസീ നാമ, ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ ഭൂതാ നാമ. യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ, തതോ പരം ഭൂതാതി അത്ഥോ. തസ്മാ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. സതി ഹി ഉജുകേ പാളിഅനുഗതേ അത്ഥേ കിം അനിദ്ധാരിതസാമത്ഥിയേന അന്തരാഭവേന പരികപ്പിതേന പയോജനന്തി.

യേ പന ‘‘സന്താനവസേന പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം അവിച്ഛേദേന ദേസന്തരേസു പാതുഭാവോ ദിട്ഠോ, യഥാ തം വീഹിആദിഅവിഞ്ഞാണകസന്താനേ, ഏവം സവിഞ്ഞാണകസന്താനേപി അവിച്ഛേദേന ദേസന്തരേസു പാതുഭാവേന ഭവിതബ്ബം. അയഞ്ച നയോ സതി അന്തരാഭവേ യുജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാ’’തി യുത്തിം വദന്തി. തേന ഹി ഇദ്ധിമതോ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ ചിത്താനുഗതികം കായം അധിട്ഠഹന്തസ്സ ഖണേന ബ്രഹ്മലോകതോ ഇധൂപസങ്കമനേ ഇതോ വാ ബ്രഹ്മലോകഗമനേ യുത്തി വത്തബ്ബാ. യദി സബ്ബത്ഥേവ അവിച്ഛിന്നദേസേ ധമ്മാനം പവത്തി ഇച്ഛിതാ, യദിപി സിയാ ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിവിസയോ അചിന്തേയ്യോതി. തം ഇധാപി സമാനം ‘‘കമ്മവിപാകോ അചിന്തേയ്യോ’’തി വചനതോ. തസ്മാ തം തേസം മതിമത്തമേവ. അചിന്തേയ്യസഭാവാ ഹി സഭാവധമ്മാ, തേ കത്ഥചി പച്ചയവസേന വിച്ഛിന്നദേസേ പാതുഭവന്തി, കത്ഥചി അവിച്ഛിന്നദേസേ. തഥാ ഹി മുഖഘോസാദീഹി പച്ചയേഹി അഞ്ഞസ്മിം ദേസേ ആദാസപബ്ബതപ്പദേസാദികേ പടിബിമ്ബപടിഘോസാദികം പച്ചയുപ്പന്നം നിബ്ബത്തമാനം ദിസ്സതി, തസ്മാ ന സബ്ബം സബ്ബത്ഥ ഉപനേതബ്ബന്തി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പടിബിമ്ബസ്സ ഉദാഹരണഭാവസാധനാദികോ അന്തരാഭവകഥാവിചാരോ കഥാവത്ഥുപകരണസ്സ (കഥാ. ൫൦൫; കഥാ. അട്ഠ. ൫൦൫) ടീകായം ഗഹേതബ്ബോ.

അപരേ പന ‘‘ഇധാതി കാമഭവോ, ഹുരന്തി അരൂപഭവോ, ഉഭയമന്തരേനാതി രൂപഭവോ വുത്തോ’’തി. അഞ്ഞേ ‘‘ഇധാതി അജ്ഝത്തികായതനാനി, ഹുരന്തി ബാഹിരായതനാനി, ഉഭയമന്തരേനാതി ചിത്തചേതസികാ’’തി. ‘‘ഇധാതി വാ പച്ചയധമ്മാ, ഹുരന്തി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാ, ഉഭയമന്തരേനാതി പണ്ണത്തിധമ്മാ വുത്താ’’തി വദന്തി. തം സബ്ബം അട്ഠകഥാസു നത്ഥി. ഏവം താവ ‘‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ദിട്ഠാദിവസേന ചതുധാ തേഭൂമകധമ്മാ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. തത്ഥ സുഭസുഖനിച്ചഅത്തഗ്ഗാഹപരിവജ്ജനമുഖേന അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്താനുപസ്സനാ ദസ്സിതാതി ഹേട്ഠിമാഹി വിസുദ്ധീഹി സദ്ധിം സങ്ഖേപേനേവ വിപസ്സനാ കഥിതാ. ‘‘തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേനാ’’തി ഇമിനാ രാഗാദീനം സമുച്ഛേദസ്സ അധിപ്പേതത്താ മഗ്ഗോ. ‘‘തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥാ’’തി ഇമിനാ ഫലം. ‘‘നേവിധാ’’തിആദിനാ അനുപാദിസേസാ പരിനിബ്ബാനധാതു കഥിതാതി ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ബാഹിയസ്സ…പേ… ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചീ’’തി.

ഇമായ സംഖിത്തപദായ ദേസനായ താവദേവാതി തസ്മിംയേവ ഖണേ, ന കാലന്തരേ. അനുപാദായാതി അഗ്ഗഹേത്വാ. ആസവേഹീതി ആഭവഗ്ഗം ആഗോത്രഭും സവനതോ പവത്തനതോ ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദിആസവസദിസതായ ച ‘‘ആസവാ’’തി ലദ്ധനാമേഹി കാമരാഗാദീഹി. വിമുച്ചീതി സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിയാ ച വിമുച്ചി നിസ്സജ്ജി. സോ ഹി സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോ ഏവ സീലാനി സോധേത്വാ യഥാലദ്ധം ചിത്തസമാധിം നിസ്സായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതായ താവദേവ സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. സോ സംസാരസോതം ഛിന്ദിത്വാ കതവട്ടപരിയന്തോ അന്തിമദേഹധരോ ഹുത്വാ ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചവേക്ഖണാസു പവത്താസു ധമ്മതായ ചോദിയമാനോ ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചി. ‘‘പരിപുണ്ണം തേ പത്തചീവര’’ന്തി പുട്ഠോ ‘‘ന പരിപുണ്ണ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി പത്തചീവരം പരിയേസാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… പക്കാമീ’’തി.

സോ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ വീസവസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കരോന്തോ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ അത്തനാ പച്ചയേ ലഭിത്വാ യഥാദാനം കരോന്തേന അത്തനാവ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സപി പത്തേന വാ ചീവരേന വാ സങ്ഗഹം നാകാസി, തേനസ്സ ഏഹിഭിക്ഖുഉപസമ്പദായ ഉപനിസ്സയോ നാഹോസി. കേചി പനാഹു – ‘‘സോ കിര ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ ചോരോ ഹുത്വാ ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാ അരഞ്ഞേ ചോരികം കരോന്തോ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ പത്തചീവരലോഭേന തം ഉസുനാ വിജ്ഝിത്വാ പത്തചീവരം ഗണ്ഹി, തേനസ്സ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി, സത്ഥാ തം ഞത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബജ്ജം ന അദാസീ’’തി. തമ്പി പത്തചീവരപരിയേസനം ചരമാനം ഏകാ ധേനു വേഗേന ആപതന്തീ പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ബാഹിയം ദാരുചീരിയം ഗാവീ തരുണവച്ഛാ അധിപതിത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസീ’’തി.

തത്ഥ അചിരപക്കന്തസ്സാതി ന ചിരം പക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ. ഗാവീ തരുണവച്ഛാതി ഏകാ യക്ഖിനീ തരുണവച്ഛധേനുരൂപാ. അധിപതിത്വാതി അഭിഭവിത്വാ മദ്ദിത്വാ. ജീവിതാ വോരോപേസീതി പുരിമസ്മിം അത്തഭാവേ ലദ്ധാഘാതതായ ദിട്ഠമത്തേനേവ വേരിചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ സിങ്ഗേന പഹരിത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസി.

സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ ബാഹിയസ്സ സരീരം സങ്കാരട്ഠാനേ പതിതം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏകസ്മിം ഘരദ്വാരേ ഠത്വാ മഞ്ചകം ആഹരാപേത്വാ ഇദം സരീരം നഗരതോ നീഹരിത്വാ ഝാപേത്വാ ഥൂപം കരോഥാ’’തി, ഭിക്ഖൂ തഥാ അകംസു. കത്വാ ച പന വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനാ കതകിച്ചം ആരോചേത്വാ തസ്സ അഭിസമ്പരായം പുച്ഛിംസു. അഥ നേസം ഭഗവാ തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ആചിക്ഖി. ഭിക്ഖൂ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ‘ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ അരഹത്തം പത്തോ’തി വദഥ, കദാ സോ അരഹത്തം പത്തോ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘മമ ധമ്മം സുതകാലേ’’തി ച വുത്തേ ‘‘കദാ പനസ്സ തുമ്ഹേഹി ധമ്മോ കഥിതോ’’തി? ‘‘പിണ്ഡായ ചരന്തേന അജ്ജേവ അന്തരവീഥിയം ഠത്വാ’’തി. ‘‘അപ്പമത്തകോ സോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി അന്തരവീഥിയം ഠത്വാ കഥിതധമ്മോ, കഥം സോ താവതകേന വിസേസം നിബ്ബത്തേസീ’’തി? ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, മമ ധമ്മം ‘അപ്പം വാ ബഹും വാ’തി പമിണഥ, അനേകാനി ഗാഥാസഹസ്സാനിപി അനത്ഥസംഹിതാനി ന സേയ്യോ, അത്ഥനിസ്സിതം പന ഏകമ്പി ഗാഥാപദം സേയ്യോ’’തി ദസ്സേന്തോ –

‘‘സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാ, അനത്ഥപദസഞ്ഹിതാ;

ഏകം ഗാഥാപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൦൧) –

ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥം വത്വാ ‘‘ന കേവലം സോ പരിനിബ്ബാനമത്തേന, അഥ ഖോ മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗഭാവേനപി പൂജാരഹോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം, യദിദം ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൬) തം ആയസ്മന്തം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ…പേ… പരിനിബ്ബുതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി.

തത്ഥ പച്ഛാഭത്തന്തി ഭത്തകിച്ചതോ പച്ഛാ. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോതി പിണ്ഡപാതപരിയേസനതോ പടിനിവത്തോ. പദദ്വയേനാപി കതഭത്തകിച്ചോതി വുത്തം ഹോതി. നീഹരിത്വാതി നഗരതോ ബഹി നേത്വാ. ഝാപേഥാതി ദഹഥ. ഥൂപഞ്ചസ്സ കരോഥാതി അസ്സ ബാഹിയസ്സ സരീരധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയഞ്ച കരോഥ. തത്ഥ കാരണമാഹ – ‘‘സബ്രഹ്മചാരീ വോ, ഭിക്ഖവേ, കാലകതോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യം തുമ്ഹേ സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മം അധിസീലാദിപടിപത്തിധമ്മം സന്ദിട്ഠം ചരഥ, തം സോ തുമ്ഹേഹി സമാനം ബ്രഹ്മം അചരീതി സബ്രഹ്മചാരീ മരണകാലസ്സ പത്തിയാവ കാലകതോ, തസ്മാ തം മഞ്ചകേന നീഹരിത്വാ ഝാപേഥ, ഥൂപഞ്ചസ്സ കരോഥാതി.

തസ്സ കാ ഗതീതി പഞ്ചസു ഗതീസു തസ്സ കതമാ ഗതി ഉപപത്തി ഭവഭൂതാ, ഗതീതി നിപ്ഫത്തി, അരിയോ പുഥുജ്ജനോ വാതി കാ നിട്ഠാതി അത്ഥോ. അഭിസമ്പരായോതി പേച്ച ഭവുപ്പത്തി ഭവനിരോധോ വാ. കിഞ്ചാപി തസ്സ ഥൂപകരണാണത്തിയാവ പരിനിബ്ബുതഭാവോ അത്ഥതോ പകാസിതോ ഹോതി, യേ പന ഭിക്ഖൂ തത്തകേന ന ജാനിംസു, തേ ‘‘തസ്സ കാ ഗതീ’’തി പുച്ഛിംസു. പാകടതരം വാ കാരാപേതുകാമാ തഥാ ഭഗവന്തം പുച്ഛിംസു.

പണ്ഡിതോതി അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞായ അധിഗതത്താ പണ്ഡേന ഇതോ ഗതോ പവത്തോതി പണ്ഡിതോ. പച്ചപാദീതി പടിപജ്ജി. ധമ്മസ്സാതി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ. അനുധമ്മന്തി സീലവിസുദ്ധിആദിപടിപദാധമ്മം. അഥ വാ ധമ്മസ്സാതി നിബ്ബാനധമ്മസ്സ. അനുധമ്മന്തി അരിയമഗ്ഗഫലധമ്മം. ന ച മം ധമ്മാധികരണന്തി ധമ്മദേസനാഹേതു ന ച മം വിഹേസേസി യഥാനുസിട്ഠം പടിപന്നത്താ. യോ ഹി സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ കമ്മട്ഠാനം വാ ഗഹേത്വാ യഥാനുസിട്ഠം ന പടിപജ്ജതി, സോ സത്ഥാരം വിഹേസേതി നാമ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘വിഹിംസസഞ്ഞീ പഗുണം ന ഭാസിം, ധമ്മം പണീതം മനുജേസു ബ്രഹ്മേ’’തി (മഹാവ. ൯; മ. നി. ൧.൨൮൩; ൨.൩൩൯). അഥ വാ ന ച മം ധമ്മാധികരണന്തി ന ച ഇമം ധമ്മാധികരണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാനഹേതുഭൂതം ഇമം മമ സാസനധമ്മം സുപ്പടിപന്നത്താ ന വിഹേസേതി. ദുപ്പടിപന്നോ ഹി സാസനം ഭിന്ദന്തോ സത്ഥു ധമ്മസരീരേ പഹാരം ദേതി നാമ. അയം പന സമ്മാപടിപത്തിം മത്ഥകം പാപേത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. തേന വുത്തം – ‘‘പരിനിബ്ബുതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ഥേരസ്സ ബാഹിയസ്സ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതഭാവം, തഥാ പരിനിബ്ബുതാനഞ്ച ഖീണാസവാനം ഗതിയാ പചുരജനേഹി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യഭാവം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അപ്പതിട്ഠിതപരിനിബ്ബാനാനുഭാവദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം നിബ്ബാനേ ആപോ ച ന ഗാധതി, പഥവീ ച തേജോ ച വായോ ച ന ഗാധതി, ന പതിട്ഠാതി. കസ്മാ? നിബ്ബാനസ്സ അസങ്ഖതസഭാവത്താ. ന ഹി തത്ഥ സങ്ഖതധമ്മാനം ലേസോപി സമ്ഭവതി. സുക്കാതി സുക്കവണ്ണതായ സുക്കാതി ലദ്ധനാമാ ഗഹനക്ഖത്തതാരകാ. ന ജോതന്തീതി ന ഭാസന്തി. ആദിച്ചോ നപ്പകാസതീതി തീസു ദീപേസു ഏകസ്മിം ഖണേ ആലോകഫരണസമത്ഥോ ആദിച്ചോപി ആഭാവസേന ന ദിബ്ബതി. ന തത്ഥ ചന്ദിമാ ഭാതീതി സതിപി ഭാസുരഭാവേ കന്തസീതലകിരണോ ചന്ദോപി തസ്മിം നിബ്ബാനേ അഭാവതോ ഏവ അത്തനോ ജുണ്ഹാവിഭാസനേന ന വിരോചതി. യദി തത്ഥ ചന്ദിമസൂരിയാദയോ നത്ഥി, ലോകന്തരോ വിയ നിച്ചന്ധകാരമേവ തം ഭവേയ്യാതി ആസങ്കം സന്ധായാഹ ‘‘തമോ തത്ഥ ന വിജ്ജതീ’’തി. സതി ഹി രൂപാഭാവേ തമോ നാമ ന സിയാ.

യദാ ച അത്തനാ വേദി, മുനി മോനേന ബ്രാഹ്മണോതി ചതുസച്ചമുനനതോ മോനന്തി ലദ്ധനാമേന മഗ്ഗഞാണേന കായമോനേയ്യാദീഹി ച സമന്നാഗതത്താ ‘‘മുനീ’’തി ലദ്ധനാമോ അരിയസാവകബ്രാഹ്മണോ തേനേവ മോനസങ്ഖാതേന പടിവേധഞാണേന യദാ യസ്മിം കാലേ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ അത്തനാ സയമേവ അനുസ്സവാദികേ പഹായ അത്തപച്ചക്ഖം കത്വാ നിബ്ബാനം വേദി പടിവിജ്ഝി. ‘‘അവേദീ’’തിപി പാഠോ, അഞ്ഞാസീതി അത്ഥോ. അഥ രൂപാ അരൂപാ ച, സുഖദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി അഥാതി തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ജാനനതോ പച്ഛാ. രൂപാതി രൂപധമ്മാ, തേന പഞ്ചവോകാരഭവോ ഏകവോകാരഭവോ ച ഗഹിതോ ഹോതി. അരൂപാതി അരൂപധമ്മാ, തേന രൂപേനാമിസ്സീകതോ അരൂപഭവോ ഗഹിതോ ഹോതി. സോ ‘‘ചതുവോകാരഭവോ’’തിപി വുച്ചതി. സുഖദുക്ഖാതി സബ്ബത്ഥ ഉപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖതോപി വട്ടതോ. അഥ വാ രൂപാതി രൂപലോകപടിസന്ധിതോ. അരൂപാതി അരൂപലോകപടിസന്ധിതോ. സുഖദുക്ഖാതി കാമാവചരപടിസന്ധിതോ. കാമഭവോ ഹി ബ്യാമിസ്സസുഖദുക്ഖോ. ഏവമേതസ്മാ സകലതോപി വട്ടതോ അച്ചന്തമേവ മുച്ചതീതി ഗാഥാദ്വയേനപി ഭഗവാ ‘‘മയ്ഹം പുത്തസ്സ ബാഹിയസ്സ ഏവരൂപാ നിബ്ബാനഗതീ’’തി ദസ്സേതി.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച ബോധിവഗ്ഗവണ്ണനാ.