൧. പഞ്ചസതമത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ഛക്കനിപാതേ യസ്സ മഗ്ഗം ന ജാനാസീതിആദികാ പഞ്ചസതമത്താനം ഥേരീനം ഗാഥാ. ഇമാപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തിയോ അനുക്കമേന ഉപചിതവിമോക്ഖസമ്ഭാരാ ഹുത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തത്ഥ തത്ഥ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ മാതാപിതൂഹി പതികുലം ആനീതാ തത്ഥ തത്ഥ പുത്തേ ലഭിത്വാ ഘരാവാസം വസന്തിയോ സമാനജാതികസ്സ താദിസസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ സബ്ബാവ മതപുത്താ ഹുത്വാ, പുത്തസോകേന അഭിഭൂതാ പടാചാരായ ഥേരിയാ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നാ അത്തനോ സോകകാരണം ആരോചേസും. ഥേരീ താസം സോകം വിനോദേന്തീ –

൧൨൭. ‘‘യസ്സ മഗ്ഗം ന ജാനാസി, ആഗതസ്സ ഗതസ്സ വാ;

തം കുതോ ചാഗതം സത്തം, മമ പുത്തോതി രോദസി.

൧൨൮. ‘‘മഗ്ഗഞ്ച ഖോസ്സ ജാനാസി, ആഗതസ്സ ഗതസ്സ വാ;

ന നം സമനുസോചേസി, ഏവംധമ്മാ ഹി പാണിനോ.

൧൨൯. ‘‘അയാചിതോ തതാഗച്ഛി, നാനുഞ്ഞാതോ ഇതോ ഗതോ;

കുതോചി നൂന ആഗന്ത്വാ, വസിത്വാ കതിപാഹകം;

ഇതോപി അഞ്ഞേന ഗതോ, തതോപഞ്ഞേന ഗച്ഛതി.

൧൩൦. ‘‘പേതോ മനുസ്സരൂപേന, സംസരന്തോ ഗമിസ്സതി;

യഥാഗതോ തഥാ ഗതോ, കാ തത്ഥ പരിദേവനാ’’തി. –

ഇമാഹി ചതൂഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി.

താ തസ്സാ ധമ്മം സുത്വാ സഞ്ജാതസംവേഗാ ഥേരിയാ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തിയോ വിമുത്തിപരിപാചനീയാനം ധമ്മാനം പരിപാകം ഗതത്താ ന ചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. അഥ താ അധിഗതാരഹത്താ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന ‘‘യസ്സ മഗ്ഗം ന ജാനാസീ’’തിആദികാഹി ഓവാദഗാഥാഹി സദ്ധിം –

൧൩൧. ‘‘അബ്ബഹീ വത മേ സല്ലം, ദുദ്ദസം ഹദയസ്സിതം;

യാ മേ സോകപരേതായ, പുത്തസോകം ബ്യപാനുദി.

൧൩൨. ‘‘സാജ്ജ അബ്ബൂള്ഹസല്ലാഹം, നിച്ഛാതാ പരിനിബ്ബുതാ;

ബുദ്ധം ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച, ഉപേമി സരണം മുനി’’ന്തി. –

ഇമാ ഗാഥാ വിസും വിസും അഭാസിംസു.

തത്ഥ യസ്സ മഗ്ഗം ന ജാനാസി, ആഗതസ്സ ഗതസ്സ വാതി യസ്സ സത്തസ്സ ഇധ ആഗതസ്സ ആഗതമഗ്ഗം വാ ഇതോ ഗതസ്സ ഗതമഗ്ഗം വാ ത്വം ന ജാനാസി. അനന്തരാ അതീതാനാഗതഭവൂപപത്തിയോ സന്ധായ വദതി. തം കുതോ ചാഗതം സത്തന്തി തം ഏവം അവിഞ്ഞാതാഗതഗതമഗ്ഗം കുതോചി ഗതിതോ ആഗതമഗ്ഗം ആഗച്ഛന്തേന അന്തരാമഗ്ഗേ സബ്ബേന സബ്ബം അകതപരിചയസമാഗതപുരിസസദിസം സത്തം കേവലം മമത്തം ഉപ്പാദേത്വാ മമ പുത്തോതി കുതോ കേന കാരണേന രോദസി. അപ്പടികാരതോ മമ പുത്തസ്സ ച അകാതബ്ബതോ ന ഏത്ഥ രോദനകാരണം അത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

മഗ്ഗഞ്ച ഖോസ്സ ജാനാസീതി അസ്സ തവ പുത്താഭിമതസ്സ സത്തസ്സ ആഗതസ്സ ആഗതമഗ്ഗഞ്ച ഗതസ്സ ഗതമഗ്ഗഞ്ച അഥ ജാനേയ്യാസി. ന നം സമനുസോചേസീതി ഏവമ്പി നം ന സമനുസോചേയ്യാസി. കസ്മാ? ഏവംധമ്മാ ഹി പാണിനോ, ദിട്ഠധമ്മേപി ഹി സത്താനം സബ്ബേഹി പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവാ വിനാഭാവാ തത്ഥ വസവത്തിതായ അഭാവതോ, പഗേവ അഭിസമ്പരായം.

അയാചിതോ തതാഗച്ഛീതി തതോ പരലോകതോ കേനചി അയാചിതോ ഇധ ആഗച്ഛി. ‘‘ആഗതോ’’തിപി പാളി, സോ ഏവത്ഥോ. നാനുഞ്ഞാതോ ഇതോ ഗതോതി ഇധലോകതോ കേനചി അനനുഞ്ഞാതോ പരലോകം ഗതോ. കുതോചീതി നിരയാദിതോ യതോ കുതോചി ഗതിതോ. നൂനാതി പരിസങ്കായം. വസിത്വാ കതിപാഹകന്തി കതിപയദിവസമത്തം ഇധ വസിത്വാ. ഇതോപി അഞ്ഞേന ഗതോതി ഇതോപി ഭവതോ അഞ്ഞേന ഗതോ, ഇതോ അഞ്ഞമ്പി ഭവം പടിസന്ധിവസേന ഉപഗതോ. തതോപഞ്ഞേന ഗച്ഛതീതി തതോപി ഭവതോ അഞ്ഞേന ഗമിസ്സതി, അഞ്ഞമേവ ഭവം ഉപഗമിസ്സതി.

പേതോതി അപേതോ തം തം ഭവം ഉപപജ്ജിത്വാ തതോ അപഗതോ. മനുസ്സരൂപേനാതി നിദസ്സനമത്തമേതം, മനുസ്സഭാവേന തിരച്ഛാനാദിഭാവേന ചാതി അത്ഥോ. സംസരന്തോതി അപരാപരം ഉപപത്തിവസേന സംസരന്തോ. യഥാഗതോ തഥാ ഗതോതി യഥാ അവിഞ്ഞാതഗതിതോ ച അനാമന്തേത്വാ ആഗതോ തഥാ അവിഞ്ഞാതഗതികോ അനനുഞ്ഞാതോവ ഗതോ. കാ തത്ഥ പരിദേവനാതി തത്ഥ താദിസേ അവസവത്തിനി യഥാകാമാവചരേ കാ നാമ പരിദേവനാ, കിം പരിദേവിതേന പയോജനന്തി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏത്ഥ ച ആദിതോ ചതസ്സോ ഗാഥാ പടാചാരായ ഥേരിയാ തേസം പഞ്ചമത്താനം ഇത്ഥിസതാനം സോകവിനോദനവസേന വിസും വിസും ഭാസിതാ. തസ്സാ ഓവാദേ ഠത്വാ പബ്ബജിത്വാ അധിഗതവിസേസാഹി താഹി പഞ്ചസതമത്താഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഛപി ഗാഥാ പച്ചേകം ഭാസിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

പഞ്ചസതാ പടാചാരാതി പടാചാരായ ഥേരിയാ സന്തികേ ലദ്ധഓവാദതായ പടാചാരായ വുത്തം അവേദിസുന്തി കത്വാ ‘‘പടാചാരാ’’തി ലദ്ധനാമാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖുനിയോ.

പഞ്ചസതമത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.