൧൦. പടാചാരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

നങ്ഗലേഹി കസം ഖേത്തന്തിആദികാ പടാചാരായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം വിനയധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ, അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പരിവേണം അകാസി. സാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ, ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠിഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ അത്തനോ ഗേഹേ ഏകേന കമ്മകാരേന സദ്ധിം കിലേസസന്ഥവം അകാസി. തം മാതാപിതരോ സമജാതികസ്സ കുമാരസ്സ ദാതും ദിവസം സണ്ഠപേസും. തം ഞത്വാ സാ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ തേന കതസന്ഥവേന പുരിസേന സദ്ധിം അഗ്ഗദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ഏകസ്മിം ഗാമകേ വസന്തീ ഗബ്ഭിനീ അഹോസി. സാ പരിപക്കേ ഗബ്ഭേ ‘‘കിം ഇധ അനാഥവാസേന, കുലഗേഹം ഗച്ഛാമ, സാമീ’’തി വത്വാ തസ്മിം ‘‘അജ്ജ ഗച്ഛാമ, സ്വേ ഗച്ഛാമാ’’തി കാലക്ഖേപം കരോന്തേ ‘‘നായം ബാലോ മം നേസ്സതീ’’തി തസ്മിം ബഹി ഗതേ ഗേഹേ പടിസാമേതബ്ബം പടിസാമേത്വാ ‘‘കുലഘരം ഗതാതി മയ്ഹം സാമികസ്സ കഥേഥാ’’തി പടിവിസ്സകഘരവാസീനം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏകികാവ കുലഘരം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. സോ ആഗന്ത്വാ ഗേഹേ തം അപസ്സന്തോ പടിവിസ്സകേ പുച്ഛിത്വാ ‘‘കുലഘരം ഗതാ’’തി സുത്വാ ‘‘മം നിസ്സായ കുലധീതാ അനാഥാ ജാതാ’’തി പദാനുപദം ഗന്ത്വാ സമ്പാപുണി. തസ്സാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സാ പസുതകാലതോ പട്ഠായ പടിപ്പസ്സദ്ധഗമനുസ്സുക്കാ സാമികം ഗഹേത്വാ നിവത്തി. ദുതിയവാരമ്പി ഗബ്ഭിനീ അഹോസീതിആദി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

അയം പന വിസേസോ – യദാ തസ്സാ അന്തരാമഗ്ഗേ കമ്മജവാതാ ചലിംസു, തദാ മഹാഅകാലമേഘോ ഉദപാദി. സമന്തതോ വിജ്ജുലതാഹി ആദിത്തം വിയ മേഘഥനിതേഹി ഭിജ്ജമാനം വിയ ച ഉദകധാരാനിപാതനിരന്തരം നഭം അഹോസി. സാ തം ദിസ്വാ, ‘‘സാമി, മേ അനോവസ്സകം ഠാനം ജാനാഹീ’’തി ആഹ. സോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ ഏകം തിണസഞ്ഛന്നം ഗുമ്ബം ദിസ്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഹത്ഥഗതായ വാസിയാ തസ്മിം ഗുമ്ബേ ദണ്ഡകേ ഛിന്ദിതുകാമോ തിണേഹി സഞ്ഛാദിതവമ്മികസീസന്തേ ഉട്ഠിതരുക്ഖദണ്ഡകം ഛിന്ദി. താവദേവ ച നം തതോ വമ്മികതോ നിക്ഖമിത്വാ ഘോരവിസോ ആസീവിസോ ഡംസി. സോ തത്ഥേവ പതിത്വാ കാലമകാസി. സാ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തീ തസ്സ ആഗമനം ഓലോകേന്തീ ദ്വേപി ദാരകേ വാതവുട്ഠിം അസഹമാനേ വിരവന്തേ ഉരന്തരേ കത്വാ, ദ്വീഹി ജാണുകേഹി ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ച ഭൂമിം ഉപ്പീളേത്വാ യഥാഠിതാവ രത്തിം വീതിനാമേത്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ മംസപേസിവണ്ണം ഏകം പുത്തം പിലോതികചുമ്ബടകേ നിപജ്ജാപേത്വാ ഹത്ഥേഹി ഉരേഹി ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ, ഇതരം ‘‘ഏഹി, താത, പിതാ തേ ഇതോ ഗതോ’’തി വത്വാ സാമികേന ഗതമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തീ തം വമ്മികസമീപേ കാലങ്കതം നിസിന്നം ദിസ്വാ ‘‘മം നിസ്സായ മമ സാമികോ മതോ’’തി രോദന്തീ പരിദേവന്തീ സകലരത്തിം ദേവേന വുട്ഠത്താ ജണ്ണുകപ്പമാണം ഥനപ്പമാണം ഉദകം സവന്തിം അന്തരാമഗ്ഗേ നദിം പത്വാ, അത്തനോ മന്ദബുദ്ധിതായ ദുബ്ബലതായ ച ദ്വീഹി ദാരകേഹി സദ്ധിം ഉദകം ഓതരിതും അവിസഹന്തീ ജേട്ഠപുത്തം ഓരിമതീരേ ഠപേത്വാ ഇതരം ആദായ പരതീരം ഗന്ത്വാ സാഖാഭങ്ഗം അത്ഥരിത്വാ തത്ഥ പിലോതികചുമ്ബടകേ നിപജ്ജാപേത്വാ ‘‘ഇതരസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി ബാലപുത്തകം പഹാതും അസക്കോന്തീ പുനപ്പുനം നിവത്തിത്വാ ഓലോകയമാനാ നദിം ഓതരതി.

അഥസ്സാ നദീമജ്ഝം ഗതകാലേ ഏകോ സേനോ തം ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘മംസപേസീ’’തി സഞ്ഞായ ആകാസതോ ഭസ്സി. സാ തം ദിസ്വാ ഉഭോ ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘സൂസൂ’’തി തിക്ഖത്തും മഹാസദ്ദം നിച്ഛാരേസി. സേനോ ദൂരഭാവേന തം അനാദിയന്തോ കുമാരം ഗഹേത്വാ വേഹാസം ഉപ്പതി. ഓരിമതീരേ ഠിതോ പുത്തോ ഉഭോ ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ മഹാസദ്ദം നിച്ഛാരയമാനം ദിസ്വാ ‘‘മം സന്ധായ വദതീ’’തി സഞ്ഞായ വേഗേന ഉദകേ പതി. ഇതി ബാലപുത്തകോ സേനേന, ജേട്ഠപുത്തകോ ഉദകേന ഹതോ. സാ ‘‘ഏകോ മേ പുത്തോ സേനേന ഗഹിതോ, ഏകോ ഉദകേന വൂള്ഹോ, പന്ഥേ മേ പതി മതോ’’തി രോദന്തീ പരിദേവന്തീ ഗച്ഛന്തീ സാവത്ഥിതോ ആഗച്ഛന്തം ഏകം പുരിസം ദിസ്വാ പുച്ഛി – ‘‘കത്ഥ വാസികോസി, താതാ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിവാസികോമ്ഹി, അമ്മാ’’തി. ‘‘സാവത്ഥിയം അസുകവീഥിയം അസുകകുലം നാമ അത്ഥി, തം ജാനാസി, താതാ’’തി? ‘‘ജാനാമി, അമ്മ, തം പന മാ പുച്ഛി, അഞ്ഞം പുച്ഛാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞേന മേ പയോജനം നത്ഥി, തദേവ പുച്ഛാമി, താതാ’’തി. ‘‘അമ്മ, ത്വം അത്തനോ അനാചിക്ഖിതും ന ദേസി, അജ്ജ തേ സബ്ബരത്തിം ദേവോ വസ്സന്തോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ദിട്ഠോ മേ, താത, മയ്ഹമേവ സോ സബ്ബരത്തിം വുട്ഠോ, തം കാരണം പച്ഛാ കഥേസ്സാമി, ഏതസ്മിം താവ മേ സേട്ഠിഗേഹേ പവത്തിം കഥേഹീ’’തി. ‘‘അമ്മ, അജ്ജ രത്തിയം സേട്ഠി ച ഭരിയാ ച സേട്ഠിപുത്തോ ചാതി തയോപി ജനേ അവത്ഥരമാനം ഗേഹം പതി, തേ ഏകചിതകായം ഝായന്തി, സ്വായം ധൂമോ പഞ്ഞായതി, അമ്മാ’’തി. സാ തസ്മിം ഖണേ നിവത്ഥവത്ഥമ്പി പതമാനം ന സഞ്ജാനി. സോകുമ്മത്തത്തം പത്വാ ജാതരൂപേനേവ –

‘‘ഉഭോ പുത്താ കാലങ്കതാ, പന്ഥേ മയ്ഹം പതീ മതോ;

മാതാ പിതാ ച ഭാതാ ച, ഏകചിതമ്ഹി ഡയ്ഹരേ’’തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൪൯൮) –

വിലപന്തീ പരിബ്ഭമതി.

തതോ പട്ഠായ തസ്സാ നിവാസനമത്തേനപി പടേന അചരണതോ പതിതാചാരത്താ പടാചാരാത്വേവ സമഞ്ഞാ അഹോസി. തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ‘‘ഗച്ഛ, ഉമ്മത്തികേ’’തി കേചി കചവരം മത്ഥകേ ഖിപന്തി, അഞ്ഞേ പംസും ഓകിരന്തി, അപരേ ലേഡ്ഡും ഖിപന്തി. സത്ഥാ ജേതവനേ മഹാപരിസാമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ തം തഥാ പരിബ്ഭമന്തിം ദിസ്വാ ഞാണപരിപാകഞ്ച ഓലോകേത്വാ യഥാ വിഹാരാഭിമുഖീ ആഗച്ഛതി, തഥാ അകാസി. പരിസാ തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ ഉമ്മത്തികായ ഇതോ ആഗന്തും മാദത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭഗവാ മാ നം വാരയിത്ഥാ’’തി വത്വാ അവിദൂരട്ഠാനം ആഗതകാലേ ‘‘സതിം പടിലഭ ഭഗിനീ’’തി ആഹ. സാ താവദേവ ബുദ്ധാനുഭാവേന സതിം പടിലഭിത്വാ നിവത്ഥവത്ഥസ്സ പതിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ഉക്കുടികം ഉപനിസജ്ജായ നിസീദി. ഏകോ പുരിസോ ഉത്തരസാടകം ഖിപി. സാ തം നിവാസേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അവസ്സയോ മേ ഹോഥ, ഏകം മേ പുത്തം സേനോ ഗണ്ഹി, ഏകോ ഉദകേന വൂള്ഹോ, പന്ഥേ പതി മതോ, മാതാപിതരോ ഭാതാ ച ഗേഹേന അവത്ഥടാ മതാ ഏകചിതകസ്മിം ഝായന്തീ’’തി സാ സോകകാരണം ആചിക്ഖി. സത്ഥാ ‘‘പടാചാരേ, മാ ചിന്തയി, തവ അവസ്സയോ ഭവിതും സമത്ഥസ്സേവ സന്തികം ആഗതാസി. യഥാ ഹി ത്വം ഇദാനി പുത്താദീനം മരണനിമിത്തം അസ്സൂനി പവത്തേസി, ഏവം അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പുത്താദീനം മരണഹേതു പവത്തിതം അസ്സു ചതുന്നം മഹാസമുദ്ദാനം ഉദകതോ ബഹുതര’’ന്തി ദസ്സേന്തോ –

‘‘ചതൂസു സമുദ്ദേസു ജലം പരിത്തകം, തതോ ബഹും അസ്സുജലം അനപ്പകം;

ദുക്ഖേന ഫുട്ഠസ്സ നരസ്സ സോചനാ, കിം കാരണാ അമ്മ തുവം പമജ്ജസീ’’തി. (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൧൧൨ പടാചാരാഥേരീവത്ഥു) –

ഗാഥം അഭാസി.

ഏവം സത്ഥരി അനമതഗ്ഗപരിയായകഥം (സം. നി. ൨.൧൨൫-൧൨൬) കഥേന്തേ തസ്സാ സോകോ തനുതരഭാവം അഗമാസി. അഥ നം തനുഭൂതസോകം ഞത്വാ ‘‘പടാചാരേ, പുത്താദയോ നാമ പരലോകം ഗച്ഛന്തസ്സ താണം വാ ലേണം വാ സരണം വാ ഭവിതും ന സക്കോന്തീ’’തി വിജ്ജമാനാപി തേ ന സന്തി ഏവ, തസ്മാ പണ്ഡിതേന അത്തനോ സീലം വിസോധേത്വാ നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗോയേവ സാധേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ –

‘‘ന സന്തി പുത്താ താണായ, ന പിതാ നാപി ബന്ധവാ;

അന്തകേനാധിപന്നസ്സ, നത്ഥി ഞാതീസു താണതാ.

‘‘ഏതമത്ഥവസം ഞത്വാ, പണ്ഡിതോ സീലസംവുതോ;

നിബ്ബാനഗമനം മഗ്ഗം, ഖിപ്പമേവ വിസോധയേ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൮-൨൮൯) –

ഇമാഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാവസാനേ പടാചാരാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചി. സത്ഥാ തം ഭിക്ഖുനീനം സന്തികം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. സാ ലദ്ധൂപസമ്പദാ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തീ ഏകദിവസം ഘടേന ഉദകം ആദായ പാദേ ധോവന്തീ ഉദകം ആസിഞ്ചി. തം ഥോകം ഠാനം ഗന്ത്വാ പച്ഛിജ്ജി, ദുതിയവാരം ആസിത്തം തതോ ദൂരം അഗമാസി, തതിയവാരം ആസിത്തം തതോപി ദൂരതരം അഗമാസി. സാ തദേവ ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ തയോ വയേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘മയാ പഠമം ആസിത്തഉദകം വിയ ഇമേ സത്താ പഠമവയേപി മരന്തി, തതോ ദൂരം ഗതം ദുതിയവാരം ആസിത്തം ഉദകം വിയ മജ്ഝിമവയേപി, തതോ ദൂരതരം ഗതം തതിയവാരം ആസിത്തം ഉദകം വിയ പച്ഛിമവയേപി മരന്തിയേവാ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ഓഭാസം ഫരിത്വാ തസ്സാ സമ്മുഖേ ഠത്വാ കഥേന്തോ വിയ ‘‘ഏവമേതം, പടാചാരേ, സബ്ബേപിമേ സത്താ മരണധമ്മാ, തസ്മാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം അപസ്സന്തസ്സ വസ്സസതം ജീവതോ തം പസ്സന്തസ്സ ഏകാഹമ്പി ഏകക്ഖണമ്പി ജീവിതം സേയ്യോ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ –

‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, അപസ്സം ഉദയബ്ബയം;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പസ്സതോ ഉദയബ്ബയ’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൧൩) –

ഗാഥമാഹ. ഗാഥാപരിയോസാനേ പടാചാരാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൪൬൮-൫൧൧) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, ജാതാ സേട്ഠികുലേ അഹും;

നാനാരതനപജ്ജോതേ, മഹാസുഖസമപ്പിതാ.

‘‘ഉപേത്വാ തം മഹാവീരം, അസ്സോസിം ധമ്മദേസനം;

തതോ ജാതപസാദാഹം, ഉപേസിം സരണം ജിനം.

‘‘തതോ വിനയധാരീനം, അഗ്ഗം വണ്ണേസി നായകോ;

ഭിക്ഖുനിം ലജ്ജിനിം താദിം, കപ്പാകപ്പവിസാരദം.

‘‘തദാ മുദിതചിത്താഹം, തം ഠാനമഭികങ്ഖിനീ;

നിമന്തേത്വാ ദസബലം, സസങ്ഘം ലോകനായകം.

‘‘ഭോജയിത്വാന സത്താഹം, ദദിത്വാവ തിചീവരം;

നിപച്ച സിരസാ പാദേ, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘യാ തയാ വണ്ണിതാ വീര, ഇതോ അട്ഠമകേ മുനി;

താദിസാഹം ഭവിസ്സാമി, യദി സിജ്ഝതി നായക.

‘‘തദാ അവോച മം സത്ഥാ, ഭദ്ദേ മാ ഭായി അസ്സസ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ലച്ഛസേ തം മനോരഥം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദാ, ഓരസാ ധമ്മനിമ്മിതാ;

പടാചാരാതി നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവികാ.

‘‘തദാഹം മുദിതാ ഹുത്വാ, യാവജീവം തദാ ജിനം;

മേത്തചിത്താ പരിചരിം, സസങ്ഘം ലോകനായകം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘ഉപട്ഠാകോ മഹേസിസ്സ, തദാ ആസി നരിസ്സരോ;

കാസിരാജാ കികീ നാമ, ബാരാണസിപുരുത്തമേ.

‘‘തസ്സാസിം തതിയാ ധീതാ, ഭിക്ഖുനീ ഇതി വിസ്സുതാ;

ധമ്മം സുത്വാ ജിനഗ്ഗസ്സ, പബ്ബജ്ജം സമരോചയിം.

‘‘അനുജാനി ന നോ താതോ, അഗാരേവ തദാ മയം;

വീസവസ്സസഹസ്സാനി, വിചരിമ്ഹ അതന്ദിതാ.

‘‘കോമാരിബ്രഹ്മചരിയം, രാജകഞ്ഞാ സുഖേധിതാ;

ബുദ്ധോപട്ഠാനനിരതാ, മുദിതാ സത്തധീതരോ.

‘‘സമണീ സമണഗുത്താ ച, ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുദായികാ;

ധമ്മാ ചേവ സുധമ്മാ ച, സത്തമീ സങ്ഘദായികാ.

‘‘അഹം ഉപ്പലവണ്ണാ ച, ഖേമാ ഭദ്ദാ ച ഭിക്ഖുനീ;

കിസാഗോതമീ ധമ്മദിന്നാ, വിസാഖാ ഹോതി സത്തമീ.

‘‘തേഹി കമ്മേഹി സുകതേഹി, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, ജാതാ സേട്ഠികുലേ അഹം;

സാവത്ഥിയം പുരവരേ, ഇദ്ധേ ഫീതേ മഹദ്ധനേ.

‘‘യദാ ച യോബ്ബനൂപേതാ, വിതക്കവസഗാ അഹം;

നരം ജാരപതിം ദിസ്വാ, തേന സദ്ധിം അഗച്ഛഹം.

‘‘ഏകപുത്തപസൂതാഹം, ദുതിയോ കുച്ഛിയാ മമ;

തദാഹം മാതാപിതരോ, ഓക്ഖാമീതി സുനിച്ഛിതാ.

‘‘നാരോചേസിം പതിം മയ്ഹം, തദാ തമ്ഹി പവാസിതേ;

ഏകികാ നിഗ്ഗതാ ഗേഹാ, ഗന്തും സാവത്ഥിമുത്തമം.

‘‘തതോ മേ സാമി ആഗന്ത്വാ, സമ്ഭാവേസി പഥേ മമം;

തദാ മേ കമ്മജാ വാതാ, ഉപ്പന്നാ അതിദാരുണാ.

‘‘ഉട്ഠിതോ ച മഹാമേഘോ, പസൂതിസമയേ മമ;

ദബ്ബത്ഥായ തദാ ഗന്ത്വാ, സാമി സപ്പേന മാരിതോ.

‘‘തദാ വിജാതദുക്ഖേന, അനാഥാ കപണാ അഹം;

കുന്നദിം പൂരിതം ദിസ്വാ, ഗച്ഛന്തീ സകുലാലയം.

‘‘ബാലം ആദായ അതരിം, പാരകൂലേ ച ഏകകം;

സായേത്വാ ബാലകം പുത്തം, ഇതരം തരണായഹം.

‘‘നിവത്താ ഉക്കുസോ ഹാസി, തരുണം വിലപന്തകം;

ഇതരഞ്ച വഹീ സോതോ, സാഹം സോകസമപ്പിതാ.

‘‘സാവത്ഥിനഗരം ഗന്ത്വാ, അസ്സോസിം സജനേ മതേ;

തദാ അവോചം സോകട്ടാ, മഹാസോകസമപ്പിതാ.

‘‘ഉഭോ പുത്താ കാലങ്കതാ, പന്ഥേ മയ്ഹം പതീ മതോ;

മാതാ പിതാ ച ഭാതാ ച, ഏകചിതമ്ഹി ഡയ്ഹരേ.

‘‘തദാ കിസാ ച പണ്ഡു ച, അനാഥാ ദീനമാനസാ;

ഇതോ തതോ ഭമന്തീഹം, അദ്ദസം നരസാരഥിം.

‘‘തതോ അവോച മം സത്ഥാ, പുത്തേ മാ സോചി അസ്സസ;

അത്താനം തേ ഗവേസസ്സു, കിം നിരത്ഥം വിഹഞ്ഞസി.

‘‘ന സന്തി പുത്താ താണായ, ന ഞാതീ നാപി ബന്ധവാ;

അന്തകേനാധിപന്നസ്സ, നത്ഥി ഞാതീസു താണതാ.

‘‘തം സുത്വാ മുനിനോ വാക്യം, പഠമം ഫലമജ്ഝഗം;

പബ്ബജിത്വാന നചിരം, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘ഇദ്ധീസു ച വസീ ഹോമി, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ;

പരചിത്താനി ജാനാമി, സത്ഥുസാസനകാരികാ.

‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

ഖേപേത്വാ ആസവേ സബ്ബേ, വിസുദ്ധാസിം സുനിമ്മലാ.

‘‘തതോഹം വിനയം സബ്ബം, സന്തികേ സബ്ബദസ്സിനോ;

ഉഗ്ഗഹിം സബ്ബവിത്ഥാരം, ബ്യാഹരിഞ്ച യഥാതഥം.

‘‘ജിനോ തസ്മിം ഗുണേ തുട്ഠോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം;

അഗ്ഗാ വിനയധാരീനം, പടാചാരാവ ഏകികാ.

‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

ഓഹിതോ ഗരുകോ ഭാരോ, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

‘‘യസ്സത്ഥായ പബ്ബജിതാ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സേക്ഖകാലേ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉപരിവിസേസസ്സ നിബ്ബത്തിതാകാരം വിഭാവേന്തീ ഉദാനവസേന –

൧൧൨. ‘‘നങ്ഗലേഹി കസം ഖേത്തം, ബീജാനി പവപം ഛമാ;

പുത്തദാരാനി പോസേന്താ, ധനം വിന്ദന്തി മാണവാ.

൧൧൩. ‘‘കിമഹം സീലസമ്പന്നാ, സത്ഥുസാസനകാരികാ;

നിബ്ബാനം നാധിഗച്ഛാമി, അകുസീതാ അനുദ്ധതാ.

൧൧൪. ‘‘പാദേ പക്ഖാലയിത്വാന, ഉദകേസു കരോമഹം;

പാദോദകഞ്ച ദിസ്വാന, ഥലതോ നിന്നമാഗതം.

൧൧൫. ‘‘തതോ ചിത്തം സമാധേസിം, അസ്സം ഭദ്രംവജാനിയം;

തതോ ദീപം ഗഹേത്വാന, വിഹാരം പാവിസിം അഹം;

സേയ്യം ഓലോകയിത്വാന, മഞ്ചകമ്ഹി ഉപാവിസിം.

൧൧൬. ‘‘തതോ സൂചിം ഗഹേത്വാന, വട്ടിം ഓകസ്സയാമഹം;

പദീപസ്സേവ നിബ്ബാനം, വിമോക്ഖോ അഹു ചേതസോ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ കസന്തി കസന്താ കസികമ്മം കരോന്താ. ബഹുത്ഥേ ഹി ഇദം ഏകവചനം. പവപന്തി ബീജാനി വപന്താ. ഛമാതി ഛമായം. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഇദം പച്ചത്തവചനം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ഇമേ മാണവാ സത്താ നങ്ഗലേഹി ഫാലേഹി ഖേത്തം കസന്താ യഥാധിപ്പായം ഖേത്തഭൂമിയം പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണഭേദാനി ബീജാനി വപന്താ തംഹേതു തംനിമിത്തം അത്താനം പുത്തദാരാദീനി പോസേന്താ ഹുത്വാ ധനം പടിലഭന്തി. ഏവം ഇമസ്മിം ലോകേ യോനിസോ പയുത്തോ പച്ചത്തപുരിസകാരോ നാമ സഫലോ സഉദയോ.

തത്ഥ കിമഹം സീലസമ്പന്നാ, സത്ഥുസാസനകാരികാ. നിബ്ബാനം നാധിഗച്ഛാമി, അകുസീതാ അനുദ്ധതാതി അഹം സുവിസുദ്ധസീലാ ആരദ്ധവീരിയതായ അകുസീതാ അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതചിത്തതായ അനുദ്ധതാ ച ഹുത്വാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനാസങ്ഖാതം സത്ഥു സാസനം കരോന്തീ കസ്മാ നിബ്ബാനം നാധിഗച്ഛാമി, അധിഗമിസ്സാമി ഏവാതി.

ഏവം പന ചിന്തേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തീ ഏകദിവസം പാദധോവനഉദകേ നിമിത്തം ഗണ്ഹി. തേനാഹ ‘‘പാദേ പക്ഖാലയിത്വാനാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – അഹം പാദേ ധോവന്തീ പാദപക്ഖാലനഹേതു തിക്ഖത്തും ആസിത്തേസു ഉദകേസു ഥലതോ നിന്നമാഗതം പാദോദകം ദിസ്വാ നിമിത്തം കരോമി.

‘‘യഥാ ഇദം ഉദകം ഖയധമ്മം വയധമ്മം, ഏവം സത്താനം ആയുസങ്ഖാരാ’’തി ഏവം അനിച്ചലക്ഖണം, തദനുസാരേന ദുക്ഖലക്ഖണം, അനത്തലക്ഖണഞ്ച ഉപധാരേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തീ തതോ ചിത്തം സമാധേസിം, അസ്സം ഭദ്രംവജാനിയന്തി യഥാ അസ്സം ഭദ്രം ആജാനിയം കുസലോ സാരഥി സുഖേന സാരേതി, ഏവം മയ്ഹം ചിത്തം സുഖേനേവ സമാധേസിം, വിപസ്സനാസമാധിനാ സമാഹിതം അകാസിം. ഏവം പന വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തീ ഉതുസപ്പായനിജിഗിസായ ഓവരകം പവിസന്തീ അന്ധകാരവിധമനത്ഥം ദീപം ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ദീപം ഠപേത്വാ മഞ്ചകേ നിസിന്നമത്താവ ദീപം വിജ്ഝാപേതും അഗ്ഗളസൂചിയാ ദീപവട്ടിം ആകഡ്ഢിം, താവദേവ ഉതുസപ്പായലാഭേന തസ്സാ ചിത്തം സമാഹിതം അഹോസി, വിപസ്സനാവീഥിം ഓതരി, മഗ്ഗേന ഘട്ടേസി. തതോ മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബസോ ആസവാനം ഖയോ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘തതോ ദീപം ഗഹേത്വാന…പേ… വിമോക്ഖോ അഹു ചേതസോ’’തി. തത്ഥ സേയ്യം ഓലോകയിത്വാനാതി ദീപാലോകേന സേയ്യം പസ്സിത്വാ.

സൂചിന്തി അഗ്ഗളസൂചിം. വട്ടിം ഓകസ്സയാമീതി ദീപം വിജ്ഝാപേതും തേലാഭിമുഖം ദീപവട്ടിം ആകഡ്ഢേമി. വിമോക്ഖോതി കിലേസേഹി വിമോക്ഖോ. സോ പന യസ്മാ പരമത്ഥതോ ചിത്തസ്സ സന്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചേതസോ’’തി. യഥാ പന വട്ടിതേലാദികേ പച്ചയേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹോ പദീപോ തദഭാവേ അനുപ്പജ്ജനതോ നിബ്ബുതോതി വുച്ചതി, ഏവം കിലേസാദിപച്ചയേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹം ചിത്തം തദഭാവേ അനുപ്പജ്ജനതോ വിമുത്തന്തി വുച്ചതീതി ആഹ – ‘‘പദീപസ്സേവ നിബ്ബാനം, വിമോക്ഖോ അഹു ചേതസോ’’തി.

പടാചാരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.