൫. പഞ്ചകനിപാതോ

൧. അഞ്ഞതരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

പഞ്ചകനിപാതേ പണ്ണവീസതി വസ്സാനീതിആദികാ അഞ്ഞതരായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ദേവദഹനഗരേ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ ധാതീ ഹുത്വാ വഡ്ഢേസി. നാമഗോത്തതോ പന അപഞ്ഞാതാ അഹോസി. സാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ പബ്ബജിതകാലേ സയമ്പി പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചവീസതി സംവച്ഛരാനി കാമരാഗേന ഉപദ്ദുതാ അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പി കാലം ചിത്തേകഗ്ഗതം അലഭന്തീ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദമാനാ ധമ്മദിന്നാഥേരിയാ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ കാമേഹി വിനിവത്തിതമാനസാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഭാവനമനുയഞ്ജന്തീ ന ചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞാ ഹുത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന –

൬൭. ‘‘പണ്ണവീസതി വസ്സാനി, യതോ പബ്ബജിതാ അഹം;

നാച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പി, ചിത്തസ്സൂപസമജ്ഝഗം.

൬൮. ‘‘അലദ്ധാ ചേതസോ സന്തിം, കാമരാഗേനവസ്സുതാ;

ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തീ, വിഹാരം പാവിസിം അഹം.

൬൯. ‘‘സാ ഭിക്ഖുനിം ഉപാഗച്ഛിം, യാ മേ സദ്ധായികാ അഹു;

സാ മേ ധമ്മമദേസേസി, ഖന്ധായതനധാതുയോ.

൭൦. ‘‘തസ്സാ ധമ്മം സുണിത്വാന, ഏകമന്തേ ഉപാവിസിം;

പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം.

൭൧. ‘‘ചേതോപരിച്ചഞാണഞ്ച, സോതധാതു വിസോധിതാ;

ഇദ്ധീപി മേ സച്ഛികതാ, പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ നാച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പീതി അച്ഛരാഘടിതമത്തമ്പി ഖണം അങ്ഗുലിഫോടനമത്തമ്പി കാലന്തി അത്ഥോ. ചിത്തസ്സൂപസമജ്ഝഗന്തി ചിത്തസ്സ ഉപസമം ചിത്തേകഗ്ഗം ന അജ്ഝഗന്തി യോജനാ, ന പടിലഭിന്തി അത്ഥോ.

കാമരാഗേനവസ്സുതാതി കാമഗുണസങ്ഖാതേസു വത്ഥുകാമേസു ദള്ഹതരാഭിനിവേസിതായ ബഹലേന ഛന്ദരാഗേന തിന്തചിത്താ.

ഭിക്ഖുനിന്തി ധമ്മദിന്നത്ഥേരിം സന്ധായ വദതി.

ചേതോപരിച്ചഞാണഞ്ചാതി ചേതോപരിയഞാണഞ്ച വിസോധിതന്തി സമ്ബന്ധോ, അധിഗതന്തി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അഞ്ഞതരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിമലാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

മത്താ വണ്ണേന രൂപേനാതിആദികാ വിമലായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം അഞ്ഞതരായ രൂപൂപജീവിനിയാ ഇത്ഥിയാ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. വിമലാതിസ്സാ നാമം അഹോസി. സാ വയപ്പത്താ തഥേവ ജീവികം കപ്പേന്തീ ഏകദിവസം ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഥേരം ഉദ്ദിസ്സ പലോഭനകമ്മം കാതും ആരഭി. ‘‘തിത്ഥിയേഹി ഉയ്യോജിതാ തഥാ അകാസീ’’തി കേചി വദന്തി. ഥേരോ തസ്സാ അസുഭവിഭാവനമുഖേന സന്തജ്ജനം കത്വാ ഓവാദമദാസി. തം ഹേട്ഠാ ഥേരഗാഥായ ആഗതമേവ, തഥാ പന ഥേരേന ഓവാദേ ദിന്നേ സാ സംവേഗജാതാ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധാ ഉപാസികാ ഹുത്വാ അപരഭാഗേ ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിത്വാ ഘടേന്തീ വായമന്തീ ഹേതുസമ്പന്നതായ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന –

൭൨. ‘‘മത്താ വണ്ണേന രൂപേന, സോഭഗ്ഗേന യസേന ച;

യോബ്ബനേന ചുപത്ഥദ്ധാ, അഞ്ഞാസമതിമഞ്ഞിഹം.

൭൩. ‘‘വിഭൂസേത്വാ ഇമം കായം, സുചിത്തം ബാലലാപനം;

അട്ഠാസിം വേസിദ്വാരമ്ഹി, ലുദ്ദോ പാസമിവോഡ്ഡിയ.

൭൪. ‘‘പിളന്ധനം വിദംസേന്തീ, ഗുയ്ഹം പകാസികം ബഹും;

അകാസിം വിവിധം മായം, ഉജ്ഝഗ്ഘന്തീ ബഹും ജനം.

൭൫. ‘‘സാജ്ജ പിണ്ഡം ചരിത്വാന, മുണ്ഡാ സങ്ഘാടിപാരുതാ;

നിസിന്നാ രുക്ഖമൂലമ്ഹി, അവിതക്കസ്സ ലാഭിനീ.

൭൬. ‘‘സബ്ബേ യോഗാ സമുച്ഛിന്നാ, യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ;

ഖേപേത്വാ ആസവേ സബ്ബേ, സീതിഭൂതാമ്ഹി നിബ്ബുതാ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ മത്താ വണ്ണേന രൂപേനാതി ഗുണവണ്ണേന ചേവ രൂപസമ്പത്തിയാ ച. സോഭഗ്ഗേനാതി സുഭഗഭാവേന. യസേനാതി പരിവാരസമ്പത്തിയാ. മത്താ വണ്ണമദരൂപമദസോഭഗ്ഗമദപരിവാരമദവസേന മദം ആപന്നാതി അത്ഥോ. യോബ്ബനേന ചുപത്ഥദ്ധാതി യോബ്ബനമദേന ഉപരൂപരി ഥദ്ധാ യോബ്ബനനിമിത്തേന അഹങ്കാരേന ഉപത്ഥദ്ധചിത്താ അനുപസന്തമാനസാ. അഞ്ഞാസമതിമഞ്ഞിഹന്തി അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ അത്തനോ വണ്ണാദിഗുണേഹി സബ്ബഥാപി അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞിം അഹം. അഞ്ഞാസം വാ ഇത്ഥീനം വണ്ണാദിഗുണേ അതിമഞ്ഞിം അതിക്കമിത്വാ അമഞ്ഞിം അവമാനം അകാസിം.

വിഭൂസിത്വാ ഇമം കായം, സുചിത്തം ബാലലാപനന്തി ഇമം നാനാവിധഅസുചിഭരിതം ജേഗുച്ഛം അഹം മമാതി ബാലാനം ലാപനതോ വാചനതോ ബാലലാപനം മമ കായം ഛവിരാഗകരണകേസട്ഠപനാദിനാ സുചിത്തം വത്ഥാഭരണേഹി വിഭൂസിത്വാ സുമണ്ഡിതപസാദിതം കത്വാ. അട്ഠാസിം വേസിദ്വാരമ്ഹി, ലുദ്ദോ പാസമിവോഡ്ഡിയാതി മിഗലുദ്ദോ വിയ മിഗാനം ബന്ധനത്ഥായ ദണ്ഡവാകുരാദിമിഗപാസം, മാരസ്സ പാസഭൂതം യഥാവുത്തം മമ കായം വേസിദ്വാരമ്ഹി വേസിയാ ഘരദ്വാരേ ഓഡ്ഡിയിത്വാ അട്ഠാസിം.

പിളന്ധനം വിദംസേന്തീ, ഗുയ്ഹം പകാസികം ബഹുന്തി ഊരുജഘനഥനദസ്സനാദികം ഗുയ്ഹഞ്ചേവ പാദജാണുസിരാദികം പകാസഞ്ചാതി ഗുയ്ഹം പകാസികഞ്ച ബഹും നാനപ്പകാരം പിളന്ധനം ആഭരണം ദസ്സേന്തീ. അകാസിം വിവിധം മായം, ഉജ്ഝഗ്ഘന്തീ ബഹും ജനന്തി യോബ്ബനമദമത്തം ബഹും ബാലജനം വിപ്പലമ്ഭേതും ഹസന്തീ ഗന്ധമാലാവത്ഥാഭരണാദീഹി സരീരസഭാവപടിച്ഛാദനേന ഹസവിലാസഭാവാദീഹി തേഹി ച വിവിധം നാനപ്പകാരം വഞ്ചനം അകാസിം.

സാജ്ജ പിണ്ഡം ചരിത്വാന…പേ… അവിതക്കസ്സ ലാഭിനീതി സാ അഹം ഏവം പമാദവിഹാരിനീ സമാനാ അജ്ജ ഇദാനി അയ്യസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ മുണ്ഡാ സങ്ഘാടിപാരുതാ ഹുത്വാ പിണ്ഡം ചരിത്വാന ഭിക്ഖാഹാരം ഭുഞ്ജിത്വാ നിസിന്നാ രുക്ഖമൂലമ്ഹി രുക്ഖമൂലേ വിവിത്താസനേ നിസിന്നാ ദുതിയജ്ഝാനപാദകസ്സ അഗ്ഗഫലസ്സ അധിഗമേന അവിതക്കസ്സ ലാഭിനീ അമ്ഹീതി യോജനാ.

സബ്ബേ യോഗാതി കാമയോഗാദയോ ചത്താരോപി യോഗാ. സമുച്ഛിന്നാതി പഠമമഗ്ഗാദിനാ യഥാരഹം സമ്മദേവ ഉച്ഛിന്നാ പഹീനാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

വിമലാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സീഹാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

അയോനിസോ മനസികാരാതിആദികാ സീഹായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം സീഹസേനാപതിനോ ഭഗിനിയാ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സാ ‘‘മാതുലസ്സ നാമം കരോമാ’’തി സീഹാതി നാമം അകംസു. സാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥാരാ സീഹസ്സ സേനാപതിനോ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ തം ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിത്വാ ച വിപസ്സനം ആരഭിത്വാപി ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ വിധാവന്തം ചിത്തം നിവത്തേതും അസക്കോന്തീ സത്ത സംവച്ഛരാനി മിച്ഛാവിതക്കേഹി ബാധീയമാനാ ചിത്തസ്സാദം അലഭന്തീ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ പാപജീവിതേന, ഉബ്ബന്ധിത്വാ മരിസ്സാമീ’’തി പാസം ഗഹേത്വാ രുക്ഖസാഖായം ലഗ്ഗിത്വാ തം അത്തനോ കണ്ഠേ പടിമുഞ്ചന്തീ പുബ്ബാചിണ്ണവസേന വിപസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരി, അന്തിമഭവികതായ പാസസ്സ ബന്ധനം ഗീവട്ഠാനേ അഹോസി, ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ സാ താവദേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തം പത്തസമകാലമേവ ച പാസബന്ധോ ഗീവതോ മുച്ചിത്വാ വിനിവത്തി. സാ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതാ ഉദാനവസേന –

൭൭. ‘‘അയോനിസോ മനസികാരാ, കാമരാഗേന അട്ടിതാ;

അഹോസിം ഉദ്ധതാ പുബ്ബേ, ചിത്തേ അവസവത്തിനീ.

൭൮. ‘‘പരിയുട്ഠിതാ ക്ലേസേഹി, സുഭസഞ്ഞാനുവത്തിനീ;

സമം ചിത്തസ്സ ന ലഭിം, രാഗചിത്തവസാനുഗാ.

൭൯. ‘‘കിസാ പണ്ഡു വിവണ്ണാ ച, സത്ത വസ്സാനി ചാരിഹം;

നാഹം ദിവാ വാ രത്തിം വാ, സുഖം വിന്ദിം സുദുക്ഖിതാ.

൮൦. ‘‘തതോ രജ്ജും ഗഹേത്വാന, പാവിസിം വനമന്തരം;

വരം മേ ഇധ ഉബ്ബന്ധം, യഞ്ച ഹീനം പുനാചരേ.

൮൧. ‘‘ദള്ഹപാസം കരിത്വാന, രുക്ഖസാഖായ ബന്ധിയ;

പക്ഖിപിം പാസം ഗീവായം, അഥ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ അയോനിസോ മനസികാരാതി അനുപായമനസികാരേന, അസുഭേ സുഭന്തി വിപല്ലാസഗ്ഗാഹേന. കാമരാഗേന അട്ടിതാതി കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗേന പീളിതാ. അഹോസിം ഉദ്ധതാ പുബ്ബേ, ചിത്തേ അവസവത്തിനീതി പുബ്ബേ മമ ചിത്തേ മയ്ഹം വസേ അവത്തമാനേ ഉദ്ധതാ നാനാരമ്മണേ വിക്ഖിത്തചിത്താ അസമാഹിതാ അഹോസിം.

പരിയുട്ഠിതാ ക്ലേസേഹി, സുഭസഞ്ഞാനുവത്തിനീതി പരിയുട്ഠാനപത്തേഹി കാമരാഗാദികിലേസേഹി അഭിഭൂതാ രൂപാദീസു സുഭന്തി പവത്തായ കാമസഞ്ഞായ അനുവത്തനസീലാ. സമം ചിത്തസ്സ ന ലഭിം, രാഗചിത്തവസാനുഗാതി കാമരാഗസമ്പയുത്തചിത്തസ്സ വസം അനുഗച്ഛന്തീ ഈസകമ്പി ചിത്തസ്സ സമം ചേതോസമഥം ചിത്തേകഗ്ഗതം ന ലഭിം.

കിസാ പണ്ഡു വിവണ്ണാ ചാതി ഏവം ഉക്കണ്ഠിതഭാവേന കിസാ ധമനിസന്ഥതഗത്താ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ തതോ ഏവ വിവണ്ണാ വിഗതഛവിവണ്ണാ ച ഹുത്വാ. സത്ത വസ്സാനീതി സത്ത സംവച്ഛരാനി. ചാരിഹന്തി ചരിം അഹം. നാഹം ദിവാ വാ രത്തിം വാ, സുഖം വിന്ദിം സുദുക്ഖിതാതി ഏവമഹം സത്തസു സംവച്ഛരേസു കിലേസദുക്ഖേന ദുക്ഖിതാ ഏകദാപി ദിവാ വാ രത്തിം വാ സമണസുഖം ന പടിലഭിം.

തതോതി കിലേസപരിയുട്ഠാനേന സമണസുഖാലാഭഭാവതോ. രജ്ജും ഗഹേത്വാന പാവിസിം, വനമന്തരന്തി പാസരജ്ജും ആദായ വനന്തരം പാവിസിം. കിമത്ഥം പാവിസീതി ചേ ആഹ – ‘‘വരം മേ ഇധ ഉബ്ബന്ധം, യഞ്ച ഹീനം പുനാചരേ’’തി യദഹം സമണധമ്മം കാതും അസക്കോന്തീ ഹീനം ഗിഹിഭാവം പുന ആചരേ ആചരേയ്യം അനുതിട്ഠേയ്യം, തതോ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന ഇമസ്മിം വനന്തരേ ഉബ്ബന്ധം ബന്ധിത്വാ മരണം മേ വരം സേട്ഠന്തി അത്ഥോ. അഥ ചിത്തം വിമുച്ചി മേതി യദാ രുക്ഖസാഖായ ബന്ധപാസം ഗീവായം പക്ഖിപി, അഥ തദനന്തരമേവ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാമഗ്ഗേന ഘടിതത്താ മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബാസവേഹി മമ ചിത്തം വിമുച്ചി വിമുത്തം അഹോസീതി.

സീഹാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സുന്ദരീനന്ദാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ആതുരം അസുചിന്തിആദികാ സുന്ദരീനന്ദായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ഝായിനീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ കുസലം ഉപചിനന്തീ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തി. നന്ദാതിസ്സാ നാമം അകംസു. അപരഭാഗേ രൂപസമ്പത്തിയാ സുന്ദരീനന്ദാ, ജനപദകല്യാണീതി ച പഞ്ഞായിത്ഥ. സാ അമ്ഹാകം ഭഗവതി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ അനുപുബ്ബേന കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ നന്ദകുമാരഞ്ച രാഹുലകുമാരഞ്ച പബ്ബാജേത്വാ ഗതേ സുദ്ധോദനമഹാരാജേ ച പരിനിബ്ബുതേ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ രാഹുലമാതായ ച പബ്ബജിതായ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠഭാതാ ചക്കവത്തിരജ്ജം പഹായ പബ്ബജിത്വാ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധോ ജാതോ, പുത്തോപിസ്സ രാഹുലകുമാരോ പബ്ബജി, ഭത്താപി മേ നന്ദരാജാ, മാതാപി മഹാപജാപതിഗോതമീ, ഭഗിനീപി രാഹുലമാതാ പബ്ബജിതാ, ഇദാനാഹം ഗേഹേ കിം കരിസ്സാമി, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ ഞാതിസിനേഹേന പബ്ബജി, നോ സദ്ധായ. തസ്മാ പബ്ബജിത്വാപി രൂപം നിസ്സായ ഉപ്പന്നമദാ. ‘‘സത്ഥാ രൂപം വിവണ്ണേതി ഗരഹതി, അനേകപരിയായേന രൂപേ ആദീനവം ദസ്സേതീ’’തി ബുദ്ധുപട്ഠാനം ന ഗച്ഛതീതിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ അഭിരൂപനന്ദായ വത്ഥുസ്മിം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – സത്ഥാരാ നിമ്മിതം ഇത്ഥിരൂപം അനുക്കമേന ജരാഭിഭൂതം ദിസ്വാ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ മനസികരോന്തിയാ ഥേരിയാ കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം ചിത്തം അഹോസി. തം ദിസ്വാ സത്ഥാ തസ്സാ സപ്പായവസേന ധമ്മം ദേസേന്തോ –

൮൨. ‘‘ആതുരം അസുചിം പൂതിം, പസ്സ നന്ദേ സമുസ്സയം;

അസുഭായ ചിത്തം ഭാവേഹി, ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം.

൮൩. ‘‘യഥാ ഇദം തഥാ ഏതം, യഥാ ഏതം തഥാ ഇദം;

ദുഗ്ഗന്ധം പൂതികം വാതി, ബാലാനം അഭിനന്ദിതം.

൮൪. ‘‘ഏവമേതം അവേക്ഖന്തീ, രത്തിന്ദിവമതന്ദിതാ;

തതോ സകായ പഞ്ഞായ, അഭിനിബ്ബിജ്ഝ ദക്ഖിസ’’ന്തി. –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

സാ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തസ്സാ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘നന്ദേ, ഇമസ്മിം സരീരേ അപ്പമത്തകോപി സാരോ നത്ഥി, മംസലോഹിതലേപനോ ജരാദീനം വാസഭൂതോ, അട്ഠിപുഞ്ജമത്തോ ഏവായ’’ന്തി ദസ്സേതും –

‘‘അട്ഠിനം നഗരം കതം, മംസലോഹിതലേപനം;

യത്ഥ ജരാ ച മച്ചു ച, മാനോ മക്ഖോ ച ഓഹിതോ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൦) –

ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ.

സാ ദേസനാവസാനേ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൧൬൬-൨൧൯) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘ഓവാദകോ വിഞ്ഞാപകോ, താരകോ സബ്ബപാണിനം;

ദേസനാകുസലോ ബുദ്ധോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

‘‘അനുകമ്പകോ കാരുണികോ, ഹിതേസീ സബ്ബപാണിനം;

സമ്പത്തേ തിത്ഥിയേ സബ്ബേ, പഞ്ചസീലേ പതിട്ഠപി.

‘‘ഏവം നിരാകുലം ആസി, സുഞ്ഞതം തിത്ഥിയേഹി ച;

വിചിത്തം അരഹന്തേഹി, വസീഭൂതേഹി താദിഭി.

‘‘രതനാനട്ഠപഞ്ഞാസം, ഉഗ്ഗതോവ മഹാമുനി;

കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോ, ബാത്തിംസവരലക്ഖണോ.

‘‘വസ്സസതസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, ജാതാ സേട്ഠികുലേ അഹും;

നാനാരതനപജ്ജോതേ, മഹാസുഖസമപ്പിതാ.

‘‘ഉപേത്വാ തം മഹാവീരം, അസ്സോസിം ധമ്മദേസനം;

അമതം പരമസ്സാദം, പരമത്ഥനിവേദകം.

‘‘തദാ നിമന്തയിത്വാന, സസങ്ഘം ലോകനായകം;

ദത്വാ തസ്സ മഹാദാനം, പസന്നാ സേഹി പാണിഭി.

‘‘ഝായിനീനം ഭിക്ഖുനീനം, അഗ്ഗട്ഠാനമപത്ഥയിം;

നിപച്ച സിരസാ ധീരം, സസങ്ഘം ലോകനായകം.

‘‘തദാ അദന്തദമകോ, തിലോകസരണോ പഭൂ;

ബ്യാകാസി നരസാരഥി, ലച്ഛസേ തം സുപത്ഥിതം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദാ, ഓരസാ ധമ്മനിമ്മിതാ;

നന്ദാതി നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവികാ.

‘‘തം സുത്വാ മുദിതാ ഹുത്വാ, യാവജീവം തദാ ജിനം;

മേത്തചിത്താ പരിചരിം, പച്ചയേഹി വിനായകം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തതോ ചുതാ യാമമഗം, തതോഹം തുസിതം ഗതാ;

തതോ ച നിമ്മാനരതിം, വസവത്തിപുരം തതോ.

‘‘യത്ഥ യത്ഥൂപപജ്ജാമി, തസ്സ കമ്മസ്സ വാഹസാ;

തത്ഥ തത്ഥേവ രാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘തതോ ചുതാ മനുസ്സത്തേ, രാജാനം ചക്കവത്തിനം;

മണ്ഡലീനഞ്ച രാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘സമ്പത്തിം അനുഭോത്വാന, ദേവേസു മനുജേസു ച;

സബ്ബത്ഥ സുഖിതാ ഹുത്വാ, നേകകപ്പേസു സംസരിം.

‘‘പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, സുരമ്മേ കപിലവ്ഹയേ;

രഞ്ഞോ സുദ്ധോദനസ്സാഹം, ധീതാ ആസിം അനിന്ദിതാ.

‘‘സിരിയാ രൂപിനിം ദിസ്വാ, നന്ദിതം ആസി തം കുലം;

തേന നന്ദാതി മേ നാമം, സുന്ദരം പവരം അഹു.

‘‘യുവതീനഞ്ച സബ്ബാസം, കല്യാണീതി ച വിസ്സുതാ;

തസ്മിമ്പി നഗരേ രമ്മേ, ഠപേത്വാ തം യസോധരം.

‘‘ജേട്ഠോ ഭാതാ തിലോകഗ്ഗോ, പച്ഛിമോ അരഹാ തഥാ;

ഏകാകിനീ ഗഹട്ഠാഹം, മാതരാ പരിചോദിതാ.

‘‘സാകിയമ്ഹി കുലേ ജാതാ, പുത്തേ ബുദ്ധാനുജാ തുവം;

നന്ദേനപി വിനാ ഭൂതാ, അഗാരേ കിന്നു അച്ഛസി.

‘‘ജരാവസാനം യോബ്ബഞ്ഞം, രൂപം അസുചിസമ്മതം;

രോഗന്തമപിചാരോഗ്യം, ജീവിതം മരണന്തികം.

‘‘ഇദമ്പി തേ സുഭം രൂപം, സസീകന്തം മനോഹരം;

ഭൂസനാനം അലങ്കാരം, സിരിസങ്ഘാടസംനിഭം.

‘‘പുഞ്ജിതം ലോകസാരംവ, നയനാനം രസായനം;

പുഞ്ഞാനം കിത്തിജനനം, ഉക്കാകകുലനന്ദനം.

‘‘ന ചിരേനേവ കാലേന, ജരാ സമധിസേസ്സതി;

വിഹായ ഗേഹം കാരുഞ്ഞേ, ചര ധമ്മമനിന്ദിതേ.

‘‘സുത്വാഹം മാതു വചനം, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

ദേഹേന നതു ചിത്തേന, രൂപയോബ്ബനലാളിതാ.

‘‘മഹതാ ച പയത്തേന, ഝാനജ്ഝേന പരം മമ;

കാതുഞ്ച വദതേ മാതാ, ന ചാഹം തത്ഥ ഉസ്സുകാ.

‘‘തതോ മഹാകാരുണികോ, ദിസ്വാ മം കാമലാലസം;

നിബ്ബന്ദനത്ഥം രൂപസ്മിം, മമ ചക്ഖുപഥേ ജിനോ.

‘‘സകേന ആനുഭാവേന, ഇത്ഥിം മാപേസി സോഭിനിം;

ദസ്സനീയം സുരുചിരം, മമതോപി സുരൂപിനിം.

‘‘തമഹം വിമ്ഹിതാ ദിസ്വാ, അതിവിമ്ഹിതദേഹിനിം;

ചിന്തയിം സഫലം മേതി, നേത്തലാഭഞ്ച മാനുസം.

‘‘തമഹം ഏഹി സുഭഗേ, യേനത്ഥോ തം വദേഹി മേ;

കുലം തേ നാമഗോത്തഞ്ച, വദ മേ യദി തേ പിയം.

‘‘ന വഞ്ചകാലോ സുഭഗേ, ഉച്ഛങ്ഗേ മം നിവാസയ;

സീദന്തീവ മമങ്ഗാനി, പസുപ്പയമുഹുത്തകം.

‘‘തതോ സീസം മമങ്ഗേ സാ, കത്വാ സയി സുലോചനാ;

തസ്സാ നലാടേ പതിതാ, ലുദ്ധാ പരമദാരുണാ.

‘‘സഹ തസ്സാ നിപാതേന, പിളകാ ഉപപജ്ജഥ;

പഗ്ഘരിംസു പഭിന്നാ ച, കുണപാ പുബ്ബലോഹിതാ.

‘‘പഭിന്നം വദനഞ്ചാപി, കുണപം പൂതിഗന്ധനം;

ഉദ്ധുമാതം വിനിലഞ്ച, പുബ്ബഞ്ചാപി സരീരകം.

‘‘സാ പവേദിതസബ്ബങ്ഗീ, നിസ്സസന്തീ മുഹും മുഹും;

വേദയന്തീ സകം ദുക്ഖം, കരുണം പരിദേവയി.

‘‘ദുക്ഖേന ദുക്ഖിതാ ഹോമി, ഫുസയന്തി ച വേദനാ;