൪. ദന്തികാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ദിവാവിഹാരാ നിക്ഖമ്മാതിആദികാ ദന്തികായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ ബുദ്ധസുഞ്ഞകാലേ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ കിന്നരയോനിയം നിബ്ബത്തി. സാ ഏകദിവസം കിന്നരേഹി സദ്ധിം കീളന്തീ വിചരമാനാ അദ്ദസ അഞ്ഞതരം പച്ചേകബുദ്ധം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നം. ദിസ്വാന പസന്നമാനസാ ഉപസങ്കമിത്വാ സാലപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം കോസലരഞ്ഞോ പുരോഹിതബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ പടിലദ്ധസദ്ധാ ഉപാസികാ ഹുത്വാ പച്ഛാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ രാജഗഹേ വസമാനാ ഏകദിവസം പച്ഛാഭത്തം ഗിജ്ഝകൂടം അഭിരുഹിത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നാ ഹത്ഥാരോഹകസ്സ അഭിരുഹനത്ഥായ പാദം പസാരേന്തം ഹത്ഥിം ദിസ്വാ തദേവ ആരമ്മണം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൮൬-൯൬) –

‘‘ചന്ദഭാഗാനദീതീരേ, അഹോസിം കിന്നരീ തദാ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, സയമ്ഭും അപരാജിതം.

‘‘പസന്നചിത്താ സുമനാ, വേദജാതാ കതഞ്ജലീ;

സാലമാലം ഗഹേത്വാന, സയമ്ഭും അഭിപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ കിന്നരീദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഛത്തിംസദേവരാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

മനസാ പത്ഥിതം മയ്ഹം, നിബ്ബത്തതി യഥിച്ഛിതം.

‘‘ദസന്നം ചക്കവത്തീനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

ഓചിതത്താവ ഹുത്വാന, സംസരാമി ഭവേസ്വഹം.

‘‘കുസലം വിജ്ജതേ മയ്ഹം, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

പൂജാരഹാ അഹം അജ്ജ, സക്യപുത്തസ്സ സാസനേ.

‘‘വിസുദ്ധമനസാ അജ്ജ, അപേതമനപാപികാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, സാലമാലായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഉദാനവസേന –

൪൮. ‘‘ദിവാവിഹാരാ നിക്ഖമ്മ, ഗിജ്ഝകൂടമ്ഹി പബ്ബതേ;

നാഗം ഓഗാഹമുത്തിണ്ണം, നദീതീരമ്ഹി അദ്ദസം.

൪൯. ‘‘പുരിസോ അങ്കുസമാദായ, ‘ദേഹി പാദ’ന്തി യാചതി;

നാഗോ പസാരയീ പാദം, പുരിസോ നാഗമാരുഹി.

൫൦. ‘‘ദിസ്വാ അദന്തം ദമിതം, മനുസ്സാനം വസം ഗതം;

തതോ ചിത്തം സമാധേസിം, ഖലു തായ വനം ഗതാ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ നാഗം ഓഗാഹമുത്തിണ്ണന്തി ഹത്ഥിനാഗം നദിയം ഓഗാഹം കത്വാ ഓഗയ്ഹ തതോ ഉത്തിണ്ണം. ‘‘ഓഗയ്ഹ മുത്തിണ്ണ’’ന്തി വാ പാഠോ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. നദീതീരമ്ഹി അദ്ദസന്തി ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ അപസ്സിം.

കിം കരോന്തന്തി ചേതം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പുരിസോ’’തിആദി. തത്ഥ ‘ദേഹി പാദ’ന്തി യാചതീതി ‘‘പാദം ദേഹി’’ഇതി പിട്ഠിആരോഹനത്ഥം പാദം പസാരേതും സഞ്ഞം ദേതി, യഥാപരിചിതഞ്ഹി സഞ്ഞം ദേന്തോ ഇധ യാചതീതി വുത്തോ.

ദിസ്വാ അദന്തം ദമിതന്തി പകതിയാ പുബ്ബേ അദന്തം ഇദാനി ഹത്ഥാചരിയേന ഹത്ഥിസിക്ഖായ ദമിതദമഥം ഉപഗമിതം. കീദിസം ദമിതം? മനുസ്സാനം വസം ഗതം യം യം മനുസ്സാ ആണാപേന്തി, തം തം ദിസ്വാതി യോജനാ. തതോ ചിത്തം സമാധേസിം, ഖലു തായ വനം ഗതാതി ഖലൂതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ. തതോ ഹത്ഥിദസ്സനതോ പച്ഛാ, തായ ഹത്ഥിനോ കിരിയായ ഹേതുഭൂതായ, വനം അരഞ്ഞം ഗതാ ചിത്തം സമാധേസിംയേവ. കഥം? ‘‘അയമ്പി നാമ തിരച്ഛാനഗതോ ഹത്ഥീ ഹത്ഥിദമകസ്സ വസേന ദമഥം ഗതോ, കസ്മാ മനുസ്സഭൂതായ ചിത്തം പുരിസദമകസ്സ സത്ഥു വസേന ദമഥം ന ഗമിസ്സതീ’’തി സംവേഗജാതാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗസമാധിനാ മമ ചിത്തം സമാധേസിം അച്ചന്തസമാധാനേന സബ്ബസോ കിലേസേ ഖേപേസിന്തി അത്ഥോ.

ദന്തികാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.