൩. തികനിപാതോ

൧. അപരാസാമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

തികനിപാതേ പണ്ണവീസതിവസ്സാനീതിആദികാ അപരായ സാമായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ കിന്നരയോനിയം നിബ്ബത്തി. സാ തത്ഥ കിന്നരേഹി സദ്ധിം കീളാപസുതാ വിചരതി. അഥേകദിവസം സത്ഥാ തസ്സാ കുസലബീജരോപനത്ഥം തത്ഥ ഗന്ത്വാ നദീതീരേ ചങ്കമി. സാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സളലപുപ്ഫാനി ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ തേഹി പുപ്ഫേഹി ഭഗവന്തം പൂജേസി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസമ്ബിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ സാമാവതിയാ സഹായികാ ഹുത്വാ തസ്സാ മതകാലേ സംവേഗജാതാ പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചവീസതി വസ്സാനി ചിത്തസമാധാനം അലഭിത്വാ മഹല്ലികാകാലേ സുഗതോവാദം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൨൨-൨൯) –

‘‘ചന്ദഭാഗാനദീതീരേ, അഹോസിം കിന്നരീ തദാ;

അദ്ദസാഹം ദേവദേവം, ചങ്കമന്തം നരാസഭം.

‘‘ഓചിനിത്വാന സളലം, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം;

ഉപസിങ്ഘി മഹാവീരോ, സളലം ദേവഗന്ധികം.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, വിപസ്സീ ലോകനായകോ;

ഉപസിങ്ഘി മഹാവീരോ, പേക്ഖമാനായ മേ തദാ.

‘‘അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, വന്ദിത്വാ ദ്വിപദുത്തമം;

സകം ചിത്തം പസാദേത്വാ, തതോ പബ്ബതമാരുഹിം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന –

൩൯. ‘‘പണ്ണവീസതി വസ്സാനി, യതോ പബ്ബജിതായ മേ;

നാഭിജാനാമി ചിത്തസ്സ, സമം ലദ്ധം കുദാചനം.

൪൦. ‘‘അലദ്ധാ ചേതസോ സന്തിം, ചിത്തേ അവസവത്തിനീ;

തതോ സംവേഗമാപാദിം, സരിത്വാ ജിനസാസനം.

൪൧. ‘‘ബഹൂഹി ദുക്ഖധമ്മേഹി, അപ്പമാദരതായ മേ;

തണ്ഹക്ഖയോ അനുപ്പത്തോ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

അജ്ജ മേ സത്തമീ രത്തി, യതോ തണ്ഹാ വിസോസിതാ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ചിത്തസ്സ സമന്തി ചിത്തസ്സ വൂപസമം, ചേതോസമഥമഗ്ഗഫലസമാധീതി അത്ഥോ.

തതോതി തസ്മാ ചിത്തവസം വത്തേതും അസമത്ഥഭാവതോ. സംവേഗമാപാദിന്തി സത്ഥരി ധരന്തേപി പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പാപേതും അസക്കോന്തീ പച്ഛാ കഥം പാപയിസ്സാമീതി സംവേഗം ഞാണുത്രാസം ആപജ്ജിം. സരിത്വാ ജിനസാസനന്തി കാണകച്ഛപോപമാദിസത്ഥുഓവാദം (സം. നി. ൫.൧൧൧൭; മ. നി. ൩.൨൫൨) അനുസ്സരിത്വാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അപരാസാമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉത്തമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ചതുക്ഖത്തും പഞ്ചക്ഖത്തുന്തിആദികാ ഉത്തമായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബന്ധുമതീനഗരേ അഞ്ഞതരസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ ഗേഹേ ഘരദാസീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സാ വയപ്പത്താ അത്തനോ അയ്യകാനം വേയ്യാവച്ചം കരോന്തീ ജീവതി. തേന ച സമയേന ബന്ധുമരാജാ പുണ്ണമീദിവസേ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ പുരേഭത്തം ദാനാനി ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണാതി. അഥ മഹാജനാ യഥാ രാജാ പടിപജ്ജതി, തഥേവ പുണ്ണമീദിവസേ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദായ വത്തന്തി. അഥസ്സാ ദാസിയാ ഏതദഹോസി – ‘‘ഏതരഹി ഖോ മഹാരാജാ മഹാജനാ ച ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദായ വത്തന്തി, യംനൂനാഹം ഉപോസഥദിവസേസു ഉപോസഥസീലം സമാദായ വത്തേയ്യ’’ന്തി. സാ തഥാ കരോന്തീ സുപരിസുദ്ധം ഉപോസഥസീലം രക്ഖിത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്താ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ പടാചാരായ ഥേരിയാ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ തം മത്ഥകം പാപേതും നാസക്ഖി. പടാചാരാ ഥേരീ തസ്സാ ചിത്താചാരം ഞത്വാ ഓവാദമദാസി. സാ തസ്സാ ഓവാദേ ഠത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൧-൨൧) –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, ബന്ധുമാ നാമ ഖത്തിയോ;

ദിവസേ പുണ്ണമായ സോ, ഉപവസി ഉപോസഥം.

‘‘അഹം തേന സമയേന, കുമ്ഭദാസീ അഹം തഹിം;

ദിസ്വാ സരാജകം സേനം, ഏവാഹം ചിന്തയിം തദാ.

‘‘രാജാപി രജ്ജം ഛഡ്ഡേത്വാ, ഉപവസി ഉപോസഥം;

സഫലം നൂന തം കമ്മം, ജനകായോ പമോദിതോ.

‘‘യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിത്വാ, ദുഗ്ഗച്ചഞ്ച ദലിദ്ദതം;

മാനസം സമ്പഹംസിത്വാ, ഉപവസിം ഉപോസഥം.

‘‘അഹം ഉപോസഥം കത്വാ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ;

തേന കമ്മേന സുകതേന, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തത്ഥ മേ സുകതം ബ്യമ്ഹം, ഉബ്ഭയോജനമുഗ്ഗതം;

കൂടാഗാരവരൂപേതം, മഹാസനസുഭൂസിതം.

‘‘അച്ഛരാ സതസഹസ്സാ, ഉപതിട്ഠന്തി മം സദാ;

അഞ്ഞേ ദേവേ അതിക്കമ്മ, അതിരോചാമി സബ്ബദാ.

‘‘ചതുസട്ഠിദേവരാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

തേസട്ഠിചക്കവത്തീനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘സുവണ്ണവണ്ണാ ഹുത്വാന, ഭവേസു സംസരാമഹം;

സബ്ബത്ഥ പവരാ ഹോമി, ഉപോസഥസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഹത്ഥിയാനം അസ്സയാനം, രഥയാനഞ്ച സീവികം;

ലഭാമി സബ്ബമേവേതം, ഉപോസഥസ്സിദം ഫലം.

‘‘സോണ്ണമയം രൂപിമയം, അഥോപി ഫലികാമയം;

ലോഹിതങ്ഗമയഞ്ചേവ, സബ്ബം പടിലഭാമഹം.

‘‘കോസേയ്യകമ്ബലിയാനി, ഖോമകപ്പാസികാനി ച;

മഹഗ്ഘാനി ച വത്ഥാനി, സബ്ബം പടിലഭാമഹം.

‘‘അന്നം പാനം ഖാദനീയം, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

സബ്ബമേതം പടിലഭേ, ഉപോസഥസ്സിദം ഫലം.

‘‘വരഗന്ധഞ്ച മാലഞ്ച, ചുണ്ണകഞ്ച വിലേപനം;

സബ്ബമേതം പടിലഭേ, ഉപോസഥസ്സിദം ഫലം.

‘‘കൂടാഗാരഞ്ച പാസാദം, മണ്ഡപം ഹമ്മിയം ഗുഹം;

സബ്ബമേതം പടിലഭേ, ഉപോസഥസ്സിദം ഫലം.

‘‘ജാതിയാ സത്തവസ്സാഹം, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

അഡ്ഢമാസേ അസമ്പത്തേ, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഉപോസഥസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന –

൪൨. ‘‘ചതുക്ഖത്തും പഞ്ചക്ഖത്തും, വിഹാരാ ഉപനിക്ഖമിം;

അലദ്ധാ ചേതസോ സന്തിം, ചിത്തേ അവസവത്തിനീ.

൪൩. ‘‘സാ ഭിക്ഖുനിം ഉപാഗച്ഛിം, യാ മേ സദ്ധായികാ അഹു;

സാ മേ ധമ്മമദേസേസി, ഖന്ധായതനധാതുയോ.

൪൪. ‘‘തസ്സാ ധമ്മം സുണിത്വാന, യഥാ മം അനുസാസി സാ;

സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന, നിസീദിം പീതിസുഖസമപ്പിതാ;

അട്ഠമിയാ പാദേ പസാരേസിം, തമോഖന്ധം പദാലിയാ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ സാ ഭിക്ഖുനിം ഉപാഗച്ഛിം , യാ മേ സദ്ധായികാ അഹൂതി യാ മയാ സദ്ധാതബ്ബാ സദ്ധേയ്യവചനാ അഹോസി, തം ഭിക്ഖുനിം സാഹം ഉപഗച്ഛിം ഉപസങ്കമിം, പടാചാരാഥേരിം സദ്ധായ വദതി. ‘‘സാ ഭിക്ഖുനീ ഉപഗച്ഛി, യാ മേ സാധയികാ’’തിപി പാഠോ. സാ പടാചാരാ ഭിക്ഖുനീ അനുകമ്പായ മം ഉപഗച്ഛി, യാ മയ്ഹം സദത്ഥസ്സ സാധികാതി അത്ഥോ. സാ മേ ധമ്മമദേസേസി, ഖന്ധായതനധാതുയോതി സാ പടാചാരാ ഥേരീ ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഇമാനി ദ്വാദസായതനാനി, ഇമാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ’’തി ഖന്ധാദികേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തീ മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേസി.

തസ്സാ ധമ്മം സുണിത്വാനാതി തസ്സാ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തായ ഥേരിയാ സന്തികേ ഖന്ധാദിവിഭാഗപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം പാപേത്വാ ദേസിതസണ്ഹസുഖുമവിപസ്സനാധമ്മം സുത്വാ. യഥാ മം അനുസാസി സാതി സാ ഥേരീ യഥാ മം അനുസാസി ഓവദി, തഥാ പടിപജ്ജന്തീ പടിപത്തിം മത്ഥകം പാപേത്വാപി സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദിം. കഥം? പീതിസുഖസമപ്പിതാതി ഝാനമയേന പീതിസുഖേന സമങ്ഗീഭൂതാ. അട്ഠമിയാ പാദേ പസാരേസിം, തമോഖന്ധം പദാലിയാതി അനവസേസം മോഹക്ഖന്ധം അഗ്ഗമഗ്ഗേന പദാലേത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ പല്ലങ്കം ഭിന്ദന്തീ പാദേ പസാരേസിം. ഇദമേവ ചസ്സാ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി.

ഉത്തമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അപരാ ഉത്തമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

യേ ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതിആദികാ അപരായ ഉത്തമായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബന്ധുമതീനഗരേ കുലദാസീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സാ ഏകദിവസം സത്ഥു സാവകം ഏകം ഖീണാസവത്ഥേരം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ തീണി മോദകാനി അദാസി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലജനപദേ അഞ്ഞതരസ്മിം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്താ ജനപദചാരികം ചരന്തസ്സ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൩൦-൩൬) –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, കുമ്ഭദാസീ അഹോസഹം;

മമ ഭാഗം ഗഹേത്വാന, ഗച്ഛം ഉദകഹാരികാ.

‘‘പന്ഥമ്ഹി സമണം ദിസ്വാ, സന്തചിത്തം സമാഹിതം;

പസന്നചിത്താ സുമനാ, മോദകേ തീണിദാസഹം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ഏകനവുതികപ്പാനി, വിനിപാതം ന ഗച്ഛഹം.

‘‘സമ്പത്തി തം കരിത്വാന, സബ്ബം അനുഭവിം അഹം;

മോദകേ തീണി ദത്വാന, പത്താഹം അചലം പദം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന –

൪൫. ‘‘യേ ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, മഗ്ഗാ നിബ്ബാനപത്തിയാ;

ഭാവിതാ തേ മയാ സബ്ബേ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ.

൪൬. ‘‘സുഞ്ഞതസ്സാനിമിത്തസ്സ, ലാഭിനീഹം യദിച്ഛകം;

ഓരസാ ധീതാ ബുദ്ധസ്സ, നിബ്ബാനാഭിരതാ സദാ.

൪൭. ‘‘സബ്ബേ കാമാ സമുച്ഛിന്നാ, യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ;

വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ സുഞ്ഞതസ്സാനിമിത്തസ്സ, ലാഭിനീഹം യദിച്ഛകന്തി സുഞ്ഞതസമാപത്തിയാ ച അനിമിത്തസമാപത്തിയാ ച അഹം യദിച്ഛകം ലാഭിനീ, തത്ഥ യം യം സമാപജ്ജിതും ഇച്ഛാമി യത്ഥ യത്ഥ യദാ യദാ, തം തം തത്ഥ തത്ഥ തദാ തദാ സമാപജ്ജിത്വാ വിഹരാമീതി അത്ഥോ. യദിപി ഹി സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതാദിനാമകസ്സ യസ്സ കസ്സചിപി മഗ്ഗസ്സ സുഞ്ഞതാദിഭേദം തിവിധമ്പി ഫലം സമ്ഭവതി. അയം പന ഥേരീ സുഞ്ഞതാനിമിത്തസമാപത്തിയോവ സമാപജ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘സുഞ്ഞതസ്സാനിമിത്തസ്സ, ലാഭിനീഹം യദിച്ഛക’’ന്തി. യേഭുയ്യവസേന വാ ഏതം വുത്തം. നിദസ്സനമത്തമേതന്തി അപരേ.

യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാതി യേ ദേവലോകപരിയാപന്നാ യേ ച മനുസ്സലോകപരിയാപന്നാ വത്ഥുകാമാ, തേ സബ്ബേപി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന മയാ സമ്മദേവ ഉച്ഛിന്നാ, അപരിഭോഗാരഹാ കതാ. വുത്തഞ്ഹി – ‘‘അഭബ്ബോ, ആവുസോ, ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും. സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ’’തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അപരാ ഉത്തമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദന്തികാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ദിവാവിഹാരാ നിക്ഖമ്മാതിആദികാ ദന്തികായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ ബുദ്ധസുഞ്ഞകാലേ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ കിന്നരയോനിയം നിബ്ബത്തി. സാ ഏകദിവസം കിന്നരേഹി സദ്ധിം കീളന്തീ വിചരമാനാ അദ്ദസ അഞ്ഞതരം പച്ചേകബുദ്ധം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നം. ദിസ്വാന പസന്നമാനസാ ഉപസങ്കമിത്വാ സാലപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം കോസലരഞ്ഞോ പുരോഹിതബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ പടിലദ്ധസദ്ധാ ഉപാസികാ ഹുത്വാ പച്ഛാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ രാജഗഹേ വസമാനാ ഏകദിവസം പച്ഛാഭത്തം ഗിജ്ഝകൂടം അഭിരുഹിത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നാ ഹത്ഥാരോഹകസ്സ അഭിരുഹനത്ഥായ പാദം പസാരേന്തം ഹത്ഥിം ദിസ്വാ തദേവ ആരമ്മണം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൮൬-൯൬) –

‘‘ചന്ദഭാഗാനദീതീരേ, അഹോസിം കിന്നരീ തദാ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, സയമ്ഭും അപരാജിതം.

‘‘പസന്നചിത്താ സുമനാ, വേദജാതാ കതഞ്ജലീ;

സാലമാലം ഗഹേത്വാന, സയമ്ഭും അഭിപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ കിന്നരീദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഛത്തിംസദേവരാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

മനസാ പത്ഥിതം മയ്ഹം, നിബ്ബത്തതി യഥിച്ഛിതം.

‘‘ദസന്നം ചക്കവത്തീനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

ഓചിതത്താവ ഹുത്വാന, സംസരാമി ഭവേസ്വഹം.

‘‘കുസലം വിജ്ജതേ മയ്ഹം, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

പൂജാരഹാ അഹം അജ്ജ, സക്യപുത്തസ്സ സാസനേ.

‘‘വിസുദ്ധമനസാ അജ്ജ, അപേതമനപാപികാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, സാലമാലായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഉദാനവസേന –

൪൮. ‘‘ദിവാവിഹാരാ നിക്ഖമ്മ, ഗിജ്ഝകൂടമ്ഹി പബ്ബതേ;

നാഗം ഓഗാഹമുത്തിണ്ണം, നദീതീരമ്ഹി അദ്ദസം.

൪൯. ‘‘പുരിസോ അങ്കുസമാദായ, ‘ദേഹി പാദ’ന്തി യാചതി;

നാഗോ പസാരയീ പാദം, പുരിസോ നാഗമാരുഹി.

൫൦. ‘‘ദിസ്വാ അദന്തം ദമിതം, മനുസ്സാനം വസം ഗതം;

തതോ ചിത്തം സമാധേസിം, ഖലു തായ വനം ഗതാ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ നാഗം ഓഗാഹമുത്തിണ്ണന്തി ഹത്ഥിനാഗം നദിയം ഓഗാഹം കത്വാ ഓഗയ്ഹ തതോ ഉത്തിണ്ണം. ‘‘ഓഗയ്ഹ മുത്തിണ്ണ’’ന്തി വാ പാഠോ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. നദീതീരമ്ഹി അദ്ദസന്തി ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ അപസ്സിം.

കിം കരോന്തന്തി ചേതം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പുരിസോ’’തിആദി. തത്ഥ ‘ദേഹി പാദ’ന്തി യാചതീതി ‘‘പാദം ദേഹി’’ഇതി പിട്ഠിആരോഹനത്ഥം പാദം പസാരേതും സഞ്ഞം ദേതി, യഥാപരിചിതഞ്ഹി സഞ്ഞം ദേന്തോ ഇധ യാചതീതി വുത്തോ.

ദിസ്വാ അദന്തം ദമിതന്തി പകതിയാ പുബ്ബേ അദന്തം ഇദാനി ഹത്ഥാചരിയേന ഹത്ഥിസിക്ഖായ ദമിതദമഥം ഉപഗമിതം. കീദിസം ദമിതം? മനുസ്സാനം വസം ഗതം യം യം മനുസ്സാ ആണാപേന്തി, തം തം ദിസ്വാതി യോജനാ. തതോ ചിത്തം സമാധേസിം, ഖലു തായ വനം ഗതാതി ഖലൂതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ. തതോ ഹത്ഥിദസ്സനതോ പച്ഛാ, തായ ഹത്ഥിനോ കിരിയായ ഹേതുഭൂതായ, വനം അരഞ്ഞം ഗതാ ചിത്തം സമാധേസിംയേവ. കഥം? ‘‘അയമ്പി നാമ തിരച്ഛാനഗതോ ഹത്ഥീ ഹത്ഥിദമകസ്സ വസേന ദമഥം ഗതോ, കസ്മാ മനുസ്സഭൂതായ ചിത്തം പുരിസദമകസ്സ സത്ഥു വസേന ദമഥം ന ഗമിസ്സതീ’’തി സംവേഗജാതാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗസമാധിനാ മമ ചിത്തം സമാധേസിം അച്ചന്തസമാധാനേന സബ്ബസോ കിലേസേ ഖേപേസിന്തി അത്ഥോ.

ദന്തികാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉബ്ബിരിഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

അമ്മ, ജീവാതിആദികാ ഉബ്ബിരിയാ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്താ ഏകദിവസം മാതാപിതൂസു മങ്ഗലം അനുഭവിതും ഗേഹന്തരഗതേസു അദുതിയാ സയം ഗേഹേ ഓഹീനാ ഉപകട്ഠായ വേലായ ഭഗവതോ സാവകം ഏകം ഖീണാസവത്ഥേരം ഗേഹദ്വാരസമീപേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖം ദാതുകാമാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇധ പവിസഥാ’’തി വത്വാ ഥേരേ ഗേഹം പവിട്ഠേ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന ഥേരം വന്ദിത്വാ ഗോനകാദീഹി ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഥേരോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. സാ പത്തം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡപാതസ്സ പൂരേത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി. ഥേരോ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന താവതിംസേസു നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഉളാരദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉബ്ബിരീതി ലദ്ധനാമാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ അഹോസി. സാ വയപ്പത്തകാലേ കോസലരഞ്ഞാ അത്തനോ ഗേഹം നീതാ, കതിപയസംവച്ഛരാതിക്കമേന ഏകം ധീതരം ലഭി. തസ്സാ ജീവന്തീതി നാമം അകംസു. രാജാ തസ്സാ ധീതരം ദിസ്വാ തുട്ഠമാനസോ ഉബ്ബിരിയാ അഭിസേകം അദാസി. ധീതാ പനസ്സാ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ കാലമകാസി. മാതാ യത്ഥ തസ്സാ സരീരനിക്ഖേപോ കതോ, തം സുസാനം ഗന്ത്വാ ദിവസേ ദിവസേ പരിദേവതി. ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഥോകം നിസീദിത്വാ ഗതാ അചിരവതീനദിയാ തീരേ ഠത്വാ ധീതരം ആരബ്ഭ പരിദേവതി. തം ദിസ്വാ സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം യഥാനിസിന്നോവ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘കസ്മാ വിപ്പലപസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മമ ധീതരം ആരബ്ഭ വിപ്പലപാമി, ഭഗവാ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം സുസാനേ ഝാപിതാ തവ ധീതരോ ചതുരാസീതിസഹസ്സമത്താ, താസം കതര സന്ധായ വിപ്പലപസീ’’തി. താസം തം തം ആളാഹനട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ –

൫൧. ‘‘അമ്മ ജീവാതി വനമ്ഹി കന്ദസി, അത്താനം അധിഗച്ഛ ഉബ്ബിരി;

ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി, സബ്ബാ ജീവസനാമികാ;

ഏതമ്ഹാളാഹനേ ദഡ്ഢാ, താസം കമനുസോചസീ’’തി. – സഉപഡ്ഢഗാഥമാഹ;

തത്ഥ, അമ്മ, ജീവാതി മാതുപചാരനാമേന ധീതുയാ ആലപനം, ഇദഞ്ചസ്സാ വിപ്പലപനാകാരദസ്സനം. വനമ്ഹി കന്ദസീതി വനമജ്ഝേ പരിദേവസി. അത്താനം അധിഗച്ഛ ഉബ്ബിരീതി ഉബ്ബിരി തവ അത്താനമേവ താവ ബുജ്ഝസ്സു യാഥാവതോ ജാനാഹി. ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനീതി ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി. സബ്ബാ ജീവസനാമികാതി താ സബ്ബാപി ജീവന്തി, യാ സമാനനാമികാ. ഏതമ്ഹാളാഹനേ ദഡ്ഢാതി ഏതമ്ഹി സുസാനേ ഝാപിതാ. താസം കമനുസോചസീതി താസു ജീവന്തീനാമാസു ചതുരാസീതിസഹസ്സമത്താസു കം സന്ധായ ത്വം അനുസോചസി അനുസോകം ആപജ്ജസീതി ഏവം സത്ഥാരാ ധമ്മേ ദേസിതേ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ സത്ഥു ദേസനാവിലാസേന അത്തനോ ച ഹേതുസമ്പത്തിയാ യഥാഠാതാവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൩൭-൬൦) –

‘‘നഗരേ ഹംസവതിയാ, അഹോസിം ബാലികാ തദാ;

മാതാ ച മേ പിതാ ചേവ, കമ്മന്തം അഗമംസു തേ.

‘‘മജ്ഝന്ഹികമ്ഹി സൂരിയേ, അദ്ദസം സമണം അഹം;

വീഥിയാ അനുഗച്ഛന്തം, ആസനം പഞ്ഞപേസഹം.

‘‘ഗോനകാവികതികാഹി, പഞ്ഞപേത്വാ മമാസനം;

പസന്നചിത്താ സുമനാ, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘സന്തത്താ കുഥിതാ ഭൂമി, സൂരോ മജ്ഝന്ഹികേ ഠിതോ;

മാലുതാ ച ന വായന്തി, കാലോ ചേവേത്ഥ മേഹിതി.

‘‘പഞ്ഞത്തമാസനമിദം, തവത്ഥായ മഹാമുനി;

അനുകമ്പം ഉപാദായ, നിസീദ മമ ആസനേ.

‘‘നിസീദി തത്ഥ സമണോ, സുദന്തോ സുദ്ധമാനസോ;

തസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാന, യഥാരന്ധം അദാസഹം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തത്ഥ മേ സുകതം ബ്യമ്ഹം, ആസനേന സുനിമ്മിതം;