൧. അപരാസാമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

തികനിപാതേ പണ്ണവീസതിവസ്സാനീതിആദികാ അപരായ സാമായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ കിന്നരയോനിയം നിബ്ബത്തി. സാ തത്ഥ കിന്നരേഹി സദ്ധിം കീളാപസുതാ വിചരതി. അഥേകദിവസം സത്ഥാ തസ്സാ കുസലബീജരോപനത്ഥം തത്ഥ ഗന്ത്വാ നദീതീരേ ചങ്കമി. സാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സളലപുപ്ഫാനി ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ തേഹി പുപ്ഫേഹി ഭഗവന്തം പൂജേസി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസമ്ബിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ സാമാവതിയാ സഹായികാ ഹുത്വാ തസ്സാ മതകാലേ സംവേഗജാതാ പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചവീസതി വസ്സാനി ചിത്തസമാധാനം അലഭിത്വാ മഹല്ലികാകാലേ സുഗതോവാദം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൨൨-൨൯) –

‘‘ചന്ദഭാഗാനദീതീരേ, അഹോസിം കിന്നരീ തദാ;

അദ്ദസാഹം ദേവദേവം, ചങ്കമന്തം നരാസഭം.

‘‘ഓചിനിത്വാന സളലം, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം;

ഉപസിങ്ഘി മഹാവീരോ, സളലം ദേവഗന്ധികം.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, വിപസ്സീ ലോകനായകോ;

ഉപസിങ്ഘി മഹാവീരോ, പേക്ഖമാനായ മേ തദാ.

‘‘അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, വന്ദിത്വാ ദ്വിപദുത്തമം;

സകം ചിത്തം പസാദേത്വാ, തതോ പബ്ബതമാരുഹിം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന –

൩൯. ‘‘പണ്ണവീസതി വസ്സാനി, യതോ പബ്ബജിതായ മേ;

നാഭിജാനാമി ചിത്തസ്സ, സമം ലദ്ധം കുദാചനം.

൪൦. ‘‘അലദ്ധാ ചേതസോ സന്തിം, ചിത്തേ അവസവത്തിനീ;

തതോ സംവേഗമാപാദിം, സരിത്വാ ജിനസാസനം.

൪൧. ‘‘ബഹൂഹി ദുക്ഖധമ്മേഹി, അപ്പമാദരതായ മേ;

തണ്ഹക്ഖയോ അനുപ്പത്തോ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

അജ്ജ മേ സത്തമീ രത്തി, യതോ തണ്ഹാ വിസോസിതാ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ചിത്തസ്സ സമന്തി ചിത്തസ്സ വൂപസമം, ചേതോസമഥമഗ്ഗഫലസമാധീതി അത്ഥോ.

തതോതി തസ്മാ ചിത്തവസം വത്തേതും അസമത്ഥഭാവതോ. സംവേഗമാപാദിന്തി സത്ഥരി ധരന്തേപി പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പാപേതും അസക്കോന്തീ പച്ഛാ കഥം പാപയിസ്സാമീതി സംവേഗം ഞാണുത്രാസം ആപജ്ജിം. സരിത്വാ ജിനസാസനന്തി കാണകച്ഛപോപമാദിസത്ഥുഓവാദം (സം. നി. ൫.൧൧൧൭; മ. നി. ൩.൨൫൨) അനുസ്സരിത്വാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അപരാസാമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.