൩. ചാപാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ലട്ഠിഹത്ഥോ പുരേ ആസീതിആദികാ ചാപായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ, അനുക്കമേന ഉപചിതകുസലമൂലാ സമ്ഭതവിമോക്ഖസമ്ഭാരാ ഹുത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വങ്ഗഹാരജനപദേ അഞ്ഞതരസ്മിം മിഗലുദ്ദകഗാമേ ജേട്ഠകമിഗലുദ്ദകസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ചാപാതിസ്സാ നാമം അഹോസി. തേന ച സമയേന ഉപകോ ആജീവകോ ബോധിമണ്ഡതോ ധമ്മചക്കം പവത്തേതും ബാരാണസിം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛന്തേന സത്ഥാരാ സമാഗതോ ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ, കംസി ത്വം, ആവുസോ, ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതോ, കോ വാ തേ സത്ഥാ, കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’തി (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൧.൨൮൫) പുച്ഛിത്വാ –

‘‘സബ്ബാഭിഭൂ സബ്ബവിദൂഹമസ്മി, സബ്ബേസു ധമ്മേസു അനൂപലിത്തോ;

സബ്ബഞ്ജഹോ തണ്ഹാക്ഖയേ വിമുത്തോ, സയം അഭിഞ്ഞായ കമുദ്ദിസേയ്യം. (ധ. പ. ൩൫൩; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; മ. നി. ൧.൨൮൫);

‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ.

‘‘അഹഞ്ഹി അരഹാ ലോകേ, അഹം സത്ഥാ അനുത്തരോ;

ഏകോമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സീതിഭൂതോമ്ഹി നിബ്ബുതോ.

‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേതും, ഗച്ഛാമി കാസിനം പുരം;

അന്ധീഭൂതസ്മിം ലോകസ്മിം, ആഹഞ്ഛം അമതദുന്ദുഭി’’ന്തി. (മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; മ. നി. ൧.൨൮൫) –

സത്ഥാരാ അത്തനോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഭാവേ ധമ്മചക്കപവത്തനേ ച പവേദിതേ പസന്നചിത്തോ സോ ‘‘ഹുപേയ്യപാവുസോ, അരഹസി അനന്തജിനോ’’തി (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൧.൨൮൫) വത്വാ ഉമ്മഗ്ഗം ഗഹേത്വാ പക്കന്തോ വങ്ഗഹാരജനപദം അഗമാസി. സോ തത്ഥ ഏകം മിഗലുദ്ദകഗാമകം ഉപനിസ്സായ വാസം കപ്പേസി. തം തത്ഥ ജേട്ഠകമിഗലുദ്ദകോ ഉപട്ഠാസി. സോ ഏകദിവസം ദൂരം മിഗവം ഗച്ഛന്തോ ‘‘മയ്ഹം അരഹന്തേ മാ പമജ്ജീ’’തി അത്തനോ ധീതരം ചാപം ആണാപേത്വാ അഗമാസി സദ്ധിം പുത്തഭാതുകേഹി. സാ ചസ്സ ധീതാ അഭിരൂപാ ഹോതി ദസ്സനീയാ.

അഥ ഖോ ഉപകോ ആജീവകോ ഭിക്ഖാചാരവേലായം മിഗലുദ്ദകസ്സ ഘരം ഗതോ പരിവിസിതും ഉപഗതം ചാപം ദിസ്വാ രാഗേന അഭിഭൂതോ ഭുഞ്ജിതുമ്പി അസക്കോന്തോ ഭാജനേന ഭത്തം ആദായ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭത്തം ഏകമന്തേ നിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സചേ ചാപം ലഭിസ്സാമി, ജീവാമി, നോ ചേ, മരിസ്സാമീ’’തി നിരാഹാരോ നിപജ്ജി. സത്തമേ ദിവസേ മിഗലുദ്ദകോ ആഗന്ത്വാ ധീതരം പുച്ഛി – ‘‘കിം മയ്ഹം അരഹന്തേ ന പമജ്ജീ’’തി? സാ ‘‘ഏകദിവസമേവ ആഗന്ത്വാ പുന നാഗതപുബ്ബോ’’തി ആഹ. മിഗലുദ്ദകോ ച താവദേവസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അഫാസുക’’ന്തി പാദേ പരിമജ്ജന്തോ പുച്ഛി. ഉപകോ നിത്ഥുനന്തോ പരിവത്തതിയേവ. സോ ‘‘വദഥ, ഭന്തേ, യം മയാ സക്കാ കാതും, സബ്ബം തം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഉപകോ ഏകേന പരിയായേന അത്തനോ അജ്ഝാസയം ആരോചേസി. ‘‘ഇതരോ ജാനാസി പന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പ’’ന്തി. ‘‘ന ജാനാമീ’’തി. ‘‘ന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പം അജാനന്തേന സക്കാ ഘരം ആവസിതു’’ന്തി. സോ ആഹ – ‘‘നാഹം കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാമി, അപിച തുമ്ഹാകം മംസഹാരകോ ഭവിസ്സാമി, മംസഞ്ച വിക്കിണിസ്സാമീ’’തി. മാഗവികോ ‘‘അമ്ഹാകമ്പി ഏതദേവ രുച്ചതീ’’തി ഉത്തരസാടകം ദത്വാ അത്തനോ സഹായകസ്സ ഗേഹേ കതിപാഹം വസാപേത്വാ താദിസേ ദിവസേ ഘരം ആനേത്വാ ധീതരം അദാസി.

അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ നിബ്ബത്തി, സുഭദ്ദോതിസ്സ നാമം അകംസു. ചാപാ തസ്സ രോദനകാലേ ‘‘ഉപകസ്സ പുത്ത, ആജീവകസ്സ പുത്ത, മംസഹാരകസ്സ പുത്ത, മാ രോദി മാ രോദീ’’തിആദിനാ പുത്തതോസനഗീതേന ഉപകം ഉപ്പണ്ഡേസി. സോ ‘‘മാ ത്വം ചാപേ മം ‘അനാഥോ’തി മഞ്ഞി, അത്ഥി മേ സഹായോ അനന്തജിനോ നാമ, തസ്സാഹം സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ചാപാ ‘‘ഏവമയം അട്ടീയതീ’’തി ഞത്വാ പുനപ്പുനം തഥാ കഥേസിയേവ. സോ ഏകദിവസം തായ തഥാ വുത്തോ കുജ്ഝിത്വാ ഗന്തുമാരദ്ധോ. തായ തം തം വത്വാ അനുനീയമാനോപി സഞ്ഞത്തിം അനാഗച്ഛന്തോ പച്ഛിമദിസാഭിമുഖോ പക്കാമി.

ഭഗവാ ച തേന സമയേന സാവത്ഥിയം ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഭിക്ഖൂനം ആചിക്ഖി – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, അജ്ജ ‘കുഹിം അനന്തജിനോ’തി ഇധാഗന്ത്വാ പുച്ഛതി, തം മമ സന്തികം പേസേഥാ’’തി. ഉപകോപി ‘‘കുഹിം അനന്തജിനോ വസതീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പുച്ഛന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘‘കുഹിം അനന്തജിനോ’’തി പുച്ഛി. തം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികം നയിംസു. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘ജാനാഥ മം ഭഗവാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ജാനാമി, കുഹിം പന ത്വം ഏത്തകം കാലം വസീ’’തി? ‘‘വങ്ഗഹാരജനപദേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഉപക, ഇദാനി മഹല്ലകോ ജാതോ പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി? ‘‘പബ്ബജിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആണാപേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം പബ്ബാജേഹീ’’തി. സോ തം പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിതോ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ ന ചിരസ്സേവ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ കാലം കത്വാ അവിഹേസു നിബ്ബത്തോ, നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ അരഹത്തം പാപുണി. അവിഹേസു നിബ്ബത്തമത്താ സത്ത ജനാ അരഹത്തം പത്താ, തേസം അയം അഞ്ഞതരോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അവിഹം ഉപപന്നാസേ, വിമുത്താ സത്ത ഭിക്ഖവോ;

രാഗദോസപരിക്ഖീണാ, തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികം.

‘‘ഉപകോപലഗണ്ഡോ ച, പക്കുസാതി ച തേ തയോ;

ഭദ്ദിയോ ഖണ്ഡദേവോ ച, ബാഹുരഗ്ഗി ച സിങ്ഗിയോ;

തേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപച്ചഗു’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൦൫);

ഉപകേ പന പക്കന്തേ നിബ്ബിന്ദഹദയാ ചാപാ ദാരകം അയ്യകസ്സ നിയ്യാദേത്വാ പുബ്ബേ ഉപകേന ഗതമഗ്ഗം ഗച്ഛന്തീ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തീ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതാ, അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പുബ്ബേ ഉപകേന അത്തനാ ച കഥിതഗാഥായോ ഉദാനവസേന ഏകജ്ഝം കത്വാ –

൨൯൨. ‘‘ലട്ഠിഹത്ഥോ പുരേ ആസി, സോ ദാനി മിഗലുദ്ദകോ;

ആസായ പലിപാ ഘോരാ, നാസക്ഖി പാരമേതവേ.

൨൯൩. ‘‘സുമത്തം മം മഞ്ഞമാനാ, ചാപി പുത്തമതോസയി;

ചാപായ ബന്ധനം ഛേത്വാ, പബ്ബജിസ്സം പുനോപഹം.

൨൯൪. ‘‘മാ മേ കുജ്ഝി മഹാവീര, മാ മേ കുജ്ഝി മഹാമുനി;

ന ഹി കോധപരേതസ്സ, സുദ്ധി അത്ഥി കുതോ തപോ.

൨൯൫. ‘‘പക്കമിസ്സഞ്ച നാളാതോ, കോധ നാളായ വച്ഛതി;

ബന്ധന്തീ ഇത്ഥിരൂപേന, സമണേ ധമ്മജീവിനോ.

൨൯൬. ‘‘ഏഹി കാള നിവത്തസ്സു, ഭുഞ്ജ കാമേ യഥാ പുരേ;

അഹഞ്ച തേ വസീകതാ, യേ ച മേ സന്തി ഞാതകാ.

൨൯൭. ‘‘ഏത്തോ ചാപേ ചതുബ്ഭാഗം, യഥാ ഭാസസി ത്വഞ്ച മേ;

തയി രത്തസ്സ പോസസ്സ, ഉളാരം വത തം സിയാ.

൨൯൮. ‘‘കാളങ്ഗിനിംവ തക്കാരിം, പുപ്ഫിതം ഗിരിമുദ്ധനി;

ഫുല്ലം ദാലിമലട്ഠിംവ, അന്തോദീപേവ പാടലിം.

൨൯൯. ‘‘ഹരിചന്ദനലിത്തങ്ഗിം, കാസികുത്തമധാരിനിം;

തം മം രൂപവതിം സന്തിം, കസ്സ ഓഹായം ഗച്ഛസി.

൩൦൦. ‘‘സാകുന്തികോവ സകുണിം, യഥാ ബന്ധിതുമിച്ഛതി;

ആഹരിമേന രൂപേന, ന മം ത്വം ബാധയിസ്സസി.

൩൦൧. ‘‘ഇമഞ്ച മേ പുത്തഫലം, കാള ഉപ്പാദിതം തയാ;

തം മം പുത്തവതിം സന്തിം, കസ്സ ഓഹായ ഗച്ഛസി.

൩൦൨. ‘‘ജഹന്തി പുത്തേ സപ്പഞ്ഞാ, തതോ ഞാതീ തതോ ധനം;

പബ്ബജന്തി മഹാവീരാ, നാഗോ ഛേത്വാവ ബന്ധനം.

൩൦൩. ‘‘ഇദാനി തേ ഇമം പുത്തം, ദണ്ഡേന ഛുരികായ വാ;

ഭൂമിയം വാ നിസുമ്ഭിസ്സം, പുത്തസോകാ ന ഗച്ഛസി.

൩൦൪. ‘‘സചേ പുത്തം സിങ്ഗാലാനം, കുക്കുരാനം പദാഹിസി;

ന മം പുത്തകത്തേ ജമ്മി, പുനരാവത്തയിസ്സസി.

൩൦൫. ‘‘ഹന്ദ ഖോ ദാനി ഭദ്ദന്തേ, കുഹിം കാള ഗമിസ്സസി;

കതമം ഗാമനിഗമം, നഗരം രാജധാനിയോ.

൩൦൬. ‘‘അഹുമ്ഹ പുബ്ബേ ഗണിനോ, അസ്സമണാ സമണമാനിനോ;

ഗാമേന ഗാമം വിചരിമ്ഹ, നഗരേ രാജധാനിയോ.

൩൦൭. ‘‘ഏസോ ഹി ഭഗവാ ബുദ്ധോ, നദിം നേരഞ്ജരം പതി;

സബ്ബദുക്ഖപ്പഹാനായ, ധമ്മം ദേസേതി പാണിനം;

തസ്സാഹം സന്തികം ഗച്ഛം, സോ മേ സത്ഥാ ഭവിസ്സതി.

൩൦൮. ‘‘വന്ദനം ദാനി മേ വജ്ജാസി, ലോകനാഥം അനുത്തരം;

പദക്ഖിണഞ്ച കത്വാന, ആദിസേയ്യാസി ദക്ഖിണം.

൩൦൯. ‘‘ഏതം ഖോ ലബ്ഭമമ്ഹേഹി, യഥാ ഭാസസി ത്വഞ്ച മേ;

വന്ദനം ദാനി തേ വജ്ജം, ലോകനാഥം അനുത്തരം;

പദക്ഖിണഞ്ച കത്വാന, ആദിസിസ്സാമി ദക്ഖിണം.

൩൧൦. ‘‘തതോ ച കാളോ പക്കാമി, നദിം നേരഞ്ജരം പതി;

സോ അദ്ദസാസി സമ്ബുദ്ധം, ദേസേന്തം അമതം പദം.

൩൧൧. ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയം ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

൩൧൨. ‘‘തസ്സ പാദാനി വന്ദിത്വാ, കത്വാന നം പദക്ഖിണം;

ചാപായ ആദിസിത്വാന, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ലട്ഠിഹത്ഥോതി ദണ്ഡഹത്ഥോ. പുരേതി പുബ്ബേ പരിബ്ബാജകകാലേ ചണ്ഡഗോണകുക്കുരാദീനം പരിഹരണത്ഥം ദണ്ഡം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിചരണകോ അഹോസി. സോ ദാനി മിഗലുദ്ദകോതി സോ ഇദാനി മിഗലുദ്ദേഹി സദ്ധിം സമ്ഭോഗസംവാസേഹി മിഗലുദ്ദോ മാഗവികോ ജാതോ. ആസായാതി തണ്ഹായ. ‘‘ആസയാ’’തിപി പാഠോ, അജ്ഝാസയഹേതൂതി അത്ഥോ. പലിപാതി കാമപങ്കതോ ദിട്ഠിപങ്കതോ ച. ഘോരാതി അവിദിതവിപുലാനത്ഥാവഹത്താ ദാരുണതോ ഘോരാ. നാസക്ഖി പാരമേതവേതി തസ്സേവ പലിപസ്സ പാരഭൂതം നിബ്ബാനം ഏതും ഗന്തും ന അസക്ഖി, ന അഭിസമ്ഭുനീതി അത്താനമേവ സന്ധായ ഉപകോ വദതി.

സുമത്തം മം മഞ്ഞമാനാതി അത്തനി സുട്ഠു മത്തം മദപ്പത്തം കാമഗേധവസേന ലഗ്ഗം പമത്തം വാ കത്വാ മം സല്ലക്ഖന്തീ. ചാപാ പുത്തമതോസയീതി മിഗലുദ്ദസ്സ ധീതാ ചാപാ ‘‘ആജീവകസ്സ പുത്താ’’തിആദിനാ മം ഘട്ടേന്തീ പുത്തം തോസേസി കേളായസി. ‘‘സുപതി മം മഞ്ഞമാനാ’’തി ച പഠന്തി, സുപതീതി മം മഞ്ഞമാനാതി അത്ഥോ. ചാപായ ബന്ധനം ഛേത്വാതി ചാപായ തയി ഉപ്പന്നം കിലേസബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ. പബ്ബജിസ്സം പുനോപഹന്തി പുന ദുതിയവാരമ്പി അഹം പബ്ബജിസ്സാമി.

ഇദാനി തസ്സാ ‘‘മയ്ഹം അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി വദതി, തം സുത്വാ ചാപാ ഖമാപേന്തീ ‘‘മാ മേ കുജ്ഝീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ മാ മേ കുജ്ഝീതി കേളികരണമത്തേന മാ മയ്ഹം കുജ്ഝി. മഹാവീര, മഹാമുനീതി ഉപകം ആലപതി. തഞ്ഹി സാ പുബ്ബേപി പബ്ബജിതോ, ഇദാനിപി പബ്ബജിതുകാമോതി കത്വാ ഖന്തിഞ്ച പച്ചാസീസന്തീ ‘‘മഹാമുനീ’’തി ആഹ. തേനേവാഹ – ‘‘ന ഹി കോധപരേതസ്സ, സുദ്ധി അത്ഥി കുതോ തപോ’’തി, ത്വം ഏത്തകമ്പി അസഹന്തോ കഥം ചിത്തം ദമേസ്സസി, കഥം വാ തപം ചരിസ്സസീതി അധിപ്പായോ.

അഥ നാളം ഗന്ത്വാ ജീവിതുകാമോസീതി ചാപായ വുത്തോ ആഹ – ‘‘പക്കമിസ്സഞ്ച നാളാതോ, കോധ നാളായ വച്ഛതീ’’തി കോ ഇധ നാളായ വസിസ്സതി, നാളാതോവ അഹം പക്കമിസ്സാമേവ. സോ ഹി തസ്സ ജാതഗാമോ, തതോ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. സോ ച മഗധരട്ഠേ ബോധിമണ്ഡസ്സ ആസന്നപദേസേ, തം സന്ധായ വുത്തം. ബന്ധന്തീ ഇത്ഥിരൂപേന, സമണേ ധമ്മജീവിനോതി ചാപേ ത്വം ധമ്മേന ജീവന്തേ ധമ്മികേ പബ്ബജിതേ അത്തനോ ഇത്ഥിരൂപേന ഇത്ഥികുത്താകപ്പേഹി ബന്ധന്തീ തിട്ഠസി. യേനാഹം ഇദാനി ഏദിസോ ജാതോ, തസ്മാ തം പരിച്ചജാമീതി അധിപ്പായോ.

ഏവം വുത്തേ ചാപാ തം നിവത്തേതുകാമാ ‘‘ഏഹി, കാളാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – കാളവണ്ണതായ, കാള, ഉപക, ഏഹി നിവത്തസ്സു മാ പക്കമി, പുബ്ബേ വിയ കാമേ പരിഭുഞ്ജ, അഹഞ്ച യേ ച മേ സന്തി ഞാതകാ, തേ സബ്ബേവ തുയ്ഹം മാ പക്കമിതുകാമതായ വസീകതാ വസവത്തിനോ കതാതി.

തം സുത്വാ ഉപകോ ‘‘ഏത്തോ ചാപേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ചാപേതി ചാപേ. ചാപസദിസഅങ്ഗലട്ഠിതായ ഹി സാ, ചാപാതി നാമം ലഭി, തസ്മാ, ചാപാതി വുച്ചതി. ത്വം ചാപേ, യഥാ ഭാസസി, ഇദാനി യാദിസം കഥേസി, ഇതോ ചതുബ്ഭാഗമേവ പിയസമുദാചാരം കരേയ്യാസി. തയി രത്തസ്സ രാഗാഭിഭൂതസ്സ പുരിസസ്സ ഉളാരം വത തം സിയാ, അഹം പനേതരഹി തയി കാമേസു ച വിരത്തോ, തസ്മാ ചാപായ വചനേ ന തിട്ഠാമീതി അധിപ്പായോ.

പുന, ചാപാ, അത്തനി തസ്സ ആസത്തിം ഉപ്പാദേതുകാമാ ‘‘കാളങ്ഗിനി’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ, കാളാതി തസ്സാലപനം. അങ്ഗിനിന്തി അങ്ഗലട്ഠിസമ്പന്നം. ഇവാതി ഉപമായ നിപാതോ. തക്കാരിം പുപ്ഫിതം ഗിരിമുദ്ധനീതി പബ്ബതമുദ്ധനി ഠിതം സുപുപ്ഫിതദാലിമലട്ഠിം വിയ. ‘‘ഉക്കാഗാരി’’ന്തി ച കേചി പഠന്തി, അങ്ഗത്ഥിലട്ഠിം വിയാതി അത്ഥോ. ഗിരിമുദ്ധനീതി ച ഇദം കേനചി അനുപഹതസോഭതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കേചി ‘‘കാലിങ്ഗിനി’’ന്തി പാഠം വത്വാ തസ്സ കുമ്ഭണ്ഡലതാസദിസന്തി അത്ഥം വദന്തി. ഫുല്ലം ദാലിമലട്ഠിംവാതി പുപ്ഫിതം ബീജപൂരലതം വിയ. അന്തോദീപേവ പാടലിന്തി ദീപകബ്ഭന്തരേ പുപ്ഫിതപാടലിരുക്ഖം വിയ, ദീപഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സോഭാപാടിഹാരിയദസ്സനത്ഥമേവ.

ഹരിചന്ദനലിത്തങ്ഗിന്തി ലോഹിതചന്ദനേന അനുലിത്തസബ്ബങ്ഗിം. കാസികുത്തമധാരിനിന്തി ഉത്തമകാസികവത്ഥധരം. തം മന്തി താദിസം മം. രൂപവതിം സന്തിന്തി രൂപസമ്പന്നം സമാനം. കസ്സ ഓഹായ ഗച്ഛസീതി കസ്സ നാമ സത്തസ്സ, കസ്സ വാ ഹേതുനോ, കേന കാരണേന, ഓഹായ പഹായ പരിച്ചജിത്വാ ഗച്ഛസി.

ഇതോ പരമ്പി തേസം വചനപടിവചനഗാഥാവ ഠപേത്വാ പരിയോസാനേ തിസ്സോ ഗാഥാ. തത്ഥ സാകുന്തികോവാതി സകുണലുദ്ദോ വിയ. ആഹരിമേന രൂപേനാതി കേസമണ്ഡനാദിനാ സരീരജഗ്ഗനേന ചേവ വത്ഥാഭരണാദിനാ ച അഭിസങ്ഖാരികേന രൂപേന വണ്ണേന കിത്തിമേന ചാതുരിയേനാതി അത്ഥോ. ന മം ത്വം ബാധയിസ്സസീതി പുബ്ബേ വിയ ഇദാനി മം ത്വം ന ബാധിതും സക്ഖിസ്സസി.

പുത്തഫലന്തി പുത്തസങ്ഖാതം ഫലം പുത്തപസവോ.

സപ്പഞ്ഞാതി പഞ്ഞവന്തോ, സംസാരേ ആദീനവവിഭാവിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാതി അധിപ്പായോ. തേ ഹി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം ഭോഗക്ഖന്ധം വാ പഹായ പബ്ബജന്തി. തേനാഹ – ‘‘പബ്ബജന്തി മഹാവീരാ, നാഗോ ഛേത്വാവ ബന്ധന’’ന്തി, അയബന്ധനം വിയ ഹത്ഥിനാഗോ ഗിഹിബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ മഹാവീരിയാവ പബ്ബജന്തി, ന നിഹീനവീരിയാതി അത്ഥോ.

ദണ്ഡേനാതി യേന കേനചി ദണ്ഡേന. ഛുരികായാതി ഖുരേന. ഭൂമിയം വാ നിസുമ്ഭിസ്സന്തി പഥവിയം പാതേത്വാ പോഥനവിജ്ഝനാദിനാ വിബാധിസ്സാമി. പുത്തസോകാ ന ഗച്ഛസീതി പുത്തസോകനിമിത്തം ന ഗച്ഛിസ്സസി.

പദാഹിസീതി ദസ്സസി. പുത്തകത്തേതി പുത്തകാരണാ. ജമ്മീതി തസ്സാ ആലപനം, ലാമകേതി അത്ഥോ.

ഇദാനി തസ്സ ഗമനം അനുജാനിത്വാ ഗമനട്ഠാനം ജാനിതും ‘‘ഹന്ദ ഖോ’’തി ഗാഥമാഹ.

ഇതരോ പുബ്ബേ അഹം അനിയ്യാനികം സാസനം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസിം, ഇദാനി പന നിയ്യാനികേ അനന്തജിനസ്സ സാസനേ ഠാതുകാമോ, തസ്മാ തസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഹുമ്ഹാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗണിനോതി ഗണധരാ. അസ്സമണാതി ന സമിതപാപാ. സമണമാനിനോതി സമിതപാപാതി ഏവം സഞ്ഞിനോ. വിചരിമ്ഹാതി പൂരണാദീസു അത്താനം പക്ഖിപിത്വാ വദതി.

നേരഞ്ജരം പതീതി നേരഞ്ജരായ നദിയാ സമീപേ തസ്സാ തീരേ. ബുദ്ധോതി അഭിസമ്ബോധിം പത്തോ, അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ സബ്ബകാലം ഭഗവാ തത്ഥേവ വസീതി അധിപ്പായേന വദതി.

വന്ദനം ദാനി മേ വജ്ജാസീതി മമ വന്ദനം വദേയ്യാസി, മമ വചനേന ലോകനാഥം അനുത്തരം വദേയ്യാസീതി അത്ഥോ. പദക്ഖിണഞ്ച കത്വാന, ആദിസേയ്യാസി ദക്ഖിണന്തി ബുദ്ധം ഭഗവന്തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാപി ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ, തതോ പുഞ്ഞതോ മയ്ഹം പത്തിദാനം ദേന്തോ പദക്ഖിണം ആദിസേയ്യാസി ബുദ്ധഗുണാനം സുതപുബ്ബത്താ ഹേതുസമ്പന്നതായ ച ഏവം വദതി.

ഏതം ഖോ ലബ്ഭമമ്ഹേഹീതി ഏതം പദക്ഖിണകരണം പുഞ്ഞം അമ്ഹേഹി തവ ദാതും സക്കാ, ന നിവത്തനം, പുബ്ബേ വിയ കാമൂപഭോഗോ ച ന സക്കാതി അധിപ്പായോ. തേ വജ്ജന്തി തവ വന്ദനം വജ്ജം വക്ഖാമി.

സോതി കാളോ, അദ്ദസാസീതി അദ്ദക്ഖി.

സത്ഥുദേസനായം സച്ചകഥായ പധാനത്താ തബ്ബിനിമുത്തായ അഭാവതോ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തിആദി വുത്തം, സേസം വുത്തനയമേവ.

ചാപാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.