൨. രോഹിനീഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

സമണാതി ഭോതി സുപീതിആദികാ രോഹിനിയാ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, ഏകദിവസം ബന്ധുമതീനഗരേ ഭഗവന്തം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ പൂവസ്സ പൂരേത്വാ ഭഗവതോ ദത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ അനുക്കമേന ഉപചിതവിമോക്ഖസമ്ഭാരാ ഹുത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം മഹാവിഭവസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ രോഹിനീതി ലദ്ധനാമാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, സത്ഥരി വേസാലിയം വിഹരന്തേ വിഹാരം ഗന്തവാ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപന്നാ ഹുത്വാ മാതാപിതൂനം ധമ്മം ദേസേത്വാ സാസനേ പസാദം ഉപ്പാദേത്വാ തേ അനുജാനാപേത്വാ സയം പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തീ ന ചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, വിപസ്സിസ്സ മഹേസിനോ;

പിണ്ഡായ വിചരന്തസ്സ, പൂവേദാസിമഹം തദാ.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഛത്തിംസദേവരാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

പഞ്ഞാസചക്കവത്തീനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘മനസാ പത്ഥിതാ നാമ, സബ്ബാ മയ്ഹം സമിജ്ഝഥ;

സമ്പത്തിം അനുഭോത്വാന, ദേവേസു മനുജേസു ച.

‘‘പച്ഛിമേ ഭവസമ്പത്തേ, ജാതോ വിപ്പകുലേ അഹം;

രോഹിനീ നാമ നാമേന, ഞാതകേഹി പിയായിതാ.

‘‘ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ, ധമ്മം സുത്വാ യഥാതഥം;

സംവിഗ്ഗമാനസാ ഹുത്വാ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘യോനിസോ പദഹന്തീനം, അരഹത്തമപാപുണിം;

ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പൂവദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പുബ്ബേ സോതാപന്നകാലേ പിതരാ അത്തനാ ച വചനപടിവചനവസേന വുത്തഗാഥാ ഉദാനവസേന ഭാസന്തീ –

൨൭൧. ‘‘സമണാതി ഭോതി സുപി, സമണാതി പബുജ്ഝസി;

സമണാനേവ കിത്തേസി, സമണീ നൂന ഭവിസ്സസി.

൨൭൨. ‘‘വിപുലം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, സമണാനം പവേച്ഛസി;

രോഹിനീ ദാനി പുച്ഛാമി, കേന തേ സമണാ പിയാ.

൨൭൩. ‘‘അകമ്മകാമാ അലസാ, പരദത്തൂപജീവിനോ;

ആസംസുകാ സാദുകാമാ, കേന തേ സമണാ പിയാ.

൨൭൪. ‘‘ചിരസ്സം വത മം താത, സമണാനം പരിപുച്ഛസി;

തേസം തേ കിത്തയിസ്സാമി, പഞ്ഞാസീലപരക്കമം.

൨൭൫. ‘‘കമ്മകാമാ അനലസാ, കമ്മസേട്ഠസ്സ കാരകാ;

രാഗം ദോസം പജഹന്തി, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൭൬. ‘‘തീണി പാപസ്സ മൂലാനി, ധുനന്തി സുചികാരിനോ;

സബ്ബം പാപം പഹീനേസം, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൭൭. ‘‘കായകമ്മം സുചി നേസം, വചീകമ്മഞ്ച താദിസം;

മനോകമ്മം സുചി നേസം, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൭൮. ‘‘വിമലാ സങ്ഖമുത്താവ, സുദ്ധാ സന്തരബാഹിരാ;

പുണ്ണാ സുക്കാന ധമ്മാനം, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൭൯. ‘‘ബഹുസ്സുതാ ധമ്മധരാ, അരിയാ ധമ്മജീവിനോ;

അത്ഥം ധമ്മഞ്ച ദേസേന്തി, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൮൦. ‘‘ബഹുസ്സുതാ ധമ്മധരാ, അരിയാ ധമ്മജീവിനോ;

ഏകഗ്ഗചിത്താ സതിമന്തോ, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൮൧. ‘‘ദൂരങ്ഗമാ സതിമന്തോ, മന്തഭാണീ അനുദ്ധതാ;

ദുക്ഖസ്സന്തം പജാനന്തി, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൮൨. ‘‘യസ്മാ ഗാമാ പക്കമന്തി, ന വിലോകേന്തി കിഞ്ചനം;

അനപേക്ഖാവ ഗച്ഛന്തി, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൮൩. ‘‘ന തേ സം കോട്ഠേ ഓപേന്തി, ന കുമ്ഭിം ന ഖളോപിയം;

പരിനിട്ഠിതമേസാനാ, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൮൪. ‘‘ന തേ ഹിരഞ്ഞം ഗണ്ഹന്തി, ന സുവണ്ണം ന രൂപിയം;

പച്ചുപ്പന്നേന യാപേന്തി, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൮൫. ‘‘നാനാകുലാ പബ്ബജിതാ, നാനാജനപദേഹി ച;

അഞ്ഞമഞ്ഞം പിഹയന്തി, തേന മേ സമണാ പിയാ.

൨൮൬. ‘‘അത്ഥായ വത നോ ഭോതി, കുലേ ജാതാസി രോഹിനീ;

സദ്ധാ ബുദ്ധേ ച ധമ്മേ ച, സങ്ഘേ ച തിബ്ബഗാരവാ.

൨൮൭. ‘‘തുവഞ്ഹേതം പജാനാസി, പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം;

അമ്ഹമ്പി ഏതേ സമണാ, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദക്ഖിണം.

൨൮൮. ‘‘പതിട്ഠിതോ ഹേത്ഥ യഞ്ഞോ, വിപുലോ നോ ഭവിസ്സതി;

സചേ ഭായസി ദുക്ഖസ്സ, സചേ തേ ദുക്ഖമപ്പിയം.

൨൮൯. ‘‘ഉപേഹി സരണം ബുദ്ധം, ധമ്മം സങ്ഘഞ്ച താദിനം;

സമാദിയാഹി സീലാനി, തം തേ അത്ഥായ ഹേഹിതി.

൨൯൦. ‘‘ഉപേമി സരണം ബുദ്ധം, ധമ്മം സങ്ഘഞ്ച താദിനം;

സമാദിയാമി സീലാനി, തം മേ അത്ഥായ ഹേഹിതി.

൨൯൧. ‘‘ബ്രഹ്മബന്ധു പുരേ ആസിം, സോ ഇദാനിമ്ഹി ബ്രാഹ്മണോ;

തേവിജ്ജോ സോത്തിയോ ചമ്ഹി, വേദഗൂ ചമ്ഹി ന്ഹാതകോ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ പച്ചുദാഹാസി.

തത്ഥ ആദിതോ തിസ്സോ ഗാഥാ അത്തനോ ധീതു ഭിക്ഖൂസു സമ്മുതിം അനിച്ഛന്തേന വുത്താ. തത്ഥ സമണാതി ഭോതി സുപീതി ഭോതി ത്വം സുപനകാലേപി ‘‘സമണാ സമണാ’’തി കിത്തേന്തീ സമണപടിബദ്ധംയേവ കഥം കഥേന്തീ സുപസി. സമണാതി പബുജ്ഝസീതി സുപനതോ ഉട്ഠഹന്തീപി ‘‘സമണാ’’ഇച്ചേവം വത്വാ പബുജ്ഝസി നിദ്ദായ വുട്ഠാസി. സമണാനേവ കിത്തേസീതി സബ്ബകാലമ്പി സമണേ ഏവ സമണാനമേവ വാ ഗുണേ കിത്തേസി അഭിത്ഥവസി. സമണീ നൂന ഭവിസ്സസീതി ഗിഹിരൂപേന ഠിതാപി ചിത്തേന സമണീ ഏവ മഞ്ഞേ ഭവിസ്സസി. അഥ വാ സമണീ നൂന ഭവിസ്സസീതി ഇദാനി ഗിഹിരൂപേന ഠിതാപി ന ചിരേനേവ സമണീ ഏവ മഞ്ഞേ ഭവിസ്സസി സമണേസു ഏവ നിന്നപോണഭാവതോ.

പവേച്ഛസീതി ദേസി. രോഹിനീ ദാനി പുച്ഛാമീതി, അമ്മ രോഹിനി, തം അഹം ഇദാനി പുച്ഛാമീതി ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ ധീതരം പുച്ഛന്തോ ആഹ. കേന തേ സമണാ പിയാതി, അമ്മ രോഹിനി, ത്വം സയന്തീപി പബുജ്ഝന്തീപി അഞ്ഞദാപി സമണാനമേവ ഗുണേ കിത്തയസി, കേന നാമ കാരണേന തുയ്ഹം സമണാ പിയായിതബ്ബാ ജാതാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി ബ്രാഹ്മണോ സമണേസു ദോസം ധീതു ആചിക്ഖന്തോ ‘‘അകമ്മകാമാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അകമ്മകാമാതി ന കമ്മകാമാ, അത്തനോ പരേസഞ്ച അത്ഥാവഹം കിഞ്ചി കമ്മം ന കാതുകാമാ. അലസാതി കുസീതാ. പരദത്തൂപജീവിനോതി പരേഹി ദിന്നേനേവ ഉപജീവനസീലാ. ആസംസുകാതി തതോ ഏവ ഘാസച്ഛാദനാദീനം ആസീസനകാ. സാദുകാമാതി സാദും മധുരമേവ ആഹാരം ഇച്ഛനകാ. സബ്ബമേതം ബ്രാഹ്മണോ സമണാനം ഗുണേ അജാനന്തോ അത്തനാവ പരികപ്പിതം ദോസമാഹ.

തം സുത്വാ രോഹിനീ ‘‘ലദ്ധോ ദാനി മേ ഓകാസോ അയ്യാനം ഗുണേ കഥേതു’’ന്തി തുട്ഠമാനസാ ഭിക്ഖൂനം ഗുണേ കിത്തേതുകാമാ പഠമം താവ തേസം കിത്തനേ സോമനസ്സം പവേദേന്തീ ‘‘ചീരസ്സം വത മം, താതാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ചിരസ്സം വതാതി ചിരേന വത. താതാതി പിതരം ആലപതി. സമണാനന്തി സമണേ സമണാനം വാ മയ്ഹം പിയായിതബ്ബം പരിപുച്ഛസി. തേസന്തി സമണാനം. പഞ്ഞാസീലപരക്കമന്തി പഞ്ഞഞ്ച സീലഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച.

കിത്തയിസ്സാമീതി കഥയിസ്സാമി. പടിജാനേത്വാ തേ കിത്തേന്തീ ‘‘അകമ്മകാമാ അലസാ’’തി തേന വുത്തം ദോസം താവ നിബ്ബേഠേത്വാ തപ്പടിപക്ഖഭൂതം ഗുണം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മകാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കമ്മകാമാതി വത്തപടിവത്താദിഭേദം കമ്മം സമണകിച്ചം പരിപൂരണവസേന കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി കമ്മകാമാ. തത്ഥ യുത്തപ്പയുത്താ ഹുത്വാ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ വായമനതോ ന അലസാതി അനലസാ. തം പന കമ്മം സേട്ഠം ഉത്തമം നിബ്ബാനാവഹമേവ കരോന്തീതി കമ്മസേട്ഠസ്സ കാരകാ. കരോന്താ പന തം പടിപത്തിയാ അനവജ്ജഭാവതോ രാഗം ദോസം പജഹന്തി, യഥാ രാഗദോസാ പഹീയന്തി, ഏവം സമണാ കമ്മം കരോന്തി. തേന മേ സമണാ പിയാതി തേന യഥാവുത്തേന സമ്മാപടിപജ്ജനേന മയ്ഹം സമണാ പിയായിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

തീണി പാപസ്സ മൂലാനീതി ലോഭദോസമോഹസങ്ഖാതാനി അകുസലസ്സ തീണി മൂലാനി. ധുനന്തീതി നിഗ്ഘാതേന്തി, പജഹന്തീതി അത്ഥോ. സുചികാരിനോതി അനവജ്ജകമ്മകാരിനോ. സബ്ബം പാപം പഹീനേസന്തി അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന ഏസം സബ്ബമ്പി പാപം പഹീനം.

ഏവം ‘‘സമണാ സുചികാരിനോ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കായകമ്മ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

വിമലാ സങ്ഖമുത്താവാതി സുധോതസങ്ഖാ വിയ മുത്താ വിയ ച വിഗതമലാ രാഗാദിമലരഹിതാ. സുദ്ധാ സന്തരബാഹിരാതി സന്തരഞ്ച ബാഹിരഞ്ച സന്തരബാഹിരം. തതോ സന്തരബാഹിരതോ സുദ്ധാ, സുദ്ധാസയപയോഗാതി അത്ഥോ. പുണ്ണാ സുക്കാന ധമ്മാനന്തി ഏകന്തസുക്കേഹി അനവജ്ജധമ്മേഹി പരിപുണ്ണാ, അസേഖേഹി സീലക്ഖന്ധാദീഹി സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ.

സുത്തഗേയ്യാദിബഹും സുതം ഏതേസം, സുതേന വാ ഉപ്പന്നാതി ബഹുസ്സുതാ, പരിയത്തിബാഹുസച്ചേന പടിവേധബാഹുസച്ചേന ച സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. തമേവ ദുവിധമ്പി ധമ്മം ധാരേന്തീതി ധമ്മധരാ. സത്താനം ആചാരസമാചാരസിക്ഖാപദേന അരീയന്തീതി അരിയാ. ധമ്മേന ഞായേന ജീവന്തീതി ധമ്മജീവിനോ. അത്ഥം ധമ്മഞ്ച ദേസേന്തീതി ഭാസിതത്ഥഞ്ച ദേസനാധമ്മഞ്ച കഥേന്തി പകാസേന്തി. അഥ വാ അത്ഥതോ അനപേതം ധമ്മതോ അനപേതഞ്ച ദേസേന്തി ആചിക്ഖന്തി.

ഏകഗ്ഗചിത്താതി സമാഹിതചിത്താ. സതിമന്തോതി ഉപട്ഠിതസതിനോ.

ദൂരങ്ഗമാതി അരഞ്ഞഗതാ, മനുസ്സൂപചാരം മുഞ്ചിത്വാ ദൂരം ഗച്ഛന്താ, ഇദ്ധാനുഭാവേന വാ യഥാരുചിതം ദൂരം ഠാനം ഗച്ഛന്തീതി ദൂരങ്ഗമാ. മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ഭണനസീലതായ മന്തഭാണീ. ന ഉദ്ധതാതി അനുദ്ധതാ, ഉദ്ധച്ചരഹിതാ വൂപസന്തചിത്താ. ദുക്ഖസ്സന്തം പജാനന്തീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിയന്തഭൂതം നിബ്ബാനം പടിവിജ്ഝന്തി.

ന വിലോകേന്തി കിഞ്ചനന്തി യതോ ഗാമതോ പക്കമന്തി, തസ്മിം ഗാമേ കഞ്ചി സത്തം വാ സങ്ഖാരം വാ അപേക്ഖാവസേന ന ഓലോകേന്തി, അഥ ഖോ പന അനപേക്ഖാവ ഗച്ഛന്തി പക്കമന്തി.

ന തേ സം കോട്ഠേ ഓപേന്തീതി തേ സമണാ സം അത്തനോ സന്തകം സാപതേയ്യം കോട്ഠേ ന ഓപേന്തി ന പടിസാമേത്വാ ഠപേന്തി താദിസസ്സ പരിഗ്ഗഹസ്സ അഭാവതോ. കുമ്ഭിന്തി കുമ്ഭിയം. ഖളോപിയന്തി പച്ഛിയം. പരിനിട്ഠിതമേസാനാതി പരകുലേസു പരേസം അത്ഥായ സിദ്ധമേവ ഘാസം പരിയേസന്താ.

ഹിരഞ്ഞന്തി കഹാപണം. രൂപിയന്തി രജതം. പച്ചുപ്പന്നേന യാപേന്തീതി അതീതം അനനുസോചന്താ അനാഗതഞ്ച അപച്ചാസീസന്താ പച്ചുപ്പന്നേന യാപേന്തി അത്തഭാവം പവത്തേന്തി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം പിഹയന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം മേത്തിം കരോന്തി. ‘‘പിഹായന്തി’’പി പാഠോ, സോ ഏവ അത്ഥോ.

ഏവം സോ ബ്രാഹ്മണോ ധീതുയാ സന്തികേ ഭിക്ഖൂനം ഗുണേ സുത്വാ പസന്നമാനസോ ധീതരം പസംസന്തോ ‘‘അത്ഥായ വതാ’’തിആദിമാഹ.

അമ്ഹമ്പീതി അമ്ഹാകമ്പി. ദക്ഖിണന്തി ദേയ്യധമ്മം.

ഏത്ഥാതി ഏതേസു സമണേസു. യഞ്ഞോതി ദാനധമ്മോ. വിപുലോതി വിപുലഫലോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏവം ബ്രാഹ്മണോ സരണേസു സീലേസു ച പതിട്ഠിതോ അപരഭാഗേ സഞ്ജാതസംവേഗോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനേന്തോ ‘‘ബ്രഹ്മബന്ധൂ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

രോഹിനീഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.