൧. അഞ്ഞതരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി ഥേരീഗാഥാനം അത്ഥസംവണ്ണനായ ഓകാസോ അനുപ്പത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ ഭിക്ഖുനീനം ആദിതോ യഥാ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച പടിലദ്ധാ, തം പകാസേത്വാ അത്ഥസംവണ്ണനായ കരീയമാനായ തത്ഥ തത്ഥ ഗാഥാനം അട്ഠുപ്പത്തിം വിഭാവേതും സുകരാ ഹോതി സുപാകടാ ച, തസ്മാ തം പകാസേതും ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപതോ അയം അനുപുബ്ബികഥാ –

അയഞ്ഹി ലോകനാഥോ ‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തീ’’ത്യാദിനാ വുത്താനി അട്ഠങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ കതമഹാഭിനീഹാരോ സമതിംസപാരമിയോ പൂരേന്തോ ചതുവീസതിയാ ബുദ്ധാനം സന്തികേ ലദ്ധബ്യാകരണോ അനുക്കമേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ ഞാതത്ഥചരിയായ ലോകത്ഥചരിയായ ബുദ്ധത്ഥചരിയായ ച കോടിം പത്വാ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി ബുദ്ധഭാവായ –

‘‘കാലോ ഖോ തേ മഹാവീര, ഉപ്പജ്ജ മാതുകുച്ഛിയം;

സദേവകം താരയന്തോ, ബുജ്ഝസ്സു അമതം പദ’’ന്തി. (ബു. വം. ൧.൬൭) –

ആയാചിതമനുസ്സൂപപത്തികോ താസം ദേവതാനം പടിഞ്ഞം ദത്വാ, കതപഞ്ചമഹാവിലോകനോ സക്യരാജകുലേ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ഗേഹേ സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ദസമാസേ സതോ സമ്പജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ, സതോ സമ്പജാനോ തതോ നിക്ഖന്തോ ലുമ്ബിനീവനേ ലദ്ധാഭിജാതികോ വിവിധാ ധാതിയോ ആദിം കത്വാ മഹതാ പരിഹാരേന സമ്മദേവ പരിഹരിയമാനോ അനുക്കമേന വുഡ്ഢിപ്പത്തോ തീസു പാസാദേസു വിവിധനാടകജനപരിവുതോ ദേവോ വിയ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ജിണ്ണബ്യാധിമതദസ്സനേന ജാതസംവേഗോ ഞാണസ്സ പരിപാകതം ഗതത്താ, കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ, രാഹുലകുമാരസ്സ ജാതദിവസേ ഛന്നസഹായോ കണ്ഡകം അസ്സരാജം ആരുയ്ഹ, ദേവതാഹി വിവടേന ദ്വാരേന അഡ്ഢരത്തികസമയേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ, തേനേവ രത്താവസേസേന തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമിത്വാ അനോമാനദീതീരം പത്വാ ഘടികാരമഹാബ്രഹ്മുനാ ആനീതേ അരഹത്തദ്ധജേ ഗഹേത്വാ പബ്ബജിതോ, താവദേവ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരോ വിയ ആകപ്പസമ്പന്നോ ഹുത്വാ, പാസാദികേന ഇരിയാപഥേന അനുക്കമേന രാജഗഹം പത്വാ, തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പണ്ഡവപബ്ബതപബ്ഭാരേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ, മാഗധരാജേന രജ്ജേന നിമന്തിയമാനോ തം പടിക്ഖിപിത്വാ, ഭഗ്ഗവസ്സാരാമം ഗന്ത്വാ, തസ്സ സമയം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തതോ ആളാരുദകാനം സമയം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, തം സബ്ബം അനലങ്കരിത്വാ അനുക്കമേന ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരകാരികം കത്വാ, തായ അരിയധമ്മപടിവേധസ്സാഭാവം ഞത്വാ ‘‘നായം മഗ്ഗോ ബോധായാ’’തി ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരന്തോ കതിപാഹേന ബലം ഗാഹേത്വാ വിസാഖാപുണ്ണമദിവസേ സുജാതായ ദിന്നം വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ, സുവണ്ണപാതിം നദിയാ പടിസോതം ഖിപിത്വാ, ‘‘അജ്ജ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി കതസന്നിട്ഠാനോ സായന്ഹസമയേ കാളേന നാഗരാജേന അഭിത്ഥുതിഗുണോ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ അചലട്ഠാനേ പാചീനലോകധാതുഅഭിമുഖോ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം അധിട്ഠായ, സൂരിയേ അനത്ഥങ്ഗതേയേവ മാരബലം വിധമിത്വാ, പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ, പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ, അനുലോമപടിലോമം പച്ചയാകാരം സമ്മസന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സബ്ബബുദ്ധേഹി അധിഗതം അനഞ്ഞസാധാരണം സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗന്ത്വാ, നിബ്ബാനാരമ്മണായ ഫലസമാപത്തിയാ തത്ഥേവ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ, തേനേവ നയേന ഇതരസത്താഹേപി ബോധിമണ്ഡേയേവ വീതിനാമേത്വാ, രാജായതനമൂലേ മധുപിണ്ഡികഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ, പുന അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ നിസിന്നോ ധമ്മതായ ധമ്മഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തേ നമന്തേ മഹാബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതോ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയാദിഭേദേ സത്തേ ദിസ്വാ മഹാബ്രഹ്മുനാ ധമ്മദേസനായ കതപടിഞ്ഞോ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ ആളാരുദകാനം കാലങ്കതഭാവം ഞത്വാ, ‘‘ബഹുപകാരാ ഖോ മേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, യേ മം പധാനപഹിതത്തം ഉപട്ഠഹിംസു, യംനൂനാഹം പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൦) ചിന്തേത്വാ, ആസാള്ഹിപുണ്ണമായം മഹാബോധിതോ ബാരാണസിം ഉദ്ദിസ്സ അട്ഠാരസയോജനം മഗ്ഗം പടിപന്നോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഉപകേന ആജീവകേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ, അനുക്കമേന ഇസിപതനം പത്വാ തത്ഥ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦) ധമ്മചക്കപവത്തനസുത്തന്തദേസനായ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖാ അട്ഠാരസബ്രഹ്മകോടിയോ ധമ്മാമതം പായേത്വാ പാടിപദേ ഭദ്ദിയത്ഥേരം, പക്ഖസ്സ ദുതിയായം വപ്പത്ഥേരം, പക്ഖസ്സ തതിയായം മഹാനാമത്ഥേരം, ചതുത്ഥിയം അസ്സജിത്ഥേരം, സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ, പഞ്ചമിയം പന പക്ഖസ്സ അനത്തലക്ഖണസുത്തന്തദേസനായ (മഹാവ. ൨൦; സം. നി. ൩.൫൯) സബ്ബേപി അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ തതോ പരം യസദാരകപ്പമുഖേ പഞ്ചപണ്ണാസപുരിസേ, കപ്പാസികവനസണ്ഡേ തിംസമത്തേ ഭദ്ദവഗ്ഗിയേ, ഗയാസീസേ പിട്ഠിപാസാണേ സഹസ്സമത്തേ പുരാണജടിലേതി ഏവം മഹാജനം അരിയഭൂമിം ഓതാരേത്വാ ബിമ്ബിസാരപ്പമുഖാനി ഏകാദസനഹുതാനി സോതാപത്തിഫലേ നഹുതം സരണത്തയേ പതിട്ഠാപേത്വാ വേളുവനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ വിഹരന്തോ അസ്സജിത്ഥേരസ്സ വാഹസാ അധിഗതപഠമമഗ്ഗേ സഞ്ചയം ആപുച്ഛിത്വാ, സദ്ധിം പരിസായ അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ അഗ്ഗഫലം സച്ഛികത്വാ സാവകപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തേ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനേ ഠപേത്വാ കാളുദായിത്ഥേരസ്സ അഭിയാചനായ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ, മാനത്ഥദ്ധേ ഞാതകേ യമകപാടിഹാരിയേന ദമേത്വാ, പിതരം അനാഗാമിഫലേ, മഹാപജാപതിം സോതാപത്തിഫലേ പടിട്ഠാപേത്വാ, നന്ദകുമാരം രാഹുലകുമാരഞ്ച പബ്ബാജേത്വാ, സത്ഥാ പുനദേവ രാജഗഹം പച്ചാഗച്ഛി.

അഥാപരേന സമയേന സത്ഥരി വേസാലിം ഉപനിസ്സായ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാവ അരഹത്തം സച്ഛികത്വാ പരിനിബ്ബായി. അഥ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി, തതോ രോഹിനീനദീതീരേ കലഹവിവാദസുത്തന്തദേസനായ (സു. നി. ൮൬൮ ആദയോ) പരിയോസാനേ നിക്ഖമിത്വാ, പബ്ബജിതാനം പഞ്ചന്നം കുമാരസതാനം പാദപരിചാരികാ ഏകജ്ഝാസയാവ ഹുത്വാ മഹാപജാപതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ, സബ്ബാവ ‘‘സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി മഹാപജാപതിം ജേട്ഠികം കത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്തുകാമാ അഹേസും. അയഞ്ച മഹാപജാപതി പുബ്ബേപി ഏകവാരം സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ നാലത്ഥ, തസ്മാ കപ്പകം പക്കോസാപേത്വാ കേസേ ഛിന്ദാപേത്വാ കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ സബ്ബാ താ സാകിയാനിയോ ആദായ വേസാലിം ഗന്ത്വാ ആനന്ദത്ഥേരേന ദസബലം യാചാപേത്വാ, അട്ഠഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണേന പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച അലത്ഥ. ഇതരാ പന സബ്ബാപി ഏകതോ ഉപസമ്പന്നാ അഹേസും. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം വത്ഥു തത്ഥ തത്ഥ പാളിയം (ചൂളവ. ൪൦൨) ആഗതമേവ.

ഏവം ഉപസമ്പന്നാ പന മഹാപജാപതി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സേസാ ച പഞ്ചസതഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകോവാദപരിയോസാനേ (മ. നി. ൩.൩൯൮) അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഏവം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ സുപ്പതിട്ഠിതേ പുഥുഭൂതേ തത്ഥ തത്ഥ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു കുലിത്ഥിയോ കുലസുണ്ഹായോ കുലകുമാരികായോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിതഞ്ച സുത്വാ, സാസനേ അഭിപ്പസന്നാ സംസാരേ ച ജാതസംവേഗാ അത്തനോ സാമികേ മാതാപിതരോ ഞാതകേ ച അനുജാനാപേത്വാ, സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിംസു. പബ്ബജിത്വാ ച സീലാചാരസമ്പന്നാ സത്ഥുനോ ച തേസം ഥേരാനഞ്ച സന്തികേ ഓവാദം ലഭിത്വാ ഘടേന്തിയോ വായമന്തിയോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛാകംസു. താഹി ഉദാനാദിവസേന തത്ഥ തത്ഥ ഭാസിതാ ഗാഥാ പച്ഛാ സങ്ഗീതികാരകേഹി ഏകജ്ഝം കത്വാ ഏകകനിപാതാദിവസേന സങ്ഗീതിം ആരോപയിംസു ‘‘ഇമാ ഥേരീഗാഥാ നാമാ’’തി. താസം നിപാതാദിവിഭാഗോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. തത്ഥ നിപാതേസു ഏകകനിപാതോ ആദി. തത്ഥപി –

൧. ‘‘സുഖം സുപാഹി ഥേരികേ, കത്വാ ചോളേന പാരുതാ;

ഉപസന്തോ ഹി തേ രാഗോ, സുക്ഖഡാകംവ കുമ്ഭിയ’’ന്തി. –

അയം ഗാഥാ ആദി. തസ്സാ കാ ഉപ്പത്തി? അതീതേ കിര അഞ്ഞതരാ കുലധീതാ കോണാഗമനസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാസനേ അഭിപ്പസന്നാ ഹുത്വാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ദുതിയദിവസേ സാഖാമണ്ഡപം കാരേത്വാ വാലികം അത്ഥരിത്വാ ഉപരി വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജം കത്വാ സത്ഥു കാലം ആരോചാപേസി. സത്ഥാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. സാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ, ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം തിചീവരേന അച്ഛാദേസി. തസ്സാ ഭഗവാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സാ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സുഗതീസു ഏവ സംസരന്തീ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, സംസാരേ ജാതസംവേഗാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ വീസതിവസ്സഹസ്സാനി ഭിക്ഖുനിസീലം പൂരേത്വാ, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കത്വാ, സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സഗ്ഗസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. തം ഥിരസന്തസരീരതായ ഥേരികാതി വോഹരിംസു. സാ വയപ്പത്താ കുലപ്പദേസാദിനാ സമാനജാതികസ്സ ഖത്തിയകുമാരസ്സ മാതാപിതൂഹി ദിന്നാ പതിദേവതാ ഹുത്വാ വസന്തീ സത്ഥു വേസാലിഗമനേ സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധാ ഉപാസികാ ഹുത്വാ, അപരഭാഗേ മഹാപജാപതിഗോതമീഥേരിയാ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജായ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി സാമികസ്സാരോചേസി. സാമികോ നാനുജാനാതി. സാ പന കതാധികാരതായ യഥാസുതം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖിത്വാ രൂപാരൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം അനുയുത്താ വിഹരതി.

അഥേകദിവസം മഹാനസേ ബ്യഞ്ജനേ പച്ചമാനേ മഹതീ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹി. സാ അഗ്ഗിജാലാ സകലഭാജനം തടതടായന്തം ഝായതി. സാ തം ദിസ്വാ തദേവാരമ്മണം കത്വാ സുട്ഠുതരം അനിച്ചതം ഉപട്ഠഹന്തം ഉപധാരേത്വാ തതോ തത്ഥ ദുക്ഖാനിച്ചാനത്തതഞ്ച ആരോപേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനുക്കമേന ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. സാ തതോ പട്ഠായ ആഭരണം വാ അലങ്കാരം വാ ന ധാരേതി. സാ സാമികേന ‘‘കസ്മാ ത്വം, ഭദ്ദേ, ഇദാനി പുബ്ബേ വിയ ആഭരണം വാ അലങ്കാരം വാ ന ധാരേസീ’’തി വുത്താ അത്തനോ ഗിഹിഭാവേ അഭബ്ബഭാവം ആരോചേത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേസി. സോ വിസാഖോ ഉപാസകോ വിയ ധമ്മദിന്നം മഹതാ പരിഹാരേന മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികം നേത്വാ ‘‘ഇമം, അയ്യേ, പബ്ബാജേഥാ’’തി ആഹ. അഥ മഹാപജാപതിഗോതമീ തം പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പാദേത്വാ വിഹാരം നേത്വാ സത്ഥാരം ദസ്സേസി. സത്ഥാപിസ്സാ പകതിയാ ദിട്ഠാരമ്മണമേവ വിഭാവേന്തോ ‘‘സുഖം സുപാഹീ’’തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ സുഖന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. സുപാഹീതി ആണത്തിവചനം. ഥേരികേതി ആമന്തനവചനം. കത്വാ ചോളേന പാരുതാതി അപ്പിച്ഛതായ നിയോജനം. ഉപസന്തോ ഹി തേ രാഗോതി പടിപത്തികിത്തനം. സുക്ഖഡാകംവാതി ഉപസമേതബ്ബസ്സ കിലേസസ്സ അസാരഭാവനിദസ്സനം. കുമ്ഭിയന്തി തദാധാരസ്സ അനിച്ചതുച്ഛാദിഭാവനിദസ്സനം.

സുഖന്തി ചേതം ഇട്ഠാധിവചനം. സുഖേന നിദുക്ഖാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സുപാഹീതി നിപജ്ജനിദസ്സനഞ്ചേതം ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം, തസ്മാ ചത്താരോപി ഇരിയാപഥേ സുഖേനേവ കപ്പേഹി സുഖം വിഹരാതി അത്ഥോ. ഥേരികേതി ഇദം യദിപി തസ്സാ നാമകിത്തനം, പചുരേന അന്വത്ഥസഞ്ഞാഭാവതോ പന ഥിരേ സാസനേ ഥിരഭാവപ്പത്തേ, ഥിരേഹി സീലാദിധമ്മേഹി സമന്നാഗതേതി അത്ഥോ. കത്വാ ചോളേന പാരുതാതി പംസുകൂലചോളേഹി ചീവരം കത്വാ അച്ഛാദിതസരീരാ തം നിവത്ഥാ ചേവ പാരുതാ ച. ഉപസന്തോ ഹി തേ രാഗോതി ഹി-സദ്ദോ ഹേത്വത്ഥോ. യസ്മാ തവ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജനകകാമരാഗോ ഉപസന്തോ അനാഗാമിമഗ്ഗഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, ഇദാനി തദവസേസം രാഗം അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണഗ്ഗിനാ ദഹേത്വാ സുഖം സുപാഹീതി അധിപ്പായോ. സുക്ഖഡാകംവ കുമ്ഭിയന്തി യഥാ തം പക്കേ ഭാജനേ അപ്പകം ഡാകബ്യഞ്ജനം മഹതിയാ അഗ്ഗിജാലായ പച്ചമാനം ഝായിത്വാ സുസ്സന്തം വൂപസമ്മതി, യഥാ വാ ഉദകമിസ്സേ ഡാകബ്യഞ്ജനേ ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ പച്ചമാനേ ഉദകേ വിജ്ജമാനേ തം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി, ഉദകേ പന ഛിന്നേ ഉപസന്തമേവ ഹോതി, ഏവം തവ സന്താനേ കാമരാഗോ ഉപസന്തോ, ഇതരമ്പി വൂപസമേത്വാ സുഖം സുപാഹീതി.

ഥേരീ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകം ഗതത്താ സത്ഥു ദേസനാവിലാസേന ച ഗാഥാപരിയോസാനേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൧.൨൬-൩൦).

‘‘കോണാഗമനബുദ്ധസ്സ, മണ്ഡപോ കാരിതോ മയാ;

ധുവം തിചീവരംദാസിം, ബുദ്ധസ്സ ലോകബന്ധുനോ.

‘‘യം യം ജനപദം യാമി, നിഗമേ രാജധാനിയോ;

സബ്ബത്ഥ പൂജിതോ ഹോമി, പുഞ്ഞകമ്മസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗീവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവാ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരീ ഉദാനേന്തീ തമേവ ഗാഥം അഭാസി, തേനായം ഗാഥാ തസ്സാ ഥേരിയാ ഗാഥാ അഹോസി. തത്ഥ ഥേരിയാ വുത്തഗാഥായ അനവസേസോ രാഗോ പരിഗ്ഗഹിതോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന തസ്സ വൂപസമസ്സ അധിപ്പേതത്താ. രാഗവൂപസമേനേവ ചേത്ഥ സബ്ബേസമ്പി കിലേസാനം വൂപസമോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം തദേകട്ഠതായ സബ്ബേസം കിലേസധമ്മാനം വൂപസമസിദ്ധിതോ. തഥാ ഹി വുച്ചതി –

‘‘ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാഹി, യോ മോഹോ സഹജോ മതോ;

പഹാനേകട്ഠഭാവേന, രാഗേന സരണോ ഹി സോ’’തി.

യഥാ ചേത്ഥ സബ്ബേസം സംകിലേസാനം വൂപസമോ വുത്തോ, ഏവം സബ്ബത്ഥാപി തേസം വൂപസമോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗവസേന, സമഥവിപസ്സനാക്ഖണേ വിക്ഖമ്ഭനവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന, ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന വൂപസമസിദ്ധിതോ. തേന ചതുബ്ബിധസ്സാപി പഹാനസ്സ സിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ തദങ്ഗപ്പഹാനേന സീലസമ്പദാസിദ്ധി, വിക്ഖമ്ഭനപഹാനേന സമാധിസമ്പദാസിദ്ധി, ഇതരേഹി പഞ്ഞാസമ്പദാസിദ്ധി ദസ്സിതാ ഹോതി പഹാനാഭിസമയോപസിജ്ഝനതോ. യഥാ ഭാവനാഭിസമയം സാധേതി തസ്മിം അസതി തദഭാവതോ, തഥാ സച്ഛികിരിയാഭിസമയം പരിഞ്ഞാഭിസമയഞ്ച സാധേതി ഏവാതി. ചതുരാഭിസമയസിദ്ധിയാ തിസ്സോ സിക്ഖാ, പടിപത്തിയാ തിവിധകല്യാണതാ, സത്തവിസുദ്ധിയോ ച പരിപുണ്ണാ ഇമായ ഗാഥായ പകാസിതാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞതരാഥേരീ അപഞ്ഞാതാ നാമഗോത്താദിവസേന അപാകടാ, ഏകാ ഥേരീ ലക്ഖണസമ്പന്നാ ഭിക്ഖുനീ ഇമം ഗാഥം അഭാസീതി അധിപ്പായോ.

അഞ്ഞതരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.