൨. മുത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

൨. ‘‘മുത്തേ മുച്ചസ്സു യോഗേഹി, ചന്ദോ രാഹുഗ്ഗഹാ ഇവ;

വിപ്പമുത്തേന ചിത്തേന, അനണാ ഭുഞ്ജ പിണ്ഡക’’ന്തി. –

അയം മുത്തായ നാമ സിക്ഖമാനായ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥാരം രഥിയം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പീതിവേഗേന സത്ഥു പാദമൂലേ അവകുജ്ജാ നിപജ്ജി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, മുത്താതിസ്സാ നാമം അഹോസി. സാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ വീസതിവസ്സകാലേ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ സിക്ഖമാനാവ ഹുത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോതി. സാ ഏകദിവസം ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ ഥേരീനം ഭിക്ഖുനീനം വത്തം ദസ്സേത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഗന്ത്വാ രഹോ നിസിന്നാ വിപസ്സനായ മനസികാരം ആരഭി. സത്ഥാ സുരഭിഗന്ധകുടിയാ നിസിന്നോവ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ തസ്സാ പുരതോ നിസിന്നോ വിയ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘മുത്തേ മുച്ചസ്സു യോഗേഹീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ മുത്തേതി തസ്സാ ആലപനം. മുച്ചസ്സു യോഗേഹീതി മഗ്ഗപടിപാടിയാ കാമയോഗാദീഹി ചതൂഹി യോഗേഹി മുച്ച, തേഹി വിമുത്തചിത്താ ഹോഹി. യഥാ കിം? ചന്ദോ രാഹുഗ്ഗഹാ ഇവാതി രാഹുസങ്ഖാതോ ഗഹതോ ചന്ദോ വിയ ഉപക്കിലേസതോ മുച്ചസ്സു. വിപ്പമുത്തേന ചിത്തേനാതി അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തേന ചിത്തേന, ഇത്ഥം ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം കരണവചനം. അനണാ ഭുഞ്ജ പിണ്ഡകന്തി കിലേസഇണം പഹായ അനണാ ഹുത്വാ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജേയ്യാസി. യോ ഹി കിലേസേ അപ്പഹായ സത്ഥാരാ അനുഞ്ഞാതപച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതി, സോ സാണോ പരിഭുഞ്ജതി നാമ. യഥാഹ ആയസ്മാ ബാകുലോ – ‘‘സത്താഹമേവ ഖോ അഹം, ആവുസോ, സാണോ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജി’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൧൧). തസ്മാ സാസനേ പബ്ബജിതേന കാമച്ഛന്ദാദിഇണം പഹാനായ അനണേന ഹുത്വാ സദ്ധാദേയ്യം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. പിണ്ഡകന്തി ദേസനാസീസമേവ, ചത്താരോപി പച്ചയേതി അത്ഥോ. അഭിണ്ഹം ഓവദതീതി അരിയമഗ്ഗപ്പത്തിയാ ഉപക്കിലേസേ വിസോധേന്തോ ബഹുസോ ഓവാദം ദേതി.

സാ തസ്മിം ഓവാദേ ഠത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൧.൩൧-൩൬) –

‘‘വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

രഥിയം പടിപന്നസ്സ, താരയന്തസ്സ പാണിനോ.

‘‘ഘരതോ നിക്ഖമിത്വാന, അവകുജ്ജാ നിപജ്ജഹം;

അനുകമ്പകോ ലോകനാഥോ, സിരസി അക്കമീ മമ.

‘‘അക്കമിത്വാന സിരസി, അഗമാ ലോകനായകോ;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, തുസിതം അഗമാസഹം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സാ തമേവ ഗാഥം ഉദാനേസി. പരിപുണ്ണസിക്ഖാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ അപരഭാഗേ പരിനിബ്ബാനകാലേപി തമേവ ഗാഥം പച്ചഭാസീതി.

മുത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.