൧. ഏകകനിപാതോ

൧. അഞ്ഞതരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി ഥേരീഗാഥാനം അത്ഥസംവണ്ണനായ ഓകാസോ അനുപ്പത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ ഭിക്ഖുനീനം ആദിതോ യഥാ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച പടിലദ്ധാ, തം പകാസേത്വാ അത്ഥസംവണ്ണനായ കരീയമാനായ തത്ഥ തത്ഥ ഗാഥാനം അട്ഠുപ്പത്തിം വിഭാവേതും സുകരാ ഹോതി സുപാകടാ ച, തസ്മാ തം പകാസേതും ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപതോ അയം അനുപുബ്ബികഥാ –

അയഞ്ഹി ലോകനാഥോ ‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തീ’’ത്യാദിനാ വുത്താനി അട്ഠങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ കതമഹാഭിനീഹാരോ സമതിംസപാരമിയോ പൂരേന്തോ ചതുവീസതിയാ ബുദ്ധാനം സന്തികേ ലദ്ധബ്യാകരണോ അനുക്കമേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ ഞാതത്ഥചരിയായ ലോകത്ഥചരിയായ ബുദ്ധത്ഥചരിയായ ച കോടിം പത്വാ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി ബുദ്ധഭാവായ –

‘‘കാലോ ഖോ തേ മഹാവീര, ഉപ്പജ്ജ മാതുകുച്ഛിയം;

സദേവകം താരയന്തോ, ബുജ്ഝസ്സു അമതം പദ’’ന്തി. (ബു. വം. ൧.൬൭) –

ആയാചിതമനുസ്സൂപപത്തികോ താസം ദേവതാനം പടിഞ്ഞം ദത്വാ, കതപഞ്ചമഹാവിലോകനോ സക്യരാജകുലേ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ഗേഹേ സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ദസമാസേ സതോ സമ്പജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ, സതോ സമ്പജാനോ തതോ നിക്ഖന്തോ ലുമ്ബിനീവനേ ലദ്ധാഭിജാതികോ വിവിധാ ധാതിയോ ആദിം കത്വാ മഹതാ പരിഹാരേന സമ്മദേവ പരിഹരിയമാനോ അനുക്കമേന വുഡ്ഢിപ്പത്തോ തീസു പാസാദേസു വിവിധനാടകജനപരിവുതോ ദേവോ വിയ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ജിണ്ണബ്യാധിമതദസ്സനേന ജാതസംവേഗോ ഞാണസ്സ പരിപാകതം ഗതത്താ, കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ, രാഹുലകുമാരസ്സ ജാതദിവസേ ഛന്നസഹായോ കണ്ഡകം അസ്സരാജം ആരുയ്ഹ, ദേവതാഹി വിവടേന ദ്വാരേന അഡ്ഢരത്തികസമയേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ, തേനേവ രത്താവസേസേന തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമിത്വാ അനോമാനദീതീരം പത്വാ ഘടികാരമഹാബ്രഹ്മുനാ ആനീതേ അരഹത്തദ്ധജേ ഗഹേത്വാ പബ്ബജിതോ, താവദേവ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരോ വിയ ആകപ്പസമ്പന്നോ ഹുത്വാ, പാസാദികേന ഇരിയാപഥേന അനുക്കമേന രാജഗഹം പത്വാ, തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പണ്ഡവപബ്ബതപബ്ഭാരേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ, മാഗധരാജേന രജ്ജേന നിമന്തിയമാനോ തം പടിക്ഖിപിത്വാ, ഭഗ്ഗവസ്സാരാമം ഗന്ത്വാ, തസ്സ സമയം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തതോ ആളാരുദകാനം സമയം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, തം സബ്ബം അനലങ്കരിത്വാ അനുക്കമേന ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരകാരികം കത്വാ, തായ അരിയധമ്മപടിവേധസ്സാഭാവം ഞത്വാ ‘‘നായം മഗ്ഗോ ബോധായാ’’തി ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരന്തോ കതിപാഹേന ബലം ഗാഹേത്വാ വിസാഖാപുണ്ണമദിവസേ സുജാതായ ദിന്നം വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ, സുവണ്ണപാതിം നദിയാ പടിസോതം ഖിപിത്വാ, ‘‘അജ്ജ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി കതസന്നിട്ഠാനോ സായന്ഹസമയേ കാളേന നാഗരാജേന അഭിത്ഥുതിഗുണോ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ അചലട്ഠാനേ പാചീനലോകധാതുഅഭിമുഖോ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം അധിട്ഠായ, സൂരിയേ അനത്ഥങ്ഗതേയേവ മാരബലം വിധമിത്വാ, പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ, പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ, അനുലോമപടിലോമം പച്ചയാകാരം സമ്മസന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സബ്ബബുദ്ധേഹി അധിഗതം അനഞ്ഞസാധാരണം സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗന്ത്വാ, നിബ്ബാനാരമ്മണായ ഫലസമാപത്തിയാ തത്ഥേവ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ, തേനേവ നയേന ഇതരസത്താഹേപി ബോധിമണ്ഡേയേവ വീതിനാമേത്വാ, രാജായതനമൂലേ മധുപിണ്ഡികഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ, പുന അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ നിസിന്നോ ധമ്മതായ ധമ്മഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തേ നമന്തേ മഹാബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതോ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയാദിഭേദേ സത്തേ ദിസ്വാ മഹാബ്രഹ്മുനാ ധമ്മദേസനായ കതപടിഞ്ഞോ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ ആളാരുദകാനം കാലങ്കതഭാവം ഞത്വാ, ‘‘ബഹുപകാരാ ഖോ മേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, യേ മം പധാനപഹിതത്തം ഉപട്ഠഹിംസു, യംനൂനാഹം പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൦) ചിന്തേത്വാ, ആസാള്ഹിപുണ്ണമായം മഹാബോധിതോ ബാരാണസിം ഉദ്ദിസ്സ അട്ഠാരസയോജനം മഗ്ഗം പടിപന്നോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഉപകേന ആജീവകേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ, അനുക്കമേന ഇസിപതനം പത്വാ തത്ഥ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦) ധമ്മചക്കപവത്തനസുത്തന്തദേസനായ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖാ അട്ഠാരസബ്രഹ്മകോടിയോ ധമ്മാമതം പായേത്വാ പാടിപദേ ഭദ്ദിയത്ഥേരം, പക്ഖസ്സ ദുതിയായം വപ്പത്ഥേരം, പക്ഖസ്സ തതിയായം മഹാനാമത്ഥേരം, ചതുത്ഥിയം അസ്സജിത്ഥേരം, സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ, പഞ്ചമിയം പന പക്ഖസ്സ അനത്തലക്ഖണസുത്തന്തദേസനായ (മഹാവ. ൨൦; സം. നി. ൩.൫൯) സബ്ബേപി അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ തതോ പരം യസദാരകപ്പമുഖേ പഞ്ചപണ്ണാസപുരിസേ, കപ്പാസികവനസണ്ഡേ തിംസമത്തേ ഭദ്ദവഗ്ഗിയേ, ഗയാസീസേ പിട്ഠിപാസാണേ സഹസ്സമത്തേ പുരാണജടിലേതി ഏവം മഹാജനം അരിയഭൂമിം ഓതാരേത്വാ ബിമ്ബിസാരപ്പമുഖാനി ഏകാദസനഹുതാനി സോതാപത്തിഫലേ നഹുതം സരണത്തയേ പതിട്ഠാപേത്വാ വേളുവനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ വിഹരന്തോ അസ്സജിത്ഥേരസ്സ വാഹസാ അധിഗതപഠമമഗ്ഗേ സഞ്ചയം ആപുച്ഛിത്വാ, സദ്ധിം പരിസായ അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ അഗ്ഗഫലം സച്ഛികത്വാ സാവകപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തേ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനേ ഠപേത്വാ കാളുദായിത്ഥേരസ്സ അഭിയാചനായ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ, മാനത്ഥദ്ധേ ഞാതകേ യമകപാടിഹാരിയേന ദമേത്വാ, പിതരം അനാഗാമിഫലേ, മഹാപജാപതിം സോതാപത്തിഫലേ പടിട്ഠാപേത്വാ, നന്ദകുമാരം രാഹുലകുമാരഞ്ച പബ്ബാജേത്വാ, സത്ഥാ പുനദേവ രാജഗഹം പച്ചാഗച്ഛി.

അഥാപരേന സമയേന സത്ഥരി വേസാലിം ഉപനിസ്സായ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാവ അരഹത്തം സച്ഛികത്വാ പരിനിബ്ബായി. അഥ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി, തതോ രോഹിനീനദീതീരേ കലഹവിവാദസുത്തന്തദേസനായ (സു. നി. ൮൬൮ ആദയോ) പരിയോസാനേ നിക്ഖമിത്വാ, പബ്ബജിതാനം പഞ്ചന്നം കുമാരസതാനം പാദപരിചാരികാ ഏകജ്ഝാസയാവ ഹുത്വാ മഹാപജാപതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ, സബ്ബാവ ‘‘സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി മഹാപജാപതിം ജേട്ഠികം കത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്തുകാമാ അഹേസും. അയഞ്ച മഹാപജാപതി പുബ്ബേപി ഏകവാരം സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ നാലത്ഥ, തസ്മാ കപ്പകം പക്കോസാപേത്വാ കേസേ ഛിന്ദാപേത്വാ കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ സബ്ബാ താ സാകിയാനിയോ ആദായ വേസാലിം ഗന്ത്വാ ആനന്ദത്ഥേരേന ദസബലം യാചാപേത്വാ, അട്ഠഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണേന പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച അലത്ഥ. ഇതരാ പന സബ്ബാപി ഏകതോ ഉപസമ്പന്നാ അഹേസും. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം വത്ഥു തത്ഥ തത്ഥ പാളിയം (ചൂളവ. ൪൦൨) ആഗതമേവ.

ഏവം ഉപസമ്പന്നാ പന മഹാപജാപതി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സേസാ ച പഞ്ചസതഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകോവാദപരിയോസാനേ (മ. നി. ൩.൩൯൮) അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഏവം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ സുപ്പതിട്ഠിതേ പുഥുഭൂതേ തത്ഥ തത്ഥ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു കുലിത്ഥിയോ കുലസുണ്ഹായോ കുലകുമാരികായോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിതഞ്ച സുത്വാ, സാസനേ അഭിപ്പസന്നാ സംസാരേ ച ജാതസംവേഗാ അത്തനോ സാമികേ മാതാപിതരോ ഞാതകേ ച അനുജാനാപേത്വാ, സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിംസു. പബ്ബജിത്വാ ച സീലാചാരസമ്പന്നാ സത്ഥുനോ ച തേസം ഥേരാനഞ്ച സന്തികേ ഓവാദം ലഭിത്വാ ഘടേന്തിയോ വായമന്തിയോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛാകംസു. താഹി ഉദാനാദിവസേന തത്ഥ തത്ഥ ഭാസിതാ ഗാഥാ പച്ഛാ സങ്ഗീതികാരകേഹി ഏകജ്ഝം കത്വാ ഏകകനിപാതാദിവസേന സങ്ഗീതിം ആരോപയിംസു ‘‘ഇമാ ഥേരീഗാഥാ നാമാ’’തി. താസം നിപാതാദിവിഭാഗോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. തത്ഥ നിപാതേസു ഏകകനിപാതോ ആദി. തത്ഥപി –

൧. ‘‘സുഖം സുപാഹി ഥേരികേ, കത്വാ ചോളേന പാരുതാ;

ഉപസന്തോ ഹി തേ രാഗോ, സുക്ഖഡാകംവ കുമ്ഭിയ’’ന്തി. –

അയം ഗാഥാ ആദി. തസ്സാ കാ ഉപ്പത്തി? അതീതേ കിര അഞ്ഞതരാ കുലധീതാ കോണാഗമനസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാസനേ അഭിപ്പസന്നാ ഹുത്വാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ദുതിയദിവസേ സാഖാമണ്ഡപം കാരേത്വാ വാലികം അത്ഥരിത്വാ ഉപരി വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജം കത്വാ സത്ഥു കാലം ആരോചാപേസി. സത്ഥാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. സാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ, ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം തിചീവരേന അച്ഛാദേസി. തസ്സാ ഭഗവാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സാ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സുഗതീസു ഏവ സംസരന്തീ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, സംസാരേ ജാതസംവേഗാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ വീസതിവസ്സഹസ്സാനി ഭിക്ഖുനിസീലം പൂരേത്വാ, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കത്വാ, സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സഗ്ഗസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. തം ഥിരസന്തസരീരതായ ഥേരികാതി വോഹരിംസു. സാ വയപ്പത്താ കുലപ്പദേസാദിനാ സമാനജാതികസ്സ ഖത്തിയകുമാരസ്സ മാതാപിതൂഹി ദിന്നാ പതിദേവതാ ഹുത്വാ വസന്തീ സത്ഥു വേസാലിഗമനേ സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധാ ഉപാസികാ ഹുത്വാ, അപരഭാഗേ മഹാപജാപതിഗോതമീഥേരിയാ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജായ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി സാമികസ്സാരോചേസി. സാമികോ നാനുജാനാതി. സാ പന കതാധികാരതായ യഥാസുതം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖിത്വാ രൂപാരൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം അനുയുത്താ വിഹരതി.

അഥേകദിവസം മഹാനസേ ബ്യഞ്ജനേ പച്ചമാനേ മഹതീ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹി. സാ അഗ്ഗിജാലാ സകലഭാജനം തടതടായന്തം ഝായതി. സാ തം ദിസ്വാ തദേവാരമ്മണം കത്വാ സുട്ഠുതരം അനിച്ചതം ഉപട്ഠഹന്തം ഉപധാരേത്വാ തതോ തത്ഥ ദുക്ഖാനിച്ചാനത്തതഞ്ച ആരോപേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനുക്കമേന ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. സാ തതോ പട്ഠായ ആഭരണം വാ അലങ്കാരം വാ ന ധാരേതി. സാ സാമികേന ‘‘കസ്മാ ത്വം, ഭദ്ദേ, ഇദാനി പുബ്ബേ വിയ ആഭരണം വാ അലങ്കാരം വാ ന ധാരേസീ’’തി വുത്താ അത്തനോ ഗിഹിഭാവേ അഭബ്ബഭാവം ആരോചേത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേസി. സോ വിസാഖോ ഉപാസകോ വിയ ധമ്മദിന്നം മഹതാ പരിഹാരേന മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികം നേത്വാ ‘‘ഇമം, അയ്യേ, പബ്ബാജേഥാ’’തി ആഹ. അഥ മഹാപജാപതിഗോതമീ തം പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പാദേത്വാ വിഹാരം നേത്വാ സത്ഥാരം ദസ്സേസി. സത്ഥാപിസ്സാ പകതിയാ ദിട്ഠാരമ്മണമേവ വിഭാവേന്തോ ‘‘സുഖം സുപാഹീ’’തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ സുഖന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. സുപാഹീതി ആണത്തിവചനം. ഥേരികേതി ആമന്തനവചനം. കത്വാ ചോളേന പാരുതാതി അപ്പിച്ഛതായ നിയോജനം. ഉപസന്തോ ഹി തേ രാഗോതി പടിപത്തികിത്തനം. സുക്ഖഡാകംവാതി ഉപസമേതബ്ബസ്സ കിലേസസ്സ അസാരഭാവനിദസ്സനം. കുമ്ഭിയന്തി തദാധാരസ്സ അനിച്ചതുച്ഛാദിഭാവനിദസ്സനം.

സുഖന്തി ചേതം ഇട്ഠാധിവചനം. സുഖേന നിദുക്ഖാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സുപാഹീതി നിപജ്ജനിദസ്സനഞ്ചേതം ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം, തസ്മാ ചത്താരോപി ഇരിയാപഥേ സുഖേനേവ കപ്പേഹി സുഖം വിഹരാതി അത്ഥോ. ഥേരികേതി ഇദം യദിപി തസ്സാ നാമകിത്തനം, പചുരേന അന്വത്ഥസഞ്ഞാഭാവതോ പന ഥിരേ സാസനേ ഥിരഭാവപ്പത്തേ, ഥിരേഹി സീലാദിധമ്മേഹി സമന്നാഗതേതി അത്ഥോ. കത്വാ ചോളേന പാരുതാതി പംസുകൂലചോളേഹി ചീവരം കത്വാ അച്ഛാദിതസരീരാ തം നിവത്ഥാ ചേവ പാരുതാ ച. ഉപസന്തോ ഹി തേ രാഗോതി ഹി-സദ്ദോ ഹേത്വത്ഥോ. യസ്മാ തവ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജനകകാമരാഗോ ഉപസന്തോ അനാഗാമിമഗ്ഗഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, ഇദാനി തദവസേസം രാഗം അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണഗ്ഗിനാ ദഹേത്വാ സുഖം സുപാഹീതി അധിപ്പായോ. സുക്ഖഡാകംവ കുമ്ഭിയന്തി യഥാ തം പക്കേ ഭാജനേ അപ്പകം ഡാകബ്യഞ്ജനം മഹതിയാ അഗ്ഗിജാലായ പച്ചമാനം ഝായിത്വാ സുസ്സന്തം വൂപസമ്മതി, യഥാ വാ ഉദകമിസ്സേ ഡാകബ്യഞ്ജനേ ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ പച്ചമാനേ ഉദകേ വിജ്ജമാനേ തം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി, ഉദകേ പന ഛിന്നേ ഉപസന്തമേവ ഹോതി, ഏവം തവ സന്താനേ കാമരാഗോ ഉപസന്തോ, ഇതരമ്പി വൂപസമേത്വാ സുഖം സുപാഹീതി.

ഥേരീ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകം ഗതത്താ സത്ഥു ദേസനാവിലാസേന ച ഗാഥാപരിയോസാനേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൧.൨൬-൩൦).

‘‘കോണാഗമനബുദ്ധസ്സ, മണ്ഡപോ കാരിതോ മയാ;

ധുവം തിചീവരംദാസിം, ബുദ്ധസ്സ ലോകബന്ധുനോ.

‘‘യം യം ജനപദം യാമി, നിഗമേ രാജധാനിയോ;

സബ്ബത്ഥ പൂജിതോ ഹോമി, പുഞ്ഞകമ്മസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗീവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവാ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരീ ഉദാനേന്തീ തമേവ ഗാഥം അഭാസി, തേനായം ഗാഥാ തസ്സാ ഥേരിയാ ഗാഥാ അഹോസി. തത്ഥ ഥേരിയാ വുത്തഗാഥായ അനവസേസോ രാഗോ പരിഗ്ഗഹിതോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന തസ്സ വൂപസമസ്സ അധിപ്പേതത്താ. രാഗവൂപസമേനേവ ചേത്ഥ സബ്ബേസമ്പി കിലേസാനം വൂപസമോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം തദേകട്ഠതായ സബ്ബേസം കിലേസധമ്മാനം വൂപസമസിദ്ധിതോ. തഥാ ഹി വുച്ചതി –

‘‘ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാഹി, യോ മോഹോ സഹജോ മതോ;

പഹാനേകട്ഠഭാവേന, രാഗേന സരണോ ഹി സോ’’തി.

യഥാ ചേത്ഥ സബ്ബേസം സംകിലേസാനം വൂപസമോ വുത്തോ, ഏവം സബ്ബത്ഥാപി തേസം വൂപസമോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം. പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗവസേന, സമഥവിപസ്സനാക്ഖണേ വിക്ഖമ്ഭനവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന, ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന വൂപസമസിദ്ധിതോ. തേന ചതുബ്ബിധസ്സാപി പഹാനസ്സ സിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ തദങ്ഗപ്പഹാനേന സീലസമ്പദാസിദ്ധി, വിക്ഖമ്ഭനപഹാനേന സമാധിസമ്പദാസിദ്ധി, ഇതരേഹി പഞ്ഞാസമ്പദാസിദ്ധി ദസ്സിതാ ഹോതി പഹാനാഭിസമയോപസിജ്ഝനതോ. യഥാ ഭാവനാഭിസമയം സാധേതി തസ്മിം അസതി തദഭാവതോ, തഥാ സച്ഛികിരിയാഭിസമയം പരിഞ്ഞാഭിസമയഞ്ച സാധേതി ഏവാതി. ചതുരാഭിസമയസിദ്ധിയാ തിസ്സോ സിക്ഖാ, പടിപത്തിയാ തിവിധകല്യാണതാ, സത്തവിസുദ്ധിയോ ച പരിപുണ്ണാ ഇമായ ഗാഥായ പകാസിതാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞതരാഥേരീ അപഞ്ഞാതാ നാമഗോത്താദിവസേന അപാകടാ, ഏകാ ഥേരീ ലക്ഖണസമ്പന്നാ ഭിക്ഖുനീ ഇമം ഗാഥം അഭാസീതി അധിപ്പായോ.

അഞ്ഞതരാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മുത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

൨. ‘‘മുത്തേ മുച്ചസ്സു യോഗേഹി, ചന്ദോ രാഹുഗ്ഗഹാ ഇവ;

വിപ്പമുത്തേന ചിത്തേന, അനണാ ഭുഞ്ജ പിണ്ഡക’’ന്തി. –

അയം മുത്തായ നാമ സിക്ഖമാനായ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥാരം രഥിയം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പീതിവേഗേന സത്ഥു പാദമൂലേ അവകുജ്ജാ നിപജ്ജി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, മുത്താതിസ്സാ നാമം അഹോസി. സാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ വീസതിവസ്സകാലേ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ സിക്ഖമാനാവ ഹുത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോതി. സാ ഏകദിവസം ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ ഥേരീനം ഭിക്ഖുനീനം വത്തം ദസ്സേത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഗന്ത്വാ രഹോ നിസിന്നാ വിപസ്സനായ മനസികാരം ആരഭി. സത്ഥാ സുരഭിഗന്ധകുടിയാ നിസിന്നോവ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ തസ്സാ പുരതോ നിസിന്നോ വിയ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘മുത്തേ മുച്ചസ്സു യോഗേഹീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ മുത്തേതി തസ്സാ ആലപനം. മുച്ചസ്സു യോഗേഹീതി മഗ്ഗപടിപാടിയാ കാമയോഗാദീഹി ചതൂഹി യോഗേഹി മുച്ച, തേഹി വിമുത്തചിത്താ ഹോഹി. യഥാ കിം? ചന്ദോ രാഹുഗ്ഗഹാ ഇവാതി രാഹുസങ്ഖാതോ ഗഹതോ ചന്ദോ വിയ ഉപക്കിലേസതോ മുച്ചസ്സു. വിപ്പമുത്തേന ചിത്തേനാതി അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തേന ചിത്തേന, ഇത്ഥം ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം കരണവചനം. അനണാ ഭുഞ്ജ പിണ്ഡകന്തി കിലേസഇണം പഹായ അനണാ ഹുത്വാ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജേയ്യാസി. യോ ഹി കിലേസേ അപ്പഹായ സത്ഥാരാ അനുഞ്ഞാതപച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതി, സോ സാണോ പരിഭുഞ്ജതി നാമ. യഥാഹ ആയസ്മാ ബാകുലോ – ‘‘സത്താഹമേവ ഖോ അഹം, ആവുസോ, സാണോ രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജി’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൧൧). തസ്മാ സാസനേ പബ്ബജിതേന കാമച്ഛന്ദാദിഇണം പഹാനായ അനണേന ഹുത്വാ സദ്ധാദേയ്യം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. പിണ്ഡകന്തി ദേസനാസീസമേവ, ചത്താരോപി പച്ചയേതി അത്ഥോ. അഭിണ്ഹം ഓവദതീതി അരിയമഗ്ഗപ്പത്തിയാ ഉപക്കിലേസേ വിസോധേന്തോ ബഹുസോ ഓവാദം ദേതി.

സാ തസ്മിം ഓവാദേ ഠത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൧.൩൧-൩൬) –

‘‘വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

രഥിയം പടിപന്നസ്സ, താരയന്തസ്സ പാണിനോ.

‘‘ഘരതോ നിക്ഖമിത്വാന, അവകുജ്ജാ നിപജ്ജഹം;

അനുകമ്പകോ ലോകനാഥോ, സിരസി അക്കമീ മമ.

‘‘അക്കമിത്വാന സിരസി, അഗമാ ലോകനായകോ;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, തുസിതം അഗമാസഹം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സാ തമേവ ഗാഥം ഉദാനേസി. പരിപുണ്ണസിക്ഖാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ അപരഭാഗേ പരിനിബ്ബാനകാലേപി തമേവ ഗാഥം പച്ചഭാസീതി.

മുത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പുണ്ണാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

പുണ്ണേ പൂരസ്സു ധമ്മേഹീതി പുണ്ണായ നാമ സിക്ഖമാനായ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ കിന്നരയോനിയം നിബ്ബത്താ. ഏകദിവസം തത്ഥ അഞ്ഞതരം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ നളമാലായ തം പൂജേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. പുണ്ണാതിസ്സാ നാമം അഹോസി. സാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ വീസതിവസ്സാനി വസമാനാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ പബ്ബജിത്വാ സിക്ഖമാനാ ഏവ ഹുത്വാ വിപസ്സനം ആരഭി. സത്ഥാ തസ്സാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോ ഏവ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ –

൩. ‘‘പുണ്ണേ പൂരസ്സു ധമ്മേഹി, ചന്ദോ പന്നരസേരിവ;

പരിപുണ്ണായ പഞ്ഞായ, തമോഖന്ധം പദാലയാ’’തി. – ഇമം ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ പുണ്ണേതി തസ്സാ ആലപനം. പൂരസ്സു ധമ്മേഹീതി സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേഹി പരിപുണ്ണാ ഹോഹി. ചന്ദോ പന്നരസേരിവാതി ര-കാരോ പദസന്ധികരോ. പന്നരസേ പുണ്ണമാസിയം സബ്ബാഹി കലാഹി പരിപുണ്ണോ ചന്ദോ വിയ. പരിപുണ്ണായ പഞ്ഞായാതി സോളസന്നം കിച്ചാനം പാരിപൂരിയാ പരിപുണ്ണായ അരഹത്തമഗ്ഗപഞ്ഞായ. തമോഖന്ധം പദാലയാതി മോഹക്ഖന്ധം അനവസേസതോ ഭിന്ദ സമുച്ഛിന്ദ. മോഹക്ഖന്ധപദാലനേന സഹേവ സബ്ബേപി കിലേസാ പദാലിതാ ഹോന്തീതി.

സാ തം ഗാഥം സുത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൧.൩൭-൪൫) –

‘‘ചന്ദഭാഗാനദീതീരേ, അഹോസിം കിന്നരീ തദാ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, സയമ്ഭും അപരാജിതം.

‘‘പസന്നചിത്താ സുമനാ, വേദജാതാ കതഞ്ജലീ;

നളമാലം ഗഹേത്വാന, സയമ്ഭും അഭിപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ കിന്നരീദേഹം, അഗച്ഛിം തിദസം ഗതിം.

‘‘ഛത്തിംസദേവരാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

ദസന്നം ചക്കവത്തീനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

സംവേജേത്വാന മേ ചിത്തം, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പുപ്ഫപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സാ ഥേരീ തമേവ ഗാഥം ഉദാനേസി. അയമേവ ചസ്സാ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസീതി.

പുണ്ണാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. തിസ്സാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

തിസ്സേ സിക്ഖസ്സു സിക്ഖായാതി തിസ്സായ സിക്ഖമാനായ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ സമ്ഭതകുസലപച്ചയാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ ബോധിസത്തസ്സ ഓരോധഭൂതാ പച്ഛാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോതി. തസ്സാ സത്ഥാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ –

൪. ‘‘തിസ്സേ സിക്ഖസ്സു സിക്ഖായ, മാ തം യോഗാ ഉപച്ചഗും;

സബ്ബയോഗവിസംയുത്താ, ചര ലോകേ അനാസവാ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ തിസ്സേതി തസ്സാ ആലപനം. സിക്ഖസ്സു സിക്ഖായാതി അധിസീലസിക്ഖാദികായ തിവിധായ സിക്ഖായ സിക്ഖ, മഗ്ഗസമ്പയുത്താ തിസ്സോ സിക്ഖായോ സമ്പാദേഹീതി അത്ഥോ. ഇദാനി താസം സമ്പാദനേ കാരണമാഹ ‘‘മാ തം യോഗാ ഉപച്ചഗു’’ന്തി മനുസ്സത്തം, ഇന്ദ്രിയാവേകല്ലം, ബുദ്ധുപ്പാദോ, സദ്ധാപടിലാഭോതി ഇമേ യോഗാ സമയാ ദുല്ലഭക്ഖണാ തം മാ അതിക്കമും. കാമയോഗാദയോ ഏവ വാ ചത്താരോ യോഗാ തം മാ ഉപച്ചഗും മാ അഭിഭവേയ്യും. സബ്ബയോഗവിസംയുത്താതി സബ്ബേഹി കാമയോഗാദീഹി യോഗേഹി വിമുത്താ തതോ ഏവ അനാസവാ ഹുത്വാ ലോകേ ചര, ദിട്ഠസുഖവിഹാരേന വിഹരാഹീതി അത്ഥോ.

സാ തം ഗാഥം സുത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണീതി ആദിനയോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

തിസ്സാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൧൦. തിസ്സാദിഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

തിസ്സേ യുഞ്ജസ്സു ധമ്മേഹീതി തിസ്സായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. തസ്സാ വത്ഥു തിസ്സാസിക്ഖമാനായ വത്ഥുസദിസം. അയം പന ഥേരീ ഹുത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. യഥാ ച അയം, ഏവം ഇതോ പരം ധീരാ, വീരാ, മിത്താ, ഭദ്രാ, ഉപസമാതി പഞ്ചന്നം ഥേരീനം വത്ഥു ഏകസദിസമേവ. സബ്ബാപി ഇമാ കപിലവത്ഥുവാസിനിയോ ബോധിസത്തസ്സ ഓരോധഭൂതാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സദ്ധിം നിക്ഖന്താ ഓഭാസഗാഥായ ച അരഹത്തം പത്താ ഠപേത്വാ സത്തമിം. സാ പന ഓഭാസഗാഥായ വിനാ പഗേവ സത്ഥു സന്തികേ ലദ്ധം ഓവാദം നിസ്സായ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിത്വാ ഉദാനവസേന ‘‘വീരാ വീരേഹീ’’തി ഗാഥം അഭാസി. ഇതരാപി അരഹത്തം പത്വാ –

൫. ‘‘തിസ്സേ യുഞ്ജസ്സു ധമ്മേഹി, ഖണോ തം മാ ഉപച്ചഗാ;

ഖണാതീതാ ഹി സോചന്തി, നിരയമ്ഹി സമപ്പിതാ.

൬. ‘‘ധീരേ നിരോധം ഫുസേഹി, സഞ്ഞാവൂപസമം സുഖം;

ആരാധയാഹി നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമമനുത്തരം.

൭. ‘‘വീരാ വീരേഹി ധമ്മേഹി, ഭിക്ഖുനീ ഭാവിതിന്ദ്രിയാ;

ധാരേതി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹനം.

൮. ‘‘സദ്ധായ പബ്ബജിത്വാന, മിത്തേ മിത്തരതാ ഭവ;

ഭാവേഹി കുസലേ ധമ്മേ, യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാ.

൯. ‘‘സദ്ധായ പബ്ബജിത്വാന, ഭദ്രേ ഭദ്രരതാ ഭവ;

ഭാവേഹി കുസലേ ധമ്മേ, യോഗക്ഖേമമനുത്തരം.

൧൦. ‘‘ഉപസമേ തരേ ഓഘം, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരം;

ധാരേഹി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹന’’ന്തി. – ഗാഥായോ അഭാസിംസു;

തത്ഥ യുഞ്ജസ്സു ധമ്മേഹീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേഹി അരിയേഹി ബോധിപക്ഖിയധമ്മേഹി ച യുഞ്ജ യോഗം കരോഹി. ഖണോ തം മാ ഉപച്ചഗാതി യോ ഏവം യോഗഭാവനം ന കരോതി, തം പുഗ്ഗലം പതിരൂപദേസേ ഉപ്പത്തിക്ഖണോ, ഛന്നം ആയതനാനം അവേകല്ലക്ഖണോ, ബുദ്ധുപ്പാദക്ഖണോ, സദ്ധായ പടിലദ്ധക്ഖണോ, സബ്ബോപി അയം ഖണോ അതിക്കമതി നാമ. സോ ഖണോ തം മാ അതിക്കമി. ഖണാതീതാതി യേ ഹി ഖണം അതീതാ, യേ ച പുഗ്ഗലേ സോ ഖണോ അഭീതോ, തേ നിരയമ്ഹി സമപ്പിതാ ഹുത്വാ സോചന്തി, തത്ഥ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാദുക്ഖം പച്ചനുഭവന്തീതി അത്ഥോ.

നിരോധം ഫുസേഹീതി കിലേസനിരോധം ഫുസ്സ പടിലഭ. സഞ്ഞാവൂപസമം സുഖം, ആരാധയാഹി നിബ്ബാനന്തി കാമസഞ്ഞാദീനം പാപസഞ്ഞാനം ഉപസമനിമിത്തം അച്ചന്തസുഖം നിബ്ബാനം ആരാധേഹി.

വീരാ വീരേഹി ധമ്മേഹീതി വീരിയപധാനതായ വീരേഹി തേജുസ്സദേഹി അരിയമഗ്ഗധമ്മേഹി ഭാവിതിന്ദ്രിയാ വഡ്ഢിതസദ്ധാദിഇന്ദ്രിയാ വീരാ ഭിക്ഖുനീ വത്ഥുകാമേഹി സവാഹനം കിലേസമാരം ജിനിത്വാ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവതോ അന്തിമം ദേഹം ധാരേതീതി ഥേരീ അഞ്ഞം വിയ കത്വാ അത്താനം ദസ്സേതി.

മിത്തേതി തം ആലപതി. മിത്തരതാതി കല്യാണമിത്തേസു അഭിരതാ. തത്ഥ സക്കാരസമ്മാനകരണതാ ഹോഹി. ഭാവേഹി കുസലേ ധമ്മേതി അരിയമഗ്ഗധമ്മേ വഡ്ഢേഹി. യോഗക്ഖേമസ്സാതി അരഹത്തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ച പത്തിയാ അധിഗമായ.

ഭദ്രേതി തം ആലപതി. ഭദ്രരതാതി ഭദ്രേസു സീലാദിധമ്മേസു രതാ അഭിരതാ ഹോഹി. യോഗക്ഖേമമനുത്തരന്തി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം അനുപദ്ദവം അനുത്തരം നിബ്ബാനം, തസ്സ പത്തിയാ കുസലേ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ഭാവേഹീതി അത്ഥോ.

ഉപസമേതി തം ആലപതി. തരേ ഓഘം മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരന്തി മച്ചു ഏത്ഥ ധീയതീതി മച്ചുധേയ്യം, അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരേഹി സുട്ഠു ദുത്തരന്തി സുദുത്തരം, സംസാരമഹോഘം തരേ അരിയമഗ്ഗനാവായ തരേയ്യാസി. ധാരേഹി അന്തിമം ദേഹന്തി തസ്സ തരണേനേവ അന്തിമദേഹധരാ ഹോഹീതി അത്ഥോ.

തിസ്സാദിഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ.

൧൧. മുത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

സുമുത്താ സാധുമുത്താമ്ഹീതിആദികാ മുത്താഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലജനപദേ ഓഘാതകസ്സ നാമ ദലിദ്ദബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തം വയപ്പത്തകാലേ മാതാപിതരോ ഏകസ്സ ഖുജ്ജബ്രാഹ്മണസ്സ അദംസു. സാ തേന ഘരാവാസം അരോചന്തീ തം അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോതി. തസ്സാ ബഹിദ്ധാരമ്മണേസു ചിത്തം വിധാവതി, സാ തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തീ ‘‘സുമുത്താ സാധുമുത്താമ്ഹീ’’തി ഗാഥം വദന്തീയേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ;

പാണിനേ അനുഗണ്ഹന്തോ, പിണ്ഡായ പാവിസീ പുരം.

‘‘തസ്സ ആഗച്ഛതോ സത്ഥു, സബ്ബേ നഗരവാസിനോ;

ഹട്ഠതുട്ഠാ സമാഗന്ത്വാ, വാലികാ ആകിരിംസു തേ.

‘‘വീഥിസമ്മജ്ജനം കത്വാ, കദലിപുണ്ണകദ്ധജേ;

ധൂമം ചുണ്ണഞ്ച മാസഞ്ച, സക്കാരം കച്ച സത്ഥുനോ.

‘‘മണ്ഡപം പടിയാദേത്വാ, നിമന്തേത്വാ വിനായകം;

മഹാദാനം ദദിത്വാന, സമ്ബോധിം അഭിപത്ഥയി.

‘‘പദുമുത്തരോ മഹാവീരോ, ഹാരകോ സബ്ബപാണിനം;

അനുമോദനിയം കത്വാ, ബ്യാകാസി അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ.

‘‘സതസഹസ്സേ അതിക്കന്തേ, കപ്പോ ഹേസ്സതി ഭദ്ദകോ;

ഭവാഭവേ സുഖം ലദ്ധാ, പാപുണിസ്സസി ബോധിയം.

‘‘ഹത്ഥകമ്മഞ്ച യേ കേചി, കതാവീ നരനാരിയോ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, സബ്ബാ ഹേസ്സന്തി സമ്മുഖാ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ഉപ്പന്നദേവഭവനേ, തുയ്ഹം താ പരിചാരികാ.

‘‘ദിബ്ബം സുഖമസങ്ഖ്യേയ്യം, മാനുസഞ്ച അസങ്ഖിയം;

അനുഭോന്തി ചിരം കാലം, സംസരിമ്ഹ ഭവാഭവേ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

സുഖുമാലാ മനുസ്സേസു, അഥോ ദേവപുരേസു ച.

‘‘രൂപം ഭോഗം യസം ആയും, അഥോ കിത്തിസുഖം പിയം;

ലഭാമി സതതം സബ്ബം, സുകതം കമ്മസമ്പദം.

‘‘പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, ജാതാഹം ബ്രാഹ്മണേ കുലേ;

സുഖുമാലഹത്ഥപാദാ, രമണിയേ നിവേസനേ.

‘‘സബ്ബകാലമ്പി പഥവീ, ന പസ്സാമനലങ്കതം;

ചിക്ഖല്ലഭൂമിം അസുചിം, ന പസ്സാമി കുദാചനം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഉദാനേന്തീ –

൧൧. ‘‘സുമുത്താ സാധുമുത്താമ്ഹി, തീഹി ഖുജ്ജേഹി മുത്തിയാ;

ഉദുക്ഖലേന മുസലേന, പതിനാ ഖുജ്ജകേന ച;

മുത്താമ്ഹി ജാതിമരണാ, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ’’തി. – ഇമം ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സുമുത്താതി സുട്ഠു മുത്താ. സാധുമുത്താമ്ഹീതി സാധു സമ്മദേവ മുത്താ അമ്ഹി. കുതോ പന സുമുത്താ സാധുമുത്താതി ആഹ ‘‘തീഹി ഖുജ്ജേഹി മുത്തിയാ’’തി, തീഹി വങ്കകേഹി പരിമുത്തിയാതി അത്ഥോ. ഇദാനി താനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തീ ‘‘ഉദുക്ഖലേന മുസലേന, പതിനാ ഖുജ്ജകേന ചാ’’തി ആഹ. ഉദുക്ഖലേ ഹി ധഞ്ഞം പക്ഖിപന്തിയാ പരിവത്തേന്തിയാ മുസലേന കോട്ടേന്തിയാ ച പിട്ഠി ഓനാമേതബ്ബാ ഹോതീതി ഖുജ്ജകരണഹേതുതായ തദുഭയം ‘‘ഖുജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. സാമികോ പനസ്സാ ഖുജ്ജോ ഏവ. ഇദാനി യസ്സാ മുത്തിയാ നിദസ്സനവസേന തീഹി ഖുജ്ജേഹി മുത്തി വുത്താ. തമേവ ദസ്സേന്തീ ‘‘മുത്താമ്ഹി ജാതിമരണാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഭവനേത്തി സമൂഹതാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ന കേവലമഹം തീഹി ഖുജ്ജേഹി ഏവ മുത്താ, അഥ ഖോ സബ്ബസ്മാ ജാതിമരണാപി, യസ്മാ സബ്ബസ്സാപി ഭവസ്സ നേത്തി നായികാ തണ്ഹാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന മയാ സമുഗ്ഘാടിതാതി.

മുത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ധമ്മദിന്നാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ഛന്ദജാതാ അവസായീതി ധമ്മദിന്നാഥേരിയാ ഗാഥാ. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ പരാധീനവുത്തികാ ഹുത്വാ ജീവന്തീ നിരോധതോ വുട്ഠിതസ്സ അഗ്ഗസാവകസ്സ പൂജാസക്കാരപുബ്ബകം ദാനം ദത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സത്ഥു വേമാതികഭാതികാനം കമ്മികസ്സ ഗേഹേ വസമാനാ ദാനം പടിച്ച ‘‘ഏകം ദേഹീ’’തി സാമികേന വുത്തേ ദ്വേ ദേന്തീ, ബഹും പുഞ്ഞം കത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസികരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ വിസാഖസ്സ സേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗതാ.

അഥേകദിവസം വിസാഖോ സേട്ഠി സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അനാഗാമീ ഹുത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ പാസാദം അഭിരുഹന്തോ സോപാനമത്ഥകേ ഠിതായ ധമ്മദിന്നായ പസാരിതഹത്ഥം അനാലമ്ബിത്വാവ പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ ഭുഞ്ജമാനോപി തുണ്ഹീഭൂതോവ ഭുഞ്ജി. ധമ്മദിന്നാ തം ഉപധാരേത്വാ, ‘‘അയ്യപുത്ത, കസ്മാ ത്വം അജ്ജ മമ ഹത്ഥം നാലമ്ബി, ഭുഞ്ജമാനോപി ന കിഞ്ചി കഥേസി, അത്ഥി നു ഖോ കോചി മയ്ഹം ദോസോ’’തി ആഹ. വിസാഖോ ‘‘ധമ്മദിന്നേ, ന തേ ദോസോ അത്ഥി, അഹം പന അജ്ജ പട്ഠായ ഇത്ഥിസരീരം ഫുസിതും ആഹാരേ ച ലോലഭാവം കാതും അനരഹോ, താദിസോ മയാ ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ. ത്വം പന സചേ ഇച്ഛസി, ഇമസ്മിംയേവ ഗേഹേ വസ. നോ ചേ ഇച്ഛസി, യത്തകേന ധനേന തേ അത്ഥോ, തത്തകം ഗഹേത്വാ കുലഘരം ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘നാഹം, അയ്യപുത്ത, തയാ വന്തവമനം ആചമിസ്സാമി, പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാനാഹീ’’തി. വിസാഖോ ‘‘സാധു, ധമ്മദിന്നേ’’തി തം സുവണ്ണസിവികായ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം പേസേസി. സാ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കതിപാഹം തത്ഥ വസിത്വാ വിവേകവാസം വസിതുകാമാ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘അയ്യാ, ആകിണ്ണട്ഠാനേ മയ്ഹം ചിത്തം ന രമതി, ഗാമകാവാസം ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖുനിയോ തം ഗാമകാവാസം നയിംസു. സാ തത്ഥ വസന്തീ അതീതേ മദ്ദിതസങ്ഖാരതായ ന ചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൯൫-൧൩൦) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, കുലേ അഞ്ഞതരേ അഹും;

പരകമ്മകാരീ ആസിം, നിപകാ സീലസംവുതാ.

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ, സുജാതോ അഗ്ഗസാവകോ;

വിഹാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പിണ്ഡപാതായ ഗച്ഛതി.

‘‘ഘടം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തീ, തദാ ഉദകഹാരികാ;

തം ദിസ്വാ അദദം പൂപം, പസന്നാ സേഹി പാണിഭി.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ, നിസിന്നോ പരിഭുഞ്ജി സോ;

തതോ നേത്വാന തം ഗേഹം, അദാസിം തസ്സ ഭോജനം.

‘‘തതോ മേ അയ്യകോ തുട്ഠോ, അകരീ സുണിസം സകം;

സസ്സുയാ സഹ ഗന്ത്വാന, സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദയിം.

‘‘തദാ സോ ധമ്മകഥികം, ഭിക്ഖുനിം പരികിത്തയം;

ഠപേസി ഏതദഗ്ഗമ്ഹി, തം സുത്വാ മുദിതാ അഹം.

‘‘നിമന്തയിത്വാ സുഗതം, സസങ്ഘം ലോകനായകം;