൨. ദുകനിപാതോ

൧. അഭിരൂപനന്ദാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ദുകനിപാതേ ആതുരം അസുചിം പൂതിന്തിആദികാ അഭിരൂപനന്ദായ സിക്ഖമാനായ ഗാഥാ. അയം കിര വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബന്ധുമതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതാ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ ധാതുചേതിയം രതനപടിമണ്ഡിതേന സുവണ്ണച്ഛത്തേന പൂജം കത്വാ, കാലങ്കത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ ഖേമകസ്സ സക്കസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. നന്ദാതിസ്സാ നാമം അഹോസി. സാ അത്തഭാവസ്സ അതിവിയ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തിയാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ അഭിരൂപനന്ദാത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്സാ വയപ്പത്തായ വാരേയ്യദിവസേയേവ വരഭൂതോ സക്യകുമാരോ കാലമകാസി. അഥ നം മാതാപിതരോ അകാമം പബ്ബാജേസും.

സാ പബ്ബജിത്വാപി രൂപം നിസ്സായ ഉപ്പന്നമദാ ‘‘സത്ഥാ രൂപം വിവണ്ണേതി ഗരഹതി അനേകപരിയായേന രൂപേ ആദീനവം ദസ്സേതീ’’തി ബുദ്ധുപട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി. ഭഗവാ തസ്സാ ഞാണപരിപാകം ഞത്വാ മഹാപജാപതിം ആണാപേസി ‘‘സബ്ബാപി ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഓവാദം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി. സാ അത്തനോ വാരേ സമ്പത്തേ അഞ്ഞം പേസേസി. ഭഗവാ ‘‘വാരേ സമ്പത്തേ അത്തനാവ ആഗന്തബ്ബം, ന അഞ്ഞാ പേസേതബ്ബാ’’തി ആഹ. സാ സത്ഥു ആണം ലങ്ഘിതും അസക്കോന്തീ ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം ബുദ്ധുപട്ഠാനം അഗമാസി. ഭഗവാ ഇദ്ധിയാ ഏകം അഭിരൂപം ഇത്ഥിരൂപം മാപേത്വാ പുന ജരാജിണ്ണം ദസ്സേത്വാ സംവേഗം ഉപ്പാദേത്വാ –

൧൯. ‘‘ആതുരം അസുചിം പൂതിം, പസ്സ നന്ദേ സമുസ്സയം;

അസുഭായ ചിത്തം ഭാവേഹി, ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം.

൨൦. ‘‘അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹി, മാനാനുസയമുജ്ജഹ;

തതോ മാനാഭിസമയാ, ഉപസന്താ ചരിസ്സസീ’’തി. –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി. താസം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയോ ഏവ. ഗാഥാപരിയോസാനേ അഭിരൂപനന്ദാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, ബന്ധുമാ നാമ ഖത്തിയോ;

തസ്സ രഞ്ഞോ അഹും ഭരിയാ, ഏകജ്ഝം ചാരയാമഹം.

‘‘രഹോഗതാ നിസീദിത്വാ, ഏവം ചിന്തേസഹം തദാ;

ആദായ ഗമനീയഞ്ഹി, കുസലം നത്ഥി മേ കതം.

‘‘മഹാഭിതാപം കടുകം, ഘോരരൂപം സുദാരുണം;

നിരയം നൂന ഗച്ഛാമി, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ.

‘‘ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാന, പഹംസേത്വാന മാനസം;

രാജാനം ഉപഗന്ത്വാന, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘ഇത്ഥീ നാമ മയം ദേവ, പുരിസാനുഗതാ സദാ;

ഏകം മേ സമണം ദേഹി, ഭോജയിസ്സാമി ഖത്തിയ.

‘‘അദാസി മേ മഹാരാജാ, സമണം ഭാവിതിന്ദ്രിയം;

തസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാന, പരമന്നേന പൂരയിം.

‘‘പൂരയിത്വാ പരമന്നം, സഹസ്സഗ്ഘനകേനഹം;

വത്ഥയുഗേന ഛാദേത്വാ, അദാസിം തുട്ഠമാനസാ.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘സഹസ്സം ദേവരാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

സഹസ്സം ചക്കവത്തീനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

നാനാവിധം ബഹും പുഞ്ഞം, തസ്സ കമ്മഫലാ തതോ.

‘‘ഉപ്പലസ്സേവ മേ വണ്ണാ, അഭിരൂപാ സുദസ്സനാ;

ഇത്ഥീ സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നാ, അഭിജാതാ ജുതിന്ധരാ.

‘‘പച്ഛിമേ ഭവസമ്പത്തേ, അജായിം സാകിയേ കുലേ;

നാരീസഹസ്സപാമോക്ഖാ, സുദ്ധോദനസുതസ്സഹം.

‘‘നിബ്ബിന്ദിത്വാ അഗാരേഹം, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

സത്തമിം രത്തിം സമ്പത്വാ, ചതുസച്ചം അപാപുണിം.

‘‘ചീവരപിണ്ഡപാതഞ്ച, പച്ചയഞ്ച സേനാസനം;

പരിമേതും ന സക്കോമി, പിണ്ഡപാതസ്സിദം ഫലം.

‘‘യം മയ്ഹം പുരിമം കമ്മം, കുസലം ജനിതം മുനി;

തുയ്ഹത്ഥായ മഹാവീര, പരിചിണ്ണം ബഹും മയാ.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പിണ്ഡപാതസ്സിദം ഫലം.

‘‘ദുവേ ഗതീ പജാനാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

അഞ്ഞം ഗതിം ന ജാനാമി, പിണ്ഡപാതസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഉച്ചേ കുലേ പജാനാമി, തയോ സാലേ മഹാധനേ;

അഞ്ഞം കുലം ന ജാനാമി, പിണ്ഡപാതസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഭവാഭവേ സംസരിത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതാ;

അമനാപം ന പസ്സാമി, സോമനസ്സകതം ഫലം.

‘‘ഇദ്ധീസു ച വസീ ഹോമി, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ;

ചേതോപരിയഞാണസ്സ, വസീ ഹോമി മഹാമുനേ.

‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘അത്ഥധമ്മനിരുത്തീസു, പടിഭാനേ തഥേവ ച;

ഞാണം മമ മഹാവീര, ഉപ്പന്നം തവ സന്തികേ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പത്വാ പന സാ സയമ്പി ഉദാനവസേന തായേവ ഗാഥാ അഭാസി, ഇദമേവ ചസ്സാ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസീതി.

അഭിരൂപനന്ദാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ജേന്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

യേ ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതിആദികാ ജേന്തായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. തസ്സാ അതീതം പച്ചുപ്പന്നഞ്ച വത്ഥു അഭിരൂപനന്ദാവത്ഥുസദിസം. അയം പന വേസാലിയം ലിച്ഛവിരാജകുലേ നിബ്ബത്തീതി അയമേവ വിസേസോ. സത്ഥാരാ ദേസിതം ധമ്മം സുത്വാ ദേസനാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പത്വാ അത്തനാ അധിഗതം വിസേസം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിവസേന –

൨൧. ‘‘യേ ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, മഗ്ഗാ നിബ്ബാനപത്തിയാ;

ഭാവിതാ തേ മയാ സബ്ബേ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ.

൨൨. ‘‘ദിട്ഠോ ഹി മേ സോ ഭഗവാ, അന്തിമോയം സമുസ്സയോ;

വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ യേ ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതി യേ ഇമേ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതാ ബോധിയാ യഥാവുത്തായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ, ബോധിസ്സ വാ ബുജ്ഝനകസ്സ തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗഭൂതത്താ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി ലദ്ധനാമാ സത്ത ധമ്മാ. മഗ്ഗാ നിബ്ബാനപത്തിയാതി നിബ്ബാനാധിഗമസ്സ ഉപായഭൂതാ. ഭാവിതാ തേ മയാ സബ്ബേ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാതി തേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ സബ്ബേപി മയാ യഥാ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ദേസിതാ, തഥാ മയാ ഉപ്പാദിതാ ച വഡ്ഢിതാ ച.

ദിട്ഠോ ഹി മേ സോ ഭഗവാതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ സോ ഭഗവാ ധമ്മകായോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അത്തനാ അധിഗതഅരിയധമ്മദസ്സനേന ദിട്ഠോ, തസ്മാ അന്തിമോയം സമുസ്സയോതി യോജനാ. അരിയധമ്മദസ്സനേന ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ അഞ്ഞേ ച അരിയാ ദിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി, ന രൂപകായദസ്സനമത്തേന. യഥാഹ – ‘‘യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭) ച ‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦; സം. നി. ൩.൧) ച ആദി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ജേന്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുമങ്ഗലമാതുഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

സുമുത്തികാതിആദികാ സുമങ്ഗലമാതായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ അഞ്ഞതരസ്സ നളകാരസ്സ ദിന്നാ പഠമഗബ്ഭേയേവ പച്ഛിമഭവികം പുത്തം ലഭി. തസ്സ സുമങ്ഗലോതി നാമം അഹോസി. തതോ പട്ഠായ സാ സുമങ്ഗലമാതാതി പഞ്ഞായിത്ഥ. യസ്മാ പനസ്സാ നാമഗോത്തം ന പാകടം, തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞതരാ ഥേരീ ഭിക്ഖുനീ അപഞ്ഞാതാ’’തി പാളിയം വുത്തം. സോപിസ്സാ പുത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പബ്ബജിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ സുമങ്ഗലത്ഥേരോതി പാകടോ അഹോസി. തസ്സ മാതാ ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തീ ഏകദിവസം ഗിഹികാലേ അത്തനാ ലദ്ധദുക്ഖം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സംവേഗജാതാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ ഉദാനേന്തീ –

൨൩. ‘‘സുമുത്തികാ സുമുത്തികാ, സാധുമുത്തികാമ്ഹി മുസലസ്സ;

അഹിരികോ മേ ഛത്തകം വാപി, ഉക്ഖലികാ മേ ദേഡ്ഡുഭം വാതി.

൨൪. ‘‘രാഗഞ്ച അഹം ദോസഞ്ച, ചിച്ചിടി ചിച്ചിടീതി വിഹനാമി;

സാ രുക്ഖമൂലമുപഗമ്മ, ‘അഹോ സുഖ’ന്തി സുഖതോ ഝായാമീ’’തി. –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ സുമുത്തികാതി സുമുത്താ. ക-കാരോ പദപൂരണമത്തം, സുട്ഠു മുത്താ വതാതി അത്ഥോ. സാ സാസനേ അത്തനാ പടിലദ്ധസമ്പത്തിം ദിസ്വാ പസാദവസേന, തസ്സാ വാ പസംസാവസേന ആമന്തേത്വാ വുത്തം ‘‘സുമുത്തികാ സുമുത്തികാ’’തി. യം പന ഗിഹികാലേ വിസേസതോ ജിഗുച്ഛതി, തതോ വിമുത്തിം ദസ്സേന്തീ ‘‘സാധുമുത്തികാമ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാധുമുത്തികാമ്ഹീതി സമ്മദേവ മുത്താ വത അമ്ഹി. മുസലസ്സാതി മുസലതോ. അയം കിര ദലിദ്ദഭാവേന ഗിഹികാലേ സയമേവ മുസലകമ്മം കരോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അഹിരികോ മേതി മമ സാമികോ അഹിരികോ നില്ലജ്ജോ, സോ മമ ന രുച്ചതീതി വചനസേസോ. പകതിയാവ കാമേസു വിരത്തചിത്തതായ കാമാധിമുത്താനം പവത്തിം ജിഗുച്ഛന്തീ വദതി. ഛത്തകം വാപീതി ജീവിതഹേതുകേന കരീയമാനം ഛത്തകമ്പി മേ ന രുച്ചതീതി അത്ഥോ. വാ-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ, തേന പേളാചങ്കോടകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. വേളുദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ ദിവസേ ദിവസേ ഛത്താദീനം കരണവസേന ദുക്ഖജീവിതം ജിഗുച്ഛന്തീ വദതി. ‘‘അഹിതകോ മേ വാതോ വാതീ’’തി കേചി വത്വാ അഹിതകോ ജരാവഹോ ഗിഹികാലേ മമ സരീരേ വാതോ വായതീതി അത്ഥം വദന്തി. അപരേ പന ‘‘അഹിതകോ പരേസം ദുഗ്ഗന്ധതരോ ച മമ സരീരതോ വാതോ വായതീ’’തി അത്ഥം വദന്തി. ഉക്ഖലികാ മേ ദേഡ്ഡുഭം വാതീതി മേ മമ ഭത്തപചനഭാജനം ചിരപാരിവാസികഭാവേന അപരിസുദ്ധതായ ഉദകസപ്പഗന്ധം വായതി, തതോ അഹം സാധുമുത്തികാമ്ഹീതി യോജനാ.

രാഗഞ്ച അഹം ദോസഞ്ച, ചിച്ചിടി ചിച്ചിടീതി വിഹനാമീതി അഹം കിലേസജേട്ഠകം രാഗഞ്ച ദോസഞ്ച ചിച്ചിടി ചിച്ചിടീതി ഇമിനാ സദ്ദേന സദ്ധിം വിഹനാമി വിനാസേമി, പജഹാമീതി അത്ഥോ. സാ കിര അത്തനോ സാമികം ജിഗുച്ഛന്തീ തേന ദിവസേ ദിവസേ ഫാലിയമാനാനം സുക്ഖാനം വേളുദണ്ഡാദീനം സദ്ദം ഗരഹന്തീ തസ്സ പഹാനം രാഗദോസപഹാനേന സമം കത്വാ അവോച. സാ രുക്ഖമൂലമുപഗമ്മാതി സാ അഹം സുമങ്ഗലമാതാ വിവിത്തം രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമിത്വാ. സുഖതോ ഝായാമീതി സുഖന്തി ഝായാമി, കാലേന കാലം സമാപജ്ജന്തീ ഫലസുഖം നിബ്ബാനസുഖഞ്ച പടിസംവേദിയമാനാ ഫലജ്ഝാനേന ഝായാമീതി അത്ഥോ. അഹോ സുഖന്തി ഇദം പനസ്സാ സമാപത്തിതോ പച്ഛാ പവത്തമനസികാരവസേന വുത്തം, പുബ്ബാഭോഗവസേനാതിപി യുജ്ജതേവ.

സുമങ്ഗലമാതുഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഡ്ഢകാസിഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

യാവ കാസിജനപദോതിആദികാ അഡ്ഢകാസിയാ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയം കിര കസ്സപസ്സ ദസബലസ്സ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഭിക്ഖുനീനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ പബ്ബജിത്വാ ഭിക്ഖുനിസീലേ ഠിതം അഞ്ഞതരം പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തം ഖീണാസവത്ഥേരിം ഗണികാവാദേന അക്കോസിത്വാ, തതോ ചുതാ നിരയേ പച്ചിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കാസികരട്ഠേ ഉളാരവിഭവേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വുദ്ധിപ്പത്താ പുബ്ബേ കതസ്സ വചീദുച്ചരിതസ്സ നിസ്സന്ദേന ഠാനതോ പരിഭട്ഠാ ഗണികാ അഹോസി. നാമേന അഡ്ഢകാസീ നാമ. തസ്സാ പബ്ബജ്ജാ ച ദൂതേന ഉപസമ്പദാ ച ഖന്ധകേ ആഗതായേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

തേന ഖോ പന സമയേന അഡ്ഢകാസീ ഗണികാ ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിതാ ഹോതി. സാ ച സാവത്ഥിം ഗന്തുകാമാ ഹോതി ‘‘ഭഗവതോ സന്തികേ ഉപസമ്പജ്ജിസ്സാമീ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ധുത്താ – ‘‘അഡ്ഢകാസീ കിര ഗണികാ സാവത്ഥിം ഗന്തുകാമാ’’തി. തേ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസു. അസ്സോസി ഖോ അഡ്ഢകാസീ ഗണികാ ‘‘ധുത്താ കിര മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിതാ’’തി. ഭഗവതോ സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – ‘‘അഹഞ്ഹി ഉപസമ്പജ്ജിതുകാമാ, കഥം നു ഖോ മയാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദൂതേനപി ഉപസമ്പാദേതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൩൦).

ഏവം ലദ്ധൂപസമ്പദാ പന വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തീ ന ചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൪.൧൬൮-൧൮൩) –

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘തദാഹം പബ്ബജിത്വാന, തസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ;

സംവുതാ പാതിമോക്ഖമ്ഹി, ഇന്ദ്രിയേസു ച പഞ്ചസു.

‘‘മത്തഞ്ഞുനീ ച അസനേ, യുത്താ ജാഗരിയേപി ച;

വസന്തീ യുത്തയോഗാഹം, ഭിക്ഖുനിം വിഗതാസവം.

‘‘അക്കോസിം ദുട്ഠചിത്താഹം, ഗണികേതി ഭണിം തദാ;

തേന പാപേന കമ്മേന, നിരയമ്ഹി അപച്ചിസം.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, അജായിം ഗണികാകുലേ;

ബഹുസോവ പരാധീനാ, പച്ഛിമായ ച ജാതിയം.

‘‘കാസീസു സേട്ഠികുലജാ, ബ്രഹ്മചാരീബലേനഹം;

അച്ഛരാ വിയ ദേവേസു, അഹോസിം രൂപസമ്പദാ.

‘‘ദിസ്വാന ദസ്സനീയം മം, ഗിരിബ്ബജപുരുത്തമേ;

ഗണികത്തേ നിവേസേസും, അക്കോസനബലേന മേ.

‘‘സാഹം സുത്വാന സദ്ധമ്മം, ബുദ്ധസേട്ഠേന ദേസിതം;

പുബ്ബവാസനസമ്പന്നാ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘തദൂപസമ്പദത്ഥായ, ഗച്ഛന്തീ ജിനസന്തികം;

മഗ്ഗേ ധുത്തേ ഠിതേ സുത്വാ, ലഭിം ദൂതോപസമ്പദം.

‘‘സബ്ബകമ്മം പരിക്ഖീണം, പുഞ്ഞം പാപം തഥേവ ച;

സബ്ബസംസാരമുത്തിണ്ണാ, ഗണികത്തഞ്ച ഖേപിതം.

‘‘ഇദ്ധീസു ച വസീ ഹോമി, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ;

ചേതോപരിയഞാണസ്സ, വസീ ഹോമി മഹാമുനേ.

‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘അത്ഥധമ്മനിരുത്തീസു, പടിഭാനേ തഥേവ ച;

ഞാണം മമ മഹാവീര, ഉപ്പന്നം തവ സന്തികേ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൪.൧൬൮-൧൮൩);

അരഹത്തം പന പത്വാ ഉദാനവസേന –

൨൫. ‘‘യാവ കാസിജനപദോ, സുങ്കോ മേ തത്തകോ അഹു;

തം കത്വാ നേഗമോ അഗ്ഘം, അഡ്ഢേനഗ്ഘം ഠപേസി മം.

൨൬. ‘‘അഥ നിബ്ബിന്ദഹം രൂപേ, നിബ്ബിന്ദഞ്ച വിരജ്ജഹം;

മാ പുന ജാതിസംസാരം, സന്ധാവേയ്യം പുനപ്പുനം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ യാവ കാസിജനപദോ, സുങ്കോ മേ തത്തകോ അഹൂതി കാസീസു ജനപദേസു ഭവോ സുങ്കോ കാസിജനപദോ, സോ യാവ യത്തകോ, തത്തകോ മയ്ഹം സുങ്കോ അഹു അഹോസി. കിത്തകോ പന സോതി? സഹസ്സമത്തോ. കാസിരട്ഠേ കിര തദാ സുങ്കവസേന ഏകദിവസം രഞ്ഞോ ഉപ്പജ്ജനകആയോ അഹോസി സഹസ്സമത്തോ, ഇമായപി പുരിസാനം ഹത്ഥതോ ഏകദിവസം ലദ്ധധനം തത്തകം. തേന വുത്തം – ‘‘യാവ കാസിജനപദോ, സുങ്കോ മേ തത്തകോ അഹൂ’’തി. സാ പന കാസിസുങ്കപരിമാണതായ കാസീതി സമഞ്ഞം ലഭി. തത്ഥ യേഭുയ്യേന മനുസ്സാ സഹസ്സം ദാതും അസക്കോന്താ തതോ ഉപഡ്ഢം ദത്വാ ദിവസഭാഗമേവ രമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തേസം വസേനായം അഡ്ഢകാസീതി പഞ്ഞായിത്ഥ. തേന വുത്തം – ‘‘തം കത്വാ നേഗമോ അഗ്ഘം, അഡ്ഢേനഗ്ഘം ഠപേസി മ’’ന്തി. തം പഞ്ചസതമത്തം ധനം അഗ്ഘം കത്വാ നേഗമോ നിഗമവാസിജനോ ഇത്ഥിരതനഭാവേന അനഗ്ഘമ്പി സമാനം അഡ്ഢേന അഗ്ഘം നിമിത്തം അഡ്ഢകാസീതി സമഞ്ഞാവസേന മം ഠപേസി, തഥാ മം വോഹരീതി അത്ഥോ.

അഥ നിബ്ബിന്ദഹം രൂപേതി ഏവം രൂപൂപജീവിനീ ഹുത്വാ ഠിതാ. അഥ പച്ഛാ സാസനം നിസ്സായ രൂപേ അഹം നിബ്ബിന്ദിം ‘‘ഇതിപി രൂപം അനിച്ചം, ഇതിപിദം രൂപം ദുക്ഖം, അസുഭ’’ന്തി പസ്സന്തീ തത്ഥ ഉക്കണ്ഠിം. നിബ്ബിന്ദഞ്ച വിരജ്ജഹന്തി നിബ്ബിന്ദന്തീ ചാഹം തതോ പരം വിരാഗം ആപജ്ജിം. നിബ്ബിന്ദഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തരുണവിപസ്സനം ദസ്സേതി, വിരാഗഗ്ഗഹണേന ബലവവിപസ്സനം. ‘‘നിബ്ബിന്ദന്തോ വിരജ്ജതി വിരാഗാ വിമുച്ചതീ’’തി ഹി വുത്തം. മാ പുന ജാതിസംസാരം, സന്ധാവേയ്യം പുനപ്പുനന്തി ഇമിനാ നിബ്ബിന്ദനവിരജ്ജനാകാരേ നിദസ്സേതി. തിസ്സോ വിജ്ജാതിആദിനാ തേസം മത്ഥകപ്പത്തിം, തം വുത്തനയമേവ.

അഡ്ഢകാസിഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചിത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

കിഞ്ചാപി ഖോമ്ഹി കിസികാതിആദികാ ചിത്തായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ ഇതോ ചതുന്നവുതികപ്പേ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ കിന്നരയോനിയം നിബ്ബത്തി. സാ ഏകദിവസം ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ നളപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ഥു രാജഗഹപ്പവേസനേ പടിലദ്ധസദ്ധാ പച്ഛാ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ മഹല്ലികാകാലേ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തീ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ –

‘‘ചന്ദഭാഗാനദീതീരേ, അഹോസിം കിന്നരീ തദാ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, സയമ്ഭും അപരാജിതം.

‘‘പസന്നചിത്താ സുമനാ, വേദജാതാ കതഞ്ജലീ;

നളമാലം ഗഹേത്വാന, സയമ്ഭും അഭിപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ കിന്നരീദേഹം, അഗച്ഛിം തിദസം ഗതിം.

‘‘ഛത്തിംസദേവരാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

ദസന്നം ചക്കവത്തീനം, മഹേസിത്തമകാരയിം;

സംവേജേത്വാന മേ ചിത്തം, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പുപ്ഫപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

സാ പന അരഹത്തം പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ –

൨൭. ‘‘കിഞ്ചാപി ഖോമ്ഹി കിസികാ, ഗിലാനാ ബാള്ഹദുബ്ബലാ;

ദണ്ഡമോലുബ്ഭ ഗച്ഛാമി, പബ്ബതം അഭിരൂഹിയ.

൨൮. ‘‘സങ്ഘാടിം നിക്ഖിപിത്വാന, പത്തകഞ്ച നികുജ്ജിയ;

സേലേ ഖമ്ഭേസിമത്താനം, തമോഖന്ധം പദാലിയാ’’തി. –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഖോമ്ഹി കിസികാതി യദിപി അഹം ജരാജിണ്ണാ അപ്പമംസലോഹിതഭാവേന കിസസരീരാ അമ്ഹി. ഗിലാനാ ബാള്ഹദുബ്ബലാതി ധാത്വാദിവികാരേന ഗിലാനാ, തേനേവ ഗേലഞ്ഞേന അതിവിയ ദുബ്ബലാ. ദണ്ഡമോലുബ്ഭ ഗച്ഛാമീതി യത്ഥ കത്ഥചി ഗച്ഛന്തീ കത്തരയട്ഠിം ആലമ്ബിത്വാവ ഗച്ഛാമി. പബ്ബതം അഭിരൂഹിയാതി ഏവം ഭൂതാപി വിവേകകാമതായ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ.

സങ്ഘാടിം നിക്ഖിപിത്വാനാതി സന്തരുത്തരാ ഏവ ഹുത്വാ യഥാസംഹതം അംസേ ഠപിതം സങ്ഘാടിം ഹത്ഥപാസേ ഠപേത്വാ. പത്തകഞ്ച നികുജ്ജിയാതി മയ്ഹം വലഞ്ജനമത്തികാപത്തം അധോമുഖം കത്വാ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ. സേലേ ഖമ്ഭേസിമത്താനം, തമോഖന്ധം പദാലിയാതി പബ്ബതേ നിസിന്നാ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അപദാലിതപുബ്ബം മോഹക്ഖന്ധം പദാലേത്വാ, തേനേവ ച മോഹക്ഖന്ധപദാലനേന അത്താനം അത്തഭാവം ഖമ്ഭേസിം, മമ സന്താനം ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന വിക്ഖമ്ഭേസിന്തി അത്ഥോ.

ചിത്താഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മേത്തികാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

കിഞ്ചാപി ഖോമ്ഹി ദുക്ഖിതാതിആദികാ മേത്തികായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തീ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ഥു ചേതിയേ രതനേന പടിമണ്ഡിതായ മേഖലായ പൂജം അകാസി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. സേസം അനന്തരേ വുത്തസദിസം. അയം പന പടിഭാഗകൂടം അഭിരുഹിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തീ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൧.൨൦-൨൫) –

‘‘സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ, ഥൂപകാരാപികാ അഹും;

മേഖലികാ മയാ ദിന്നാ, നവകമ്മായ സത്ഥുനോ.

‘‘നിട്ഠിതേ ച മഹാഥൂപേ, മേഖലം പുനദാസഹം;

ലോകനാഥസ്സ മുനിനോ, പസന്നാ സേഹി പാണിഭി.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം മേഖലമദം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഥൂപകാരസ്സിദം ഫലം.