൪. സോപാകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ദിസ്വാ പാസാദഛായായന്തിആദികാ ആയസ്മതോ സോപാകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഏകസ്മിം പബ്ബതേ വിഹരതി. സത്ഥാ ആസന്നമരണം തം ഞത്വാ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പവേദേന്തോ പുപ്ഫമയം ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ അദാസി. സത്ഥാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ, അനിച്ചതാപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം കഥേത്വാ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആകാസേന അഗമാസി. സോ പുബ്ബേ ഗഹിതം നിച്ചഗ്ഗാഹം പഹായ അനിച്ചസഞ്ഞം ഹദയേ ഠപേത്വാ, കാലങ്കത്വാ, ദേവലോകേ ഉപ്പജിത്വാ, അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ സോപാകയോനിയം നിബ്ബത്തി. സോ ജാതിആഗതേന സോപാകോതി നാമേന പഞ്ഞായി. കേചി പന ‘‘വാണിജകുലേ നിബ്ബത്തോ, ‘സോപാകോ’തി പന നാമമത്ത’’ന്തി വദന്തി. തം അപദാനപാളിയാ വിരുജ്ഝതി ‘‘പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, സോപാകയോനുപാഗമി’’ന്തി വചനതോ.

തസ്സ ചതുമാസജാതസ്സ പിതാ കാലമകാസി, ചൂളപിതാ പോസേസി. അനുക്കമേന സത്തവസ്സികോ ജാതോ. ഏകദിവസം ചൂളപിതാ ‘‘അത്തനോ പുത്തേന കലഹം കരോതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ, തം സുസാനം നേത്വാ, ദ്വേ ഹത്ഥേ രജ്ജുയാ ഏകതോ ബന്ധിത്വാ, തായ ഏവ രജ്ജുയാ മതമനുസ്സസ്സ സരീരേ ഗാള്ഹം ബന്ധിത്വാ ഗതോ ‘‘സിങ്ഗാലാദയോ ഖാദന്തൂ’’തി. പച്ഛിമഭവികതായ ദാരകസ്സ പുഞ്ഞഫലേന സയം മാരേതും ന വിസഹി, സിങ്ഗാലാദയോപി ന അഭിഭവിംസു. ദാരകോ അഡ്ഢരത്തസമയേ ഏവം വിപ്പലപതി –

‘‘കാ ഗതി മേ അഗതിസ്സ, കോ വാ ബന്ധു അബന്ധുനോ;

സുസാനമജ്ഝേ ബന്ധസ്സ, കോ മേ അഭയദായകോ’’തി.

സത്ഥാ തായ വേലായ വേനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തോ ദാരകസ്സ ഹദയബ്ഭന്തരേ പജ്ജലന്തം അരഹത്തൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ സതിം ജനേത്വാ ഏവമാഹ –

‘‘ഏഹി സോപാക മാ ഭായി, ഓലോകസ്സു തഥാഗതം;

അഹം തം താരയിസ്സാമി, രാഹുമുഖേവ ചന്ദിമ’’ന്തി.

ദാരകോ ബുദ്ധാനുഭാവേന ഛിന്നബന്ധനോ ഗാഥാപരിയോസാനേ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഗന്ധകുടിസമ്മുഖേ അട്ഠാസി. തസ്സ മാതാ പുത്തം അപസ്സന്തീ ചൂളപിതരം പുച്ഛിത്വാ തേനസ്സ പവത്തിയാ അകഥിതായ തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിചിനന്തീ ‘‘ബുദ്ധാ കിര അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം ജാനന്തി, യംനൂനാഹം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ മമ പുത്തസ്സ പവത്തിം ജാനേയ്യ’’ന്തി സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. സത്ഥാ, ഇദ്ധിയാ തം പടിച്ഛാദേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മമ പുത്തം ന പസ്സാമി, അപിച ഭഗവാ തസ്സ പവത്തിം ജാനാതീ’’തി തായ പുട്ഠോ –

‘‘ന സന്തി പുത്താ താണായ, ന പിതാ നാപി ബന്ധവാ;

അന്തകേനാധിപന്നസ്സ, നത്ഥി ഞാതീസു താണതാ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൮) –

ധമ്മം കഥേസി. തം സുത്വാ സാ സോതാപന്നാ അഹോസി. ദാരകോ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨.൧൧൨-൧൨൩) –

‘‘പബ്ഭാരം സോധയന്തസ്സ, വിപിനേ പബ്ബതുത്തമേ;

സിദ്ധത്ഥോ നാമ ഭഗവാ, ആഗച്ഛി മമ സന്തികം.

‘‘ബുദ്ധം ഉപഗതം ദിസ്വാ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

സന്ഥരം സന്ഥരിത്വാന, പുപ്ഫാസനമദാസഹം.

‘‘പുപ്ഫാസനേ നിസീദിത്വാ, സിദ്ധത്ഥോ ലോകനായകോ;

മമഞ്ച ഗതിമഞ്ഞായ, അനിച്ചതമുദാഹരി.

‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ, ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ.

‘‘ഇദം വത്വാന സബ്ബഞ്ഞൂ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

നഭം അബ്ഭുഗ്ഗമീ വീരോ, ഹംസരാജാവ അമ്ബരേ.

‘‘സകം ദിട്ഠിം ജഹിത്വാന, ഭാവയാനിച്ചസഞ്ഞഹം;

ഏകാഹം ഭാവയിത്വാന, തത്ഥ കാലം കതോ അഹം.

‘‘ദ്വേ സമ്പത്തീ അനുഭോത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, സപാകയോനുപാഗമിം.

‘‘അഗാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

ജാതിയാ സത്തവസ്സോഹം, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ, സീലേസു സുസമാഹിതോ;

തോസേത്വാന മഹാനാഗം, അലത്ഥം ഉപസമ്പദം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പുപ്ഫദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞം ഭാവയിം തദാ;

തം സഞ്ഞം ഭാവയന്തസ്സ, പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോ.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥ ഭഗവാ ഇദ്ധിം പടിസംഹരി. സാപി പുത്തം ദിസ്വാ ഹട്ഠതുട്ഠോ തസ്സ ഖീണാസവഭാവം സുത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ഗതാ. സോ സത്ഥാരം ഗന്ധകുടിച്ഛായായം ചങ്കമന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, വന്ദിത്വാ അനുചങ്കമി. തസ്സ ഭഗവാ ഉപസമ്പദം അനുജാനിതുകാമോ ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തിആദിനാ ദസ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. സോപി സത്ഥു അധിപ്പായം ഗണ്ഹന്തോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദേന്തോ ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തിആദിനാ (ഖു. പാ. ൪.൧) തേ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേസി. തേനേവ തേ കുമാരപഞ്ഹാ നാമ ജാതാ. സത്ഥാ തസ്സ പഞ്ഹബ്യാകരണേന ആരാധിതചിത്തോ ഉപസമ്പദം അനുജാനി. തേന സാ പഞ്ഹബ്യാകരണൂപസമ്പദാ നാമ ജാതാ. തസ്സിമം അത്തനോ പവത്തിം പകാസേത്വാ ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൪൮൦. ‘‘ദിസ്വാ പാസാദഛായായം, ചങ്കമന്തം നരുത്തമം;

തത്ഥ നം ഉപസങ്കമ്മ, വന്ദിസ്സം പുരിസുത്തമം.

൪൮൧. ‘‘ഏകംസം ചീവരം കത്വാ, സംഹരിത്വാന പാണയോ;

അനുചങ്കമിസ്സം വിരജം, സബ്ബസത്താനമുത്തമം.

൪൮൨. ‘‘തതോ പഞ്ഹേ അപുച്ഛി മം, പഞ്ഹാനം കോവിദോ വിദൂ;

അച്ഛമ്ഭീ ച അഭീതോ ച, ബ്യാകാസിം സത്ഥുനോ അഹം.

൪൮൩. ‘‘വിസ്സജ്ജിതേസു പഞ്ഹേസു, അനുമോദി തഥാഗതോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘം വിലോകേത്വാ, ഇമമത്ഥം അഭാസഥ.

൪൮൪. ‘‘‘ലാഭാ അങ്ഗാനം മഗധാനം, യേസായം പരിഭുഞ്ജതി;

ചീവരം പിണ്ഡപാതഞ്ച, പച്ചയം സയനാസനം;

പച്ചുട്ഠാനഞ്ച സാമീചിം, തേസം ലാഭാ’തി ചാബ്രവി.

൪൮൫. ‘‘‘അജ്ജദഗ്ഗേ മം സോപാക, ദസ്സനായോപസങ്കമ;

ഏസാ ചേവ തേ സോപാക, ഭവതു ഉപസമ്പദാ’’’.

൪൮൬. ‘‘ജാതിയാ സത്തവസ്സേന, ലദ്ധാന ഉപസമ്പദം;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, അഹോ ധമ്മസുധമ്മതാ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ പാസാദഛായായന്തി ഗന്ധകുടിച്ഛായായം. വന്ദിസ്സന്തി, അഭിവന്ദിം.

സംഹരിത്വാന പാണയോതി ഉഭോ ഹത്ഥേ കമലമകുളാകാരേന സങ്ഗതേ കത്വാ, അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. അനുചങ്കമിസ്സന്തി ചങ്കമന്തസ്സ സത്ഥുനോ അനുപച്ഛതോ അനുഗമനവസേന ചങ്കമിം. വിരജന്തി വിഗതരാഗാദിരജം.

പഞ്ഹേതി കുമാരപഞ്ഹേ. വിദൂതി വേദിതബ്ബം വിദിതവാ, സബ്ബഞ്ഞൂതി അത്ഥോ. ‘‘സത്ഥാ മം പുച്ഛതീ’’തി ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഛമ്ഭിതത്തസ്സ ഭയസ്സ ച സേതുഘാതേന പഹീനത്താ അച്ഛമ്ഭീ ച അഭീതോ ച ബ്യാകാസി.

യേസായന്തി യേസം അങ്ഗമഗധാനം അയം സോപാകോ. പച്ചയന്തി ഗിലാനപച്ചയം. സാമീചിന്തി മഗ്ഗദാനബീജനാദിസാമീചികിരിയം.

അജ്ജദഗ്ഗേതി ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അജ്ജ അഗ്ഗേ ആദിം കത്വാ, അജ്ജ പട്ഠായ. ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ’’തിപി പാളി, അജ്ജതം ആദിം കത്വാതി അത്ഥോ. ദസ്സനായോപസങ്കമാതി ‘‘ഹീനജച്ചോ, വയസാ തരുണതരോ’’തി വാ അചിന്തേത്വാ ദസ്സനായ മം ഉപസങ്കമ. ഏസാ ചേവാതി യാ തസ്സ മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദേത്വാ കതാ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാ. ഏസായേവ തേ ഭവതു ഉപസമ്പദാ ഇതി ച അബ്രവീതി യോജനാ. ‘‘ലദ്ധാ മേ ഉപസമ്പദാ’’തിപി പാളി. യേ പന ‘‘ലദ്ധാന ഉപസമ്പദ’’ന്തിപി പഠന്തി, തേസം സത്തവസ്സേനാതി സത്തമേന വസ്സേനാതി അത്ഥോ, സത്തവസ്സേന വാ ഹുത്വാതി വചനസേസോ. യം പനേത്ഥ അവുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സോപാകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.