൬. നദീകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അത്ഥായ വത മേതിആദികാ ആയസ്മതോ നദീകസ്സപത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അത്തനാ രോപിതസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ പഠമുപ്പന്നം മനോസിലാവണ്ണം ഏകം അമ്ബഫലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. വയപ്പത്തോ നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ ഘരാവാസം അനിച്ഛന്തോ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തീഹി താപസസതേഹി സദ്ധിം നേരഞ്ജരായ നദിയാ തീരേ അസ്സമം മാപേത്വാ വിഹരതി. നദീതീരേ വസനതോ ഹിസ്സ കസ്സപഗോത്തതായ ച നദീകസ്സപോതി സമഞ്ഞാ അഹോസി. തസ്സ ഭഗവാ സപരിസസ്സ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന ഉപസമ്പദം അദാസി. തം സബ്ബം ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൬-൩൯) ആഗതമേവ. സോ ഭഗവതോ ആദിത്തപരിയായദേസനായ (മഹാവ. ൫൪; സം. നി. ൪.൨൮) അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൪.൮൧-൮൭) –

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

പിണ്ഡായ വിചരന്തസ്സ, ധാരതോ ഉത്തമം യസം.

‘‘അഗ്ഗഫലം ഗഹേത്വാന, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

ദക്ഖിണേയ്യസ്സ വീരസ്സ, അദാസിം സത്ഥുനോ അഹം.

‘‘തേന കമ്മേന ദ്വിപദിന്ദ, ലോകജേട്ഠ നരാസഭ;

പത്തോമ്ഹി അചലം ഠാനം, ഹിത്വാ ജയപരാജയം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, അഗ്ഗദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തേ പന പതിട്ഠിതോ അപരഭാഗേ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതകിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൩൪൦. ‘‘അത്ഥായ വത മേ ബുദ്ധോ, നദിം നേരഞ്ജരം അഗാ;

യസ്സാഹം ധമ്മം സുത്വാന, മിച്ഛാദിട്ഠിം വിവജ്ജയിം.

൩൪൧. ‘‘യജിം ഉച്ചാവചേ യഞ്ഞേ, അഗ്ഗിഹുത്തം ജുഹിം അഹം;

ഏസാ സുദ്ധീതി മഞ്ഞന്തോ, അന്ധഭൂതോ പുഥുജ്ജനോ.

൩൪൨. ‘‘ദിട്ഠിഗഹനപക്ഖന്ദോ, പരാമാസേന മോഹിതോ;

അസുദ്ധിം മഞ്ഞിസം സുദ്ധിം, അന്ധഭൂതോ അവിദ്ദസു.

൩൪൩. ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി പഹീനാ മേ, ഭവാ സബ്ബേ വിദാലിതാ;

ജുഹാമി ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗിം, നമസ്സാമി തഥാഗതം.

൩൪൪. ‘‘മോഹാ സബ്ബേ പഹീനാ മേ, ഭവതണ്ഹാ പദാലിതാ;

വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. –

ഇമാ പഞ്ച ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ അത്ഥായ വത മേതി മയ്ഹം അത്ഥായ വത ഹിതായ വത. ബുദ്ധോതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ. നദിം നേരഞ്ജരം അഗാതി നേരഞ്ജരാസങ്ഖാതം നദിം അഗഞ്ഛി, തസ്സാ നദിയാ തീരേ ച മമ ഭാതു ഉരുവേലകസ്സപസ്സ അസ്സമം ഉപഗതോതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘യസ്സാഹ’’ന്തിആദി വുത്തം. യസ്സാതി യസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ. ധമ്മം സുത്വാനാതി ചതുസച്ചപടിസംയുത്തം ധമ്മം സുത്വാ, സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപലഭിത്വാ. മിച്ഛാദിട്ഠിം വിവജ്ജയിന്തി ‘‘യഞ്ഞാദീഹി സുദ്ധി ഹോതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തം വിപരീതദസ്സനം പജഹിം.

മിച്ഛാദിട്ഠിം വിവജ്ജയിന്തി വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യജി’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യജിം ഉച്ചാവചേ യഞ്ഞേതി പാകടയഞ്ഞേ സോമയാഗവാജപേയ്യാദികേ നാനാവിധേ യഞ്ഞേ യജിം. അഗ്ഗിഹുത്തം ജുഹിം അഹന്തി തേസം യഞ്ഞാനം യജനവസേന ആഹുതിം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ അഗ്ഗിം പരിചരിം. ഏസാ സുദ്ധീതി മഞ്ഞന്തോതി ഏസാ യഞ്ഞകിരിയാ അഗ്ഗിപാരിചരിയാ സുദ്ധിഹേതുഭാവതോ സുദ്ധി ‘‘ഏവം മേ സംസാരസുദ്ധി ഹോതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ. അന്ധഭൂതോ പുഥുജ്ജനോതി പഞ്ഞാചക്ഖുവേകല്ലേന അവിജ്ജന്ധതായ അന്ധഭൂതോ പുഥുജ്ജനോ ഹുത്വാ വനഗഹനപബ്ബതഗഹനാദീനി വിയ ദുരതിക്കമനട്ഠേന ദിട്ഠിയേവ ഗഹനം ദിട്ഠിഗഹനം, തം പക്ഖന്ദോ അനുപവിട്ഠോതി ദിട്ഠിഗഹനപക്ഖന്ദോ. പരാമാസേനാതി ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി പരാമസനതോ പരാമാസസങ്ഖാതേന മിച്ഛാഭിനിവേസേന. മോഹിതോതി മൂള്ഹഭാവം പാപിതോ. അസുദ്ധിം മഞ്ഞിസം സുദ്ധിന്തി അസുദ്ധിം മഗ്ഗം ‘‘സുദ്ധിം മഗ്ഗ’’ന്തി മഞ്ഞിസം മഞ്ഞിം. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അന്ധഭൂതോ അവിദ്ദസൂ’’തി. യസ്മാ അവിജ്ജായ അന്ധഭൂതോ, തതോ ഏവ ധമ്മാധമ്മം യുത്തായുത്തഞ്ച അവിദ്വാ, തസ്മാ തഥാ മഞ്ഞിന്തി അത്ഥോ.

മിച്ഛാദിട്ഠി പഹീനാ മേതി ഏവംഭൂതസ്സ പന സത്ഥു സമ്മുഖാ ചതുസച്ചഗബ്ഭം ധമ്മകഥം സുത്വാ യോനിസോ പടിപജ്ജന്തസ്സ അരിയമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന മയ്ഹം പഹീനാ. ഭവാതി കാമഭവാദയോ സബ്ബേപി ഭവാ അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന വിദാലിതാ വിദ്ധംസിതാ. ജുഹാമി ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗിന്തി ആഹവനീയാദികേ അഗ്ഗീ ഛഡ്ഡേത്വാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യതായ സബ്ബസ്സ ച പാപസ്സ ദഹനതോ ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗിം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ജുഹാമി പരിചരാമി. തയിദം മയ്ഹം ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗിപരിചരണം ദധിനവനീതമഥിതസപ്പിആദിനിരപേക്ഖം സത്ഥു നമസ്സനമേവാതി ആഹ ‘‘നമസ്സാമി തഥാഗത’’ന്തി. അഥ വാ ജുഹാമി ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗിന്തി ദായകാനം ദക്ഖിണായ മഹപ്ഫലഭാവകരണേന പാപസ്സ ച ദഹനേന ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗിഭൂതം അത്താനം ജുഹാമി പരിചരാമി തഥാ കത്വാ പരിചരാമി, തഥാ കത്വാ പരിഹരാമി. പുബ്ബേ അഗ്ഗിദേവം നമസ്സാമി, ഇദാനി പന നമസ്സാമി തഥാഗതന്തി.

മോഹാ സബ്ബേ പഹീനാ മേതി ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണാദിഭേദാ സബ്ബേ മോഹാ മയ്ഹം പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ, തതോ ഏവ ‘‘ഭവതണ്ഹാ പദാലിതാ. വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി തീസു പദേസു മേ-സദ്ദോ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ.

നദീകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.