൧൧. സോണകുടികണ്ണത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഉപസമ്പദാ ച മേ ലദ്ധാതിആദികാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ കുടികണ്ണസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ വിഭവസമ്പന്നോ സേട്ഠി ഹുത്വാ ഉളാരായ ഇസ്സരിയസമ്പത്തിയാ ഠിതോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം സതസഹസ്സഖീണാസവപരിവുതം മഹതിയാ ബുദ്ധലീളായ മഹന്തേന ബുദ്ധാനുഭാവേന നഗരം പവിസന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം കത്വാ അട്ഠാസി. സോ പച്ഛാഭത്തം ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനം പത്ഥേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായതം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വത്തപടിവത്താനി പൂരേന്തോ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരം സിബ്ബിത്വാ അദാസി. പുന ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ ബാരാണസിയം തുന്നവായോ ഹുത്വാ ഏകസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ചീവരകോടിം ഛിന്നം ഘടേത്വാ അദാസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി കത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ അവന്തിരട്ഠേ കുരരഘരേ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോണോതിസ്സ നാമം അകംസു. കോടിഅഗ്ഘനകസ്സ കണ്ണപിളന്ധനസ്സ ധാരണേന ‘‘കോടികണ്ണോ’’തി വത്തബ്ബേ കുടികണ്ണോതി പഞ്ഞായിത്ഥ.

സോ അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേന്തോ ആയസ്മന്തേ മഹാകച്ചാനേ കുലഘരം നിസ്സായ പവത്തപബ്ബതേ വിഹരന്തേ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠായ തം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹി. സോ അപരഭാഗേ സംസാരേ സഞ്ജാതസംവേഗോ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന ദസവഗ്ഗം സങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ കതിപയകാലം ഥേരസ്സ സന്തികേ വസിത്വാ, ഥേരം ആപുച്ഛിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിതും സാവത്ഥിം ഉപഗതോ, സത്ഥാരാ ഏകഗന്ധകുടിയം വാസം ലഭിത്വാ പച്ചൂസസമയേ അജ്ഝിട്ഠോ സോളസഅട്ഠകവഗ്ഗിയാനം ഉസ്സാരണേന സാധുകാരം ദത്വാ ഭാസിതായ ‘‘ദിസ്വാ ആദീനവം ലോകേ’’തി (ഉദാ. ൪൬; മഹാവ. ൨൫൮) ഉദാനഗാഥായ പരിയോസാനേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൪.൨൬-൩൪) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

വസീസതസഹസ്സേഹി, നഗരം പാവിസീ തദാ.

‘‘നഗരം പവിസന്തസ്സ, ഉപസന്തസ്സ താദിനോ;

രതനാനി പജ്ജോതിംസു, നിഗ്ഘോസോ ആസി താവദേ.

‘‘ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവേന, ഭേരീ വജ്ജുമഘട്ടിതാ;

സയം വീണാ പവജ്ജന്തി, ബുദ്ധസ്സ പവിസതോ പുരം.

‘‘ബുദ്ധസേട്ഠം നമസ്സാമി, പദുമുത്തരമഹാമുനിം;

പാടിഹീരഞ്ച പസ്സിത്വാ, തത്ഥ ചിത്തം പസാദയിം.

‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

അചേതനാപി തൂരിയാ, സയമേവ പവജ്ജരേ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധസഞ്ഞായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തേ പന പതിട്ഠിതോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായേന ആചിക്ഖിതനിയാമേന പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദാ, ധുവന്ഹാനം, ചമ്മത്ഥരണം, ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനം, ചീവരവിപ്പവാസോതി പഞ്ച വരേ യാചിത്വാ തേ സത്ഥു സന്തികാ ലഭിത്വാ പുനദേവ അത്തനോ വസിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന ഉദാനട്ഠകഥായം ആഗതനയേന വേദിതബ്ബോ. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦൬) പന ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണീ’’തി വുത്തം.

സോ അപരഭാഗേ വിമുത്തിസുഖേന വിഹരന്തോ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സോമനസ്സജാതോ ഉദാനവസേന –

൩൬൫. ‘‘ഉപസമ്പദാ ച മേ ലദ്ധാ, വിമുത്തോ ചമ്ഹി അനാസവോ;

സോ ച മേ ഭഗവാ ദിട്ഠോ, വിഹാരേ ച സഹാവസിം.

൩൬൬. ‘‘ബഹുദേവ രത്തിം ഭഗവാ, അബ്ഭോകാസേതിനാമയി;

വിഹാരകുസലോ സത്ഥാ, വിഹാരം പാവിസീ തദാ.

൩൬൭. ‘‘സന്ഥരിത്വാന സങ്ഘാടിം, സേയ്യം കപ്പേസി ഗോതമോ;

സീഹോ സേലഗുഹായംവ, പഹീനഭയഭേരവോ.

൩൬൮. ‘‘തതോ കല്യാണവാക്കരണോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകോ;

സോണോ അഭാസി സദ്ധമ്മം, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സമ്മുഖാ.

൩൬൯. ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായ, ഭാവയിത്വാന അഞ്ജസം;

പപ്പുയ്യ പരമം സന്തിം, പരിനിബ്ബിസ്സത്യനാസവോ’’തി. –

ഇമാ പഞ്ച ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ഉപസമ്പദാ ച മേ ലദ്ധാതി യാ സാ കിച്ഛേന ദസവഗ്ഗം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ അത്തനാ ലദ്ധാ ഉപസമ്പദാ. യാ ച പന വരദാനവസേന സബ്ബപച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന സത്ഥാരാ അനുഞ്ഞാതാ ഉപസമ്പദാ, തദുഭയം സന്ധായാഹ. ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, തേന ഇതരേപി സത്ഥു സന്തികാ ലദ്ധവരേ സങ്ഗണ്ഹാതി. വിമുത്തോ ചമ്ഹി അനാസവോതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന സകലകിലേസവത്ഥുവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ ച അമ്ഹി. തതോ ഏവ കാമാസവാദീഹി അനാസവോ അമ്ഹീതി യോജനാ. സോ ച മേ ഭഗവാ ദിട്ഠോതി യദത്ഥം അഹം അവന്തിരട്ഠതോ സാവത്ഥിം ഗതോ, സോ ച ഭഗവാ മയാ അദിട്ഠപുബ്ബോ ദിട്ഠോ. വിഹാരേ ച സഹാവസിന്തി ന കേവലം തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനമേവ മയാ ലദ്ധം, അഥ ഖോ വിഹാരേ സത്ഥു ഗന്ധകുടിയം സത്ഥാരാ കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ വാസേന്തേന സഹ അവസിം. ‘‘വിഹാരേതി വിഹാരസമീപേ’’തി കേചി.

ബഹുദേവ രത്തിന്തി പഠമം യാമം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനാവസേന കമ്മട്ഠാനസോധനവസേന ച, മജ്ഝിമം യാമം ദേവാനം ബ്രഹ്മൂനഞ്ച കങ്ഖച്ഛേദനവസേന ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം അബ്ഭോകാസേ അതിനാമയി വീതിനാമേസി. വിഹാരകുസലോതി ദിബ്ബബ്രഹ്മആനേഞ്ജഅരിയവിഹാരേസു കുസലോ. വിഹാരം പാവിസീതി അതിവേലം നിസജ്ജചങ്കമേഹി ഉപ്പന്നപരിസ്സമവിനോദനത്ഥം ഗന്ധകുടിം പാവിസി.

സന്ഥരിത്വാന സങ്ഘാടിം, സേയ്യം കപ്പേസീതി ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. തേനാഹ ‘‘ഗോതമോ സീഹോ സേലഗുഹായംവ പഹീനഭയഭേരവോ’’തി. തത്ഥ ഗോതമോതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന കിത്തേതി. സീഹോ സേലഗുഹായംവാതി സേലസ്സ പബ്ബതസ്സ ഗുഹായം. യഥാ സീഹോ മിഗരാജാ തേജുസ്സദതായ പഹീനഭയഭേരവോ ദക്ഖിണേന പസ്സേന പാദേ പാദം അച്ചാധായ സേയ്യം കപ്പേസി, ഏവം ചിത്തുത്രാസലോമഹംസനഛമ്ഭിതത്തഹേതൂനം കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ പഹീനഭയഭേരവോ ഗോതമോ ഭഗവാ സേയ്യം കപ്പേസീതി അത്ഥോ.

തതോതി പച്ഛാ, സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ ‘‘പടിഭാതു തം ഭിക്ഖു ധമ്മോ ഭാസിതു’’ന്തി (ഉദാ. ൪൬) സത്ഥാരാ അജ്ഝേസിതോതി അത്ഥോ. കല്യാണവാക്കരണോതി സുന്ദരവചീകരണോ, ലക്ഖണസമ്പന്നവചനക്കമോതി അത്ഥോ. സോണോ അഭാസി സദ്ധമ്മന്തി സോളസ അട്ഠകവഗ്ഗിയസുത്താനി സോണോ കുടികണ്ണോ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാ, പച്ചക്ഖതോ അഭാസീതി ഥേരോ അത്താനമേവ പരം വിയ അവോച.

പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ തീഹിപി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ തേ പരിജാനന്തോയേവ, അഞ്ജസം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവയിത്വാ, പരമം സന്തിം നിബ്ബാനം പപ്പുയ്യ പാപുണിത്വാ ഠിതോ അനാസവോ. തതോ ഏവ ഇദാനി പരിനിബ്ബിസ്സതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനവസേന നിബ്ബായിസ്സതീതി.

സോണകുടികണ്ണത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.