൧. നാഗസമാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അലങ്കതാതിആദികാ ആയസ്മതോ നാഗസമാലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഗിമ്ഹസമയേ സൂരിയാതപസന്തത്തായ ഭൂമിയാ ഗച്ഛന്തം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഛത്തം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ നാഗസമാലോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ഞാതിസമാഗമേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കിഞ്ചി കാലം ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം നഗരം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ അലങ്കതപടിയത്തം അഞ്ഞതരം നച്ചകിം മഹാപഥേ തൂരിയേസു വജ്ജന്തേസു നച്ചന്തിം ദിസ്വാ, ‘‘അയം ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന കരജകായസ്സ തഥാ തഥാ പരിവത്തി, അഹോ അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തി ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൩൭-൪൮) –

‘‘അങ്ഗാരജാതാ പഥവീ, കുക്കുളാനുഗതാ മഹീ;

പദുമുത്തരോ ഭഗവാ, അബ്ഭോകാസമ്ഹി ചങ്കമി.

‘‘പണ്ഡരം ഛത്തമാദായ, അദ്ധാനം പടിപജ്ജഹം;

തത്ഥ ദിസ്വാന സമ്ബുദ്ധം, വിത്തി മേ ഉപപജ്ജഥ.

‘‘മരീചിയോത്ഥടാ ഭൂമി, അങ്ഗാരാവ മഹീ അയം;

ഉപഹന്തി മഹാവാതാ, സരീരസ്സാസുഖേപനാ.

‘‘സീതം ഉണ്ഹം വിഹനന്തം, വാതാതപനിവാരണം;

പടിഗ്ഗണ്ഹ ഇമം ഛത്തം, ഫസ്സയിസ്സാമി നിബ്ബുതിം.

‘‘അനുകമ്പകോ കാരുണികോ, പദുമുത്തരോ മഹായസോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, പടിഗ്ഗണ്ഹി തദാ ജിനോ.

‘‘തിംസകപ്പാനി ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സതാനം പഞ്ചക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

അനുഭോമി സകം കമ്മം, പുബ്ബേ സുകതമത്തനോ.

‘‘അയം മേ പച്ഛിമാ ജാതി, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

അജ്ജാപി സേതച്ഛത്തം മേ, സബ്ബകാലം ധരീയതി.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ഛത്തമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഛത്തദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ –

൨൬൭. ‘‘അലങ്കതാ സുവസനാ, മാലിനീ ചന്ദനുസ്സദാ;

മജ്ഝേ മഹാപഥേ നാരീ, തൂരിയേ നച്ചതി നട്ടകീ.

൨൬൮. ‘‘പിണ്ഡികായ പവിട്ഠോഹം, ഗച്ഛന്തോ നം ഉദിക്ഖിസം;

അലങ്കതം സുവസനം, മച്ചുപാസംവ ഓഡ്ഡിതം.

൨൬൯. ‘‘തതോ മേ മനസീകാരോ, യോനിസോ ഉദപജ്ജഥ;

ആദീനവോ പാതുരഹു, നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥ.

൨൭൦. ‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ചതൂഹി ഗാഥാഹി അത്തനോ പടിപത്തികിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

തത്ഥ അലങ്കതാതി ഹത്ഥൂപഗാദിആഭരണേഹി അലങ്കതഗത്താ. സുവസനാതി സുന്ദരവസനാ സോഭനവത്ഥനിവത്ഥാ. മാലിനീതി മാലാധാരിനീ പിളന്ധിതപുപ്ഫമാലാ. ചന്ദനുസ്സദാതി ചന്ദനാനുലേപലിത്തസരീരാ. മജ്ഝേ മഹാപഥേ നാരീ, തൂരിയേ നച്ചതി നട്ടകീതി യഥാവുത്തട്ഠാനേ ഏകാ നാരീ നട്ടകീ നാടകിത്ഥീ നഗരവീഥിയാ മജ്ഝേ പഞ്ചങ്ഗികേ തൂരിയേ വജ്ജന്തേ നച്ചതി, യഥാപട്ഠപിതം നച്ചം കരോതി.

പിണ്ഡികായാതി ഭിക്ഖായ. പവിട്ഠോഹന്തി നഗരം പവിട്ഠോ അഹം. ഗച്ഛന്തോ നം ഉദിക്ഖിസന്തി നഗരവീഥിയം ഗച്ഛന്തോ പരിസ്സയപരിഹരണത്ഥം വീഥിം ഓലോകേന്തോ തം നട്ടകിം ഓലോകേസിം. കിം വിയ? മച്ചുപാസംവ ഓഡ്ഡിതന്തി യഥാ മച്ചുസ്സ മച്ചുരാജസ്സ പാസഭൂതോ രൂപാദികോ ഓഡ്ഡിതോ ലോകേ അനുവിചരിത്വാ ഠിതോ ഏകംസേന സത്താനം അനത്ഥാവഹോ, ഏവം സാപി അപ്പടിസങ്ഖാനേ ഠിതാനം അന്ധപുഥുജ്ജനാനം ഏകംസതോ അനത്ഥാവഹാതി മച്ചുപാസസദിസീ വുത്താ.

തതോതി തസ്മാ മച്ചുപാസസദിസത്താ. മേതി മയ്ഹം. മനസീകാരോ യോനിസോ ഉദപജ്ജഥാതി ‘‘അയം അട്ഠിസങ്ഘാതോ ന്ഹാരുസമ്ബന്ധോ മംസേന അനുപലിത്തോ ഛവിയാ പടിച്ഛന്നോ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ ഈദിസേ വികാരേ ദസ്സേതീ’’തി ഏവം യോനിസോ മനസികാരോ ഉപ്പജ്ജി. ആദീനവോ പാതുരഹൂതി ഏവം കായസ്സ സഭാവൂപധാരണമുഖേന തസ്സ ച തംനിസ്സിതാനഞ്ച ചിത്തചേതസികാനം ഉദയബ്ബയം സരസപഭങ്ഗുതഞ്ച മനസി കരോതോ തേസു ച യക്ഖരക്ഖസാദീസു വിയ ഭയതോ ഉപട്ഠഹന്തേസു തത്ഥ മേ അനേകാകാരആദീനവോ ദോസോ പാതുരഹോസി. തപ്പടിപക്ഖതോ ച നിബ്ബാനേ ആനിസംസോ. നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥാതി നിബ്ബിന്ദനം ആദീനവാനുപസ്സനാനുഭാവസിദ്ധം നിബ്ബിദാഞാണം മമ ഹദയേ സണ്ഠാസി, മുഹുത്തമ്പി തേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഗഹണേ ചിത്തം നാഹോസി, അഞ്ഞദത്ഥു മുഞ്ചിതുകാമതാദിവസേന തത്ഥ ഉദാസീനമേവ ജാതന്തി അത്ഥോ.

തതോതി വിപസ്സനാഞാണതോ പരം. ചിത്തം വിമുച്ചി മേതി ലോകുത്തരഭാവനായ വത്തമാനായ മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബകിലേസേഹി മമ ചിത്തം വിമുത്തം അഹോസി. ഏതേന ഫലുപ്പത്തിം ദസ്സേതി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി കിലേസാ വിമുച്ചന്തി നാമ, ഫലക്ഖണേ വിമുത്താതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

നാഗസമാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.