൬. ഖുജ്ജസോഭിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യേ ചിത്തകഥീ ബഹുസ്സുതാതി ആയസ്മതോ ഖുജ്ജസോഭിതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ദസഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പാടലിപുത്തനഗരേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, ‘‘സോഭിതോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. ഥോകം ഖുജ്ജധാതുകതായ പന ഖുജ്ജസോഭിതോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ വയപ്പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൭.൪൯-൫൮) –

‘‘കകുധം വിലസന്തംവ, ദേവദേവം നരാസഭം;

രഥിയം പടിപജ്ജന്തം, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘തമന്ധകാരം നാസേത്വാ, സന്താരേത്വാ ബഹും ജനം;

ഞാണാലോകേന ജോതന്തം, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘വസീസതസഹസ്സേഹി, നീയന്തം ലോകനായകം;

ഉദ്ധരന്തം ബഹൂ സത്തേ, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘ആഹനന്തം ധമ്മഭേരിം, മദ്ദന്തം തിത്ഥിയേ ഗണേ;

സീഹനാദം വിനദന്തം, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘യാവതാ ബ്രഹ്മലോകതോ, ആഗന്ത്വാന സബ്രഹ്മകാ;

പുച്ഛന്തി നിപുണേ പഞ്ഹേ, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘യസ്സഞ്ജലിം കരിത്വാന, ആയാചന്തി സദേവകാ;

തേന പുഞ്ഞം അനുഭോന്തി, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘സബ്ബേ ജനാ സമാഗന്ത്വാ, സമ്പവാരേന്തി ചക്ഖുമം;

ന വികമ്പതി അജ്ഝിട്ഠോ, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘നഗരം പവിസതോ യസ്സ, രവന്തി ഭേരിയോ ബഹൂ;

വിനദന്തി ഗജാ മത്താ, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘വീഥിയാ ഗച്ഛതോ യസ്സ, സബ്ബാഭാ ജോതതേ സദാ;

അബ്ഭുന്നതാ സമാ ഹോന്തി, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘ബ്യാഹരന്തസ്സ ബുദ്ധസ്സ, ചക്കവാളമ്പി സുയ്യതി;

സബ്ബേ സത്തേ വിഞ്ഞാപേതി, കോ ദിസ്വാ ന പസീദതി.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭികിത്തയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, കിത്തനായ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ രാജഗഹേ സത്തപണ്ണിഗുഹായം സന്നിപതിതേന സങ്ഘേന ‘‘ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേഹീ’’തി ആണത്തോ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ ഥേരസ്സ പുരതോ ഉട്ഠഹിത്വാ സങ്ഘസ്സ സാസനം ആരോചേത്വാ സയം പുരേതരം ആകാസേന ഗന്ത്വാ സത്തപണ്ണിഗുഹാദ്വാരം സമ്പാപുണി. തേന ച സമയേന മാരസ്സ മാരകായികാനഞ്ച പടിസേധനത്ഥം ദേവസങ്ഘേന പേസിതാ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ സത്തപണ്ണിഗുഹാദ്വാരേ ഠിതാ ഹോതി, തസ്സാ ഖുജ്ജസോഭിതോ ഥേരോ അത്തനോ ആഗമനം കഥേന്തോ –

൨൩൪. ‘‘യേ ചിത്തകഥീ ബഹുസ്സുതാ, സമണാ പാടലിപുത്തവാസിനോ;

തേസഞ്ഞതരോയമായുവാ, ദ്വാരേ തിട്ഠതി ഖുജ്ജസോഭിതോ’’തി. – പഠമം ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ ചിത്തകഥീതി വിചിത്തധമ്മകഥികാ, സങ്ഖിപനം, വിത്ഥാരണം ഗമ്ഭീരകരണം ഉത്താനീകരണം കങ്ഖാവിനോദനം ധമ്മപതിട്ഠാപനന്തി ഏവമാദീഹി നാനാനയേഹി പരേസം അജ്ഝാസയാനുരൂപം ധമ്മസ്സ കഥനസീലാതി അത്ഥോ. ബഹുസ്സുതാതി പരിയത്തിപടിവേധബാഹുസച്ചപാരിപൂരിയാ ബഹുസ്സുതാ. സബ്ബസോ സമിതപാപതായ സമണാ. പാടലിപുത്തവാസിനോ, തേസഞ്ഞതരോതി പാടലിപുത്തനഗരവാസിതായ പാടലിപുത്തവാസിനോ, തേസം അഞ്ഞതരോ, അയം ആയുവാ ദീഘായു ആയസ്മാ. ദ്വാരേ തിട്ഠതീതി സത്തപണ്ണിഗുഹായ ദ്വാരേ തിട്ഠതി, സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ പവിസിതുന്തി അത്ഥോ. തം സുത്വാ സാ ദേവതാ ഥേരസ്സ ആഗമനം സങ്ഘസ്സ നിവേദേന്തീ –

൨൩൫. ‘‘യേ ചിത്തകഥീ…പേ… ദ്വാരേ തിട്ഠതി മാലുതേരിതോ’’തി. – ദുതിയം ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ മാലുതേരിതോതി ഇദ്ധിചിത്തജനിതേന വായുനാ ഏരിതോ, ഇദ്ധിബലേന ആഗതോതി അത്ഥോ.

ഏവം തായ ദേവതായ നിവേദിതേന സങ്ഘേന കതോകാസോ ഥേരോ സങ്ഘസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തോ –

൨൩൬. ‘‘സുയുദ്ധേന സുയിട്ഠേന, സങ്ഗാമവിജയേന ച;

ബ്രഹ്മചരിയാനുചിണ്ണേന, ഏവായം സുഖമേധതീ’’തി. –

ഇമായ തതിയഗാഥായ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

തത്ഥ സുയുദ്ധേനാതി പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനവസേന കിലേസേഹി സുട്ഠു യുജ്ഝനേന. സുയിട്ഠേനാതി അന്തരന്തരാ കല്യാണമിത്തേഹി ദിന്നസപ്പായധമ്മദാനേന. സങ്ഗാമവിജയേന ചാതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന സബ്ബസോ കിലേസാഭിസങ്ഖാരനിമ്മഥനേന ലദ്ധസങ്ഗാമവിജയേന ച. ബ്രഹ്മചരിയാനുചിണ്ണേനാതി അനുചിണ്ണേന അഗ്ഗമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേന. ഏവായം സുഖമേധതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന അയം ഖുജ്ജസോഭിതോ നിബ്ബാനസുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖഞ്ച ഏധതി, അനുഭവതീതി അത്ഥോ.

ഖുജ്ജസോഭിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.