൬. നിതകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

കസ്സ സേലൂപമം ചിത്തന്തി ആയസ്മതോ നിതകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബന്ധുമതീനഗരേ ആരാമഗോപകോ ഹുത്വാ ജീവന്തോ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ നാളികേരഫലം ദാതുകാമോ അഹോസി. സത്ഥാ തം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആകാസേയേവ ഠത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹി. സോ തം ദത്വാ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ നിതകോതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ഘടേന്തോ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൧.൯൧-൯൯) –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, ആരാമികോ അഹം തദാ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ഗച്ഛന്തം അനിലഞ്ജസേ.

‘‘നാളികേരഫലം ഗയ്ഹ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം;

ആകാസേ ഠിതകോ സന്തോ, പടിഗ്ഗണ്ഹി മഹായസോ.

‘‘വിത്തിസഞ്ജനനോ മയ്ഹം, ദിട്ഠധമ്മസുഖാവഹോ;

ഫലം ബുദ്ധസ്സ ദത്വാന, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘അധിഗച്ഛിം തദാ പീതിം, വിപുലഞ്ച സുഖുത്തമം;

ഉപ്പജ്ജതേവ രതനം, നിബ്ബത്തസ്സ തഹിം തഹിം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ഫലം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ദിബ്ബചക്ഖു വിസുദ്ധം മേ, സമാധികുസലോ അഹം;

അഭിഞ്ഞാപാരമിപ്പത്തോ, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരേ ഫലസുഖേന നിബ്ബാനസുഖേന വിഹരന്തേ പധാനപരിഗ്ഗാഹകോ ഥേരോ തം ആരഞ്ഞായതനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ വസന്താനം ഭിക്ഖൂനം പരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘കസ്സ സേലൂപമ’’ന്തിആദിനാ പഠമം ഗാഥമാഹ.

൧൯൧. തത്ഥ കസ്സ സേലൂപമം ചിത്തം, ഠിതം നാനുപകമ്പതീതി ഇമസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ വസന്തേസു കസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചിത്തം അഗ്ഗഫലാധിഗമേന ഏകഘനസിലാമയപബ്ബതൂപമം സബ്ബേസം ഇഞ്ജനാനം അഭാവതോ വസീഭാവപ്പത്തിയാ ച ഠിതം സബ്ബേഹിപി ലോകധമ്മേഹി നാനുകമ്പതി ന വേധതി. ഇദാനിസ്സ അകമ്പനാകാരം സദ്ധിം കാരണേന ദസ്സേതും ‘‘വിരത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിരത്തം രജനീയേസൂതി വിരാഗസങ്ഖാതേന അരിയമഗ്ഗേന രജനീയേസു രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതേസു തേഭൂമകധമ്മേസു വിരത്തം, തത്ഥ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നരാഗന്തി അത്ഥോ. കുപ്പനീയേതി പടിഘട്ഠാനീയേ, സബ്ബസ്മിമ്പി ആഘാതവത്ഥുസ്മിം. ന കുപ്പതീതി ന ദുസ്സതി ന വികാരം ആപജ്ജതി. യസ്സേവം ഭാവിതം ചിത്തന്തി യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം മനോ ഏവം വുത്തനയേന താദിഭാവേന ഭാവിതം, കുതോ തം ദുക്ഖമേസ്സതീതി തം പുഗ്ഗലം കുതോ സത്തതോ സങ്ഖാരതോ വാ ദുക്ഖം ഉപഗമിസ്സതി, ന താദിസസ്സ ദുക്ഖം അത്ഥീതി അത്ഥോ.

൧൯൨. ഏവം അനിയമവസേന പുച്ഛിതമത്ഥം നിതകത്ഥേരോ അത്തൂപനായികം കത്വാ വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘മമ സേലൂപമം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ ദുതിയഗാഥായ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി. തം വുത്തത്ഥമേവ.

നിതകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.