൧൯. പഞ്ഞാസനിപാതോ

൧. താലപുടത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പഞ്ഞാസനിപാതേ കദാ നുഹന്തിആദികാ ആയസ്മതോ താലപുടത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ അഞ്ഞതരസ്മിം നടകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കുലാനുരൂപേസു നച്ചട്ഠാനേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ നടഗാമണി അഹോസി. സോ പഞ്ചസതമാതുഗാമപരിവാരോ മഹതാ നടവിഭവേന ഗാമനിഗമരാജധാനീസു സമജ്ജം ദസ്സേത്വാ, മഹന്തം പൂജാസക്കാരം ലഭിത്വാ, വിചരന്തോ രാജഗഹം ആഗന്ത്വാ, നഗരവാസീനം സമജ്ജം ദസ്സേത്വാ, ലദ്ധസമ്മാനസക്കാരോ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതമേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം നടാനം ഭാസമാനാനം ‘യോ സോ നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ സച്ചാലികേന ജനം ഹാസേതി രമേതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി, ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി. അഥ നം ഭഗവാ തിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപി ‘‘മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’തി. ചതുത്ഥവാരം പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘ഗാമണി, ഇമേ സത്താ പകതിയാപി രാഗബന്ധനബദ്ധാ ദോസബന്ധനബദ്ധാ മോഹബന്ധനബദ്ധാ തേസം ഭിയ്യോപി രജനീയേ ദോസനീയേ മോഹനീയേ ധമ്മേ ഉപസംഹരന്തോ പമാദേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നിരയേ ഉപപജ്ജതി. സചേ പനസ്സ ഏവംദിട്ഠി ഹോതി ‘യോ സോ നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ സച്ചാലികേന ജനം ഹാസേതി രമേതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’’’തി സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ ച ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരാ ഗതി ഇച്ഛിതബ്ബാ, നിരയസ്സ വാ തിരച്ഛാനയോനിയാ വാതി. തം സുത്വാ താലപുടോ ഗാമണി പരോദി. നനു ഗാമണി പഗേവ മയാ പടിക്ഖിത്തോ ‘‘മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൫൪)? ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം രോദാമി, യം മം ഭഗവാ നടാനം അഭിസമ്പരായം ഏവമാഹാ’’തി. അപി ചാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബകേഹി ആചരിയപാചരിയേഹി നടേഹി വഞ്ചിതോ ‘‘നടോ മഹാജനസ്സ നടസമജ്ജം ദസ്സേത്വാ സുഗതിം ഉപപജ്ജതീ’’തി. സോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പന്നോ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി, അധിഗതാരഹത്തോ പന അരഹത്തപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ യേനാകാരേന അത്തനോ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹനവസേന യോനിസോമനസികാരോ ഉദപാദി, തം അനേകധാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും –

൧൦൯൪. ‘‘കദാ നുഹം പബ്ബതകന്ദരാസു, ഏകാകിയോ അദ്ദുതിയോ വിഹസ്സം;

അനിച്ചതോ സബ്ബഭവം വിപസ്സം, തം മേ ഇദം തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൦൯൫. ‘‘കദാ നുഹം ഭിന്നപടന്ധരോ മുനി, കാസാവവത്ഥോ അമമോ നിരാസോ;

രാഗഞ്ച ദോസഞ്ച തഥേവ മോഹം, ഹന്ത്വാ സുഖീ പവനഗതോ വിഹസ്സം.

൧൦൯൬. ‘‘കദാ അനിച്ചം വധരോഗനീളം, കായം ഇമം മച്ചുജരായുപദ്ദുതം;

വിപസ്സമാനോ വീതഭയോ വിഹസ്സം, ഏകോ വനേ തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൦൯൭. ‘‘കദാ നുഹം ഭയജനനിം ദുഖാവഹം, തണ്ഹാലതം ബഹുവിധാനുവത്തനിം;

പഞ്ഞാമയം തിഖിണമസിം ഗഹേത്വാ, ഛേത്വാ വസേ തമ്പി കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൦൯൮. ‘‘കദാ നു പഞ്ഞാമയമുഗ്ഗതേജം, സത്ഥം ഇസീനം സഹസാദിയിത്വാ;

മാരം സസേനം സഹസാ ഭഞ്ജിസ്സം, സീഹാസനേ തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൦൯൯. ‘‘കദാ നുഹം സബ്ഭി സമാഗമേസു, ദിട്ഠോ ഭവേ ധമ്മഗരൂഹി താദിഭി;

യാഥാവദസ്സീഹി ജിതിന്ദ്രിയേഹി, പധാനിയോ തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൦൦. ‘‘കദാ നു മം തന്ദി ഖുദാ പിപാസാ, വാതാതപാ കീടസരീസപാ വാ;

ന ബാധയിസ്സന്തി ന തം ഗിരിബ്ബജേ, അത്ഥത്ഥിയം തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൦൧. ‘‘കദാ നു ഖോ യം വിദിതം മഹേസിനാ, ചത്താരി സച്ചാനി സുദുദ്ദസാനി;

സമാഹിതത്തോ സതിമാ അഗച്ഛം, പഞ്ഞായ തം തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൦൨. ‘‘കദാ നു രൂപേ അമിതേ ച സദ്ദേ, ഗന്ധേ രസേ ഫുസിതബ്ബേ ച ധമ്മേ;

ആദിത്തതോഹം സമഥേഹി യുത്തോ, പഞ്ഞായ ദച്ഛം തദിദം കദാ മേ.

൧൧൦൩. ‘‘കദാ നുഹം ദുബ്ബചനേന വുത്തോ, തതോ നിമിത്തം വിമനോ ന ഹേസ്സം;

അഥോ പസത്ഥോപി തതോ നിമിത്തം, തുട്ഠോ ന ഹേസ്സം തദിദം കദാ മേ.

൧൧൦൪. ‘‘കദാ നു കട്ഠേ ച തിണേ ലതാ ച, ഖന്ധേ ഇമേഹം അമിതേ ച ധമ്മേ;

അജ്ഝത്തികാനേവ ച ബാഹിരാനി ച, സമം തുലേയ്യം തദിദം കദാ മേ.

൧൧൦൫. ‘‘കദാ നു മം പാവുസകാലമേഘോ, നവേന തോയേന സചീവരം വനേ;

ഇസിപ്പയാതമ്ഹി പഥേ വജന്തം, ഓവസ്സതേ തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൦൬. ‘‘കദാ മയൂരസ്സ സിഖണ്ഡിനോ വനേ, ദിജസ്സ സുത്വാ ഗിരിഗബ്ഭരേ രുതം;

പച്ചുട്ഠഹിത്വാ അമതസ്സ പത്തിയാ, സംചിന്തയേ തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൦൭. ‘‘കദാ നു ഗങ്ഗം യമുനം സരസ്സതിം, പാതാലഖിത്തം വളവാമുഖഞ്ച;

അസജ്ജമാനോ പതരേയ്യമിദ്ധിയാ, വിഭിംസനം തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൦൮. ‘‘കദാ നു നാഗോവ അസങ്ഗചാരീ, പദാലയേ കാമഗുണേസു ഛന്ദം;

നിബ്ബജ്ജയം സബ്ബസുഭം നിമിത്തം, ഝാനേ യുതോ തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൦൯. ‘‘കദാ ഇണട്ടോവ ദലിദ്ദകോ നിധിം, ആരാധയിത്വാ ധനികേഹി പീളിതോ;

തുട്ഠോ ഭവിസ്സം അധിഗമ്മ സാസനം, മഹേസിനോ തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

൧൧൧൦. ‘‘ബഹൂനി വസ്സാനി തയാമ്ഹി യാചിതോ, അഗാരവാസേന അലം നു തേ ഇദം;

തം ദാനി മം പബ്ബജിതം സമാനം, കിംകാരണാ ചിത്ത തുവം ന യുഞ്ജസി.

൧൧൧൧. ‘‘നനു അഹം ചിത്ത തയാമ്ഹി യാചിതോ, ഗിരിബ്ബജേ ചിത്രഛദാ വിഹങ്ഗമാ;

മഹിന്ദഘോസത്ഥനിതാഭിഗജ്ജിനോ, തേ തം രമേസ്സന്തി വനമ്ഹി ഝായിനം.

൧൧൧൨. ‘‘കുലമ്ഹി മിത്തേ ച പിയേ ച ഞാതകേ, ഖിഡ്ഡാരതിം കാമഗുണഞ്ച ലോകേ;

സബ്ബം പഹായ ഇമമജ്ഝുപാഗതോ, അഥോപി ത്വം ചിത്ത ന മയ്ഹ തുസ്സസി.

൧൧൧൩. ‘‘മമേവ ഏതം ന ഹി ത്വം പരേസം, സന്നാഹകാലേ പരിദേവിതേന കിം;

സബ്ബം ഇദം ചലമിതി പേക്ഖമാനോ, അഭിനിക്ഖമിം അമതപദം ജിഗീസം.

൧൧൧൪. ‘‘സുയുത്തവാദീ ദ്വിപദാനമുത്തമോ, മഹാഭിസക്കോ നരദമ്മസാരഥി;

ചിത്തം ചലം മക്കടസന്നിഭം ഇതി, അവീതരാഗേന സുദുന്നിവാരയം.

൧൧൧൫. ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, അവിദ്ദസൂ യത്ഥ സിതാ പുഥുജ്ജനാ;

തേ ദുക്ഖമിച്ഛന്തി പുനബ്ഭവേസിനോ, ചിത്തേന നീതാ നിരയേ നിരാകതാ.

൧൧൧൬. ‘‘മയൂരകോഞ്ചാഭിരുതമ്ഹി കാനനേ, ദീപീഹി ബ്യഗ്ഘേഹി പുരക്ഖതോ വസം;

കായേ അപേക്ഖം ജഹ മാ വിരാധയ, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൧൭. ‘‘ഭാവേഹി ഝാനാനി ച ഇന്ദ്രിയാനി ച, ബലാനി ബോജ്ഝങ്ഗസമാധിഭാവനാ;

തിസ്സോ ച വിജ്ജാ ഫുസ ബുദ്ധസാസനേ, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൧൮. ‘‘ഭാവേഹി മഗ്ഗം അമതസ്സ പത്തിയാ, നിയ്യാനികം സബ്ബദുഖക്ഖയോഗധം;

അട്ഠങ്ഗികം സബ്ബകിലേസസോധനം, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൧൯. ‘‘ദുക്ഖന്തി ഖന്ധേ പടിപസ്സ യോനിസോ, യതോ ച ദുക്ഖം സമുദേതി തം ജഹ;

ഇധേവ ദുക്ഖസ്സ കരോഹി അന്തം, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൨൦. ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖന്തി വിപസ്സ യോനിസോ, സുഞ്ഞം അനത്താതി അഘം വധന്തി ച;

മനോവിചാരേ ഉപരുന്ധ ചേതസോ, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൨൧. ‘‘മുണ്ഡോ വിരൂപോ അഭിസാപമാഗതോ, കപാലഹത്ഥോവ കുലേസു ഭിക്ഖസു;

യുഞ്ജസ്സു സത്ഥുവചനേ മഹേസിനോ, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൨൨. ‘‘സുസംവുതത്തോ വിസിഖന്തരേ ചരം, കുലേസു കാമേസു അസങ്ഗമാനസോ;

ചന്ദോ യഥാ ദോസിനപുണ്ണമാസിയാ, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൨൩. ‘‘ആരഞ്ഞികോ ഹോഹി ച പിണ്ഡപാതികോ, സോസാനികോ ഹോഹി ച പംസുകൂലികോ;

നേസജ്ജികോ ഹോഹി സദാ ധുതേ രതോ, ഇതിസ്സു മം ചിത്ത പുരേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൨൪. ‘‘രോപേത്വ രുക്ഖാനി യഥാ ഫലേസീ, മൂലേ തരും ഛേത്തു തമേവ ഇച്ഛസി;

തഥൂപമം ചിത്തമിദം കരോസി, യം മം അനിച്ചമ്ഹി ചലേ നിയുഞ്ജസി.

൧൧൨൫. ‘‘അരൂപ ദൂരങ്ഗമ ഏകചാരി, ന തേ കരിസ്സം വചനം ഇദാനിഹം;

ദുക്ഖാ ഹി കാമാ കടുകാ മഹബ്ഭയാ, നിബ്ബാനമേവാഭിമനോ ചരിസ്സം.

൧൧൨൬. ‘‘നാഹം അലക്ഖ്യാ അഹിരിക്കതായ വാ,

ന ചിത്തഹേതൂ ന ച ദൂരകന്തനാ;

ആജീവഹേതൂ ച അഹം ന നിക്ഖമിം,

കതോ ച തേ ചിത്ത പടിസ്സവോ മയാ.

൧൧൨൭. ‘‘അപ്പിച്ഛതാ സപ്പുരിസേഹി വണ്ണിതാ, മക്ഖപ്പഹാനം വൂപസമോ ദുഖസ്സ;

ഇതിസ്സു മം ചിത്ത തദാ നിയുഞ്ജസി, ഇദാനി ത്വം ഗച്ഛസി പുബ്ബചിണ്ണം.

൧൧൨൮. ‘‘തണ്ഹാ അവിജ്ജാ ച പിയാപിയഞ്ച, സുഭാനി രൂപാനി സുഖാ ച വേദനാ;

മനാപിയാ കാമഗുണാ ച വന്താ, വന്തേ അഹം ആവമിതും ന ഉസ്സഹേ.

൧൧൨൯. ‘‘സബ്ബത്ഥ തേ ചിത്ത വചോ കതം മയാ, ബഹൂസു ജാതീസു നമേസി കോപിതോ;

അജ്ഝത്തസമ്ഭവോ കതഞ്ഞുതായ തേ, ദുക്ഖേ ചിരം സംസരിതം തയാ കതേ.

൧൧൩൦. ‘‘ത്വഞ്ഞേവ നോ ചിത്ത കരോസി ബ്രാഹ്മണോ, ത്വം ഖത്തിയോ രാജദസീ കരോസി;

വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച ഭവാമ ഏകദാ, ദേവത്തനം വാപി തവേവ വാഹസാ.

൧൧൩൧. ‘‘തവേവ ഹേതൂ അസുരാ ഭവാമസേ, ത്വംമൂലകം നേരയികാ ഭവാമസേ;

അഥോ തിരച്ഛാനഗതാപി ഏകദാ, പേതത്തനം വാപി തവേവ വാഹസാ.

൧൧൩൨. ‘‘നനു ദുബ്ഭിസ്സസി മം പുനപ്പുനം, മുഹും മുഹും ചാരണികംവ ദസ്സയം;

ഉമ്മത്തകേനേവ മയാ പലോഭസി, കിഞ്ചാപി തേ ചിത്ത വിരാധിതം മയാ.

൧൧൩൩. ‘‘ഇദം പുരേ ചിത്തമചാരി ചാരികം, യേനിച്ഛകം യത്ഥകാമം യഥാസുഖം;

തദജ്ജഹം നിഗ്ഗഹേസ്സാമി യോനിസോ, ഹത്ഥിപ്പഭിന്നം വിയ അങ്ഗുസഗ്ഗഹോ.

൧൧൩൪. ‘‘സത്ഥാ ച മേ ലോകമിമം അധിട്ഠഹി, അനിച്ചതോ അദ്ധുവതോ അസാരതോ;

പക്ഖന്ദ മം ചിത്ത ജിനസ്സ സാസനേ, താരേഹി ഓഘാ മഹതാ സുദുത്തരാ.

൧൧൩൫. ‘‘ന തേ ഇദം ചിത്ത യഥാ പുരാണകം, നാഹം അലം തുയ്ഹ വസേ നിവത്തിതും;

മഹേസിനോ പബ്ബജിതോമ്ഹി സാസനേ, ന മാദിസാ ഹോന്തി വിനാസധാരിനോ.

൧൧൩൬. ‘‘നഗാ സമുദ്ദാ സരിതാ വസുന്ധരാ, ദിസാ ചതസ്സോ വിദിസാ അധോ ദിവാ;

സബ്ബേ അനിച്ചാ തിഭവാ ഉപദ്ദുതാ, കുഹിം ഗതോ ചിത്ത സുഖം രമിസ്സസി.

൧൧൩൭. ‘‘ധിതിപ്പരം കിം മമ ചിത്ത കാഹിസി, ന തേ അലം ചിത്ത വസാനുവത്തകോ;

ന ജാതു ഭസ്തം ഉഭതോമുഖം ഛുപേ, ധിരത്ഥു പൂരം നവസോതസന്ദനിം.

൧൧൩൮. ‘‘വരാഹഏണേയ്യവിഗാള്ഹസേവിതേ, പബ്ഭാരകുട്ടേ പകതേവ സുന്ദരേ;

നവമ്ബുനാ പാവുസസിത്തകാനനേ, തഹിം ഗുഹാഗേഹഗതോ രമിസ്സസി.

൧൧൩൯. ‘‘സുനീലഗീവാ സുസിഖാ സുപേഖുനാ, സുചിത്തപത്തച്ഛദനാ വിഹങ്ഗമാ;

സുമഞ്ജുഘോസത്ഥനിതാഭിഗജ്ജിനോ, തേ തം രമേസ്സന്തി വനമ്ഹി ഝായിനം.

൧൧൪൦. ‘‘വുട്ഠമ്ഹി ദേവേ ചതുരങ്ഗുലേ തിണേ, സംപുപ്ഫിതേ മേഘനിഭമ്ഹി കാനനേ;

നഗന്തരേ വിടപിസമോ സയിസ്സം, തം മേ മുദൂ ഹേഹിതി തൂലസന്നിഭം.

൧൧൪൧. ‘‘തഥാ തു കസ്സാമി യഥാപി ഇസ്സരോ, യം ലബ്ഭതി തേനപി ഹോതു മേ അലം;

ന താഹം കസ്സാമി യഥാ അതന്ദിതോ, ബിളാരഭസ്തംവ യഥാ സുമദ്ദിതം.

൧൧൪൨. ‘‘തഥാ തു കസ്സാമി യഥാപി ഇസ്സരോ, യം ലബ്ഭതി തേനപി ഹോതു മേ അലം;

വിരിയേന തം മയ്ഹ വസാനയിസ്സം, ഗജംവ മത്തം കുസലങ്കുസഗ്ഗഹോ.

൧൧൪൩. ‘‘തയാ സുദന്തേന അവട്ഠിതേന ഹി, ഹയേന യോഗ്ഗാചരിയോവ ഉജ്ജുനാ;

പഹോമി മഗ്ഗം പടിപജ്ജിതും സിവം, ചിത്താനുരക്ഖീഹി സദാ നിസേവിതം.

൧൧൪൪. ‘‘ആരമ്മണേ തം ബലസാ നിബന്ധിസം, നാഗംവ ഥമ്ഭമ്ഹി ദള്ഹായ രജ്ജുയാ;

തം മേ സുഗുത്തം സതിയാ സുഭാവിതം, അനിസ്സിതം സബ്ബഭവേസു ഹേഹിസി.

൧൧൪൫. ‘‘പഞ്ഞായ ഛേത്വാ വിപഥാനുസാരിനം, യോഗേന നിഗ്ഗയ്ഹ പഥേ നിവേസിയ;

ദിസ്വാ സമുദയം വിഭവഞ്ച സമ്ഭവം, ദായാദകോ ഹേഹിസി അഗ്ഗവാദിനോ.

൧൧൪൬. ‘‘ചതുബ്ബിപല്ലാസവസം അധിട്ഠിതം, ഗാമണ്ഡലംവ പരിനേസി ചിത്ത മം;

നനു സംയോജനബന്ധനച്ഛിദം, സംസേവസേ കാരുണികം മഹാമുനിം.

൧൧൪൭. ‘‘മിഗോ യഥാ സേരി സുചിത്തകാനനേ, രമ്മം ഗിരിം പാവുസഅബ്ഭമാലിനിം;

അനാകുലേ തത്ഥ നഗേ രമിസ്സം, അസംസയം ചിത്ത പരാ ഭവിസ്സസി.

൧൧൪൮. ‘‘യേ തുയ്ഹ ഛന്ദേന വസേന വത്തിനോ,

നരാ ച നാരീ ച അനുഭോന്തി യം സുഖം;

അവിദ്ദസൂ മാരവസാനുവത്തിനോ,

ഭവാഭിനന്ദീ തവ ചിത്ത സാവകാ’’തി.

തത്ഥ കദാ നുഹന്തി കദാ നു അഹം. പബ്ബതകന്ദരാസൂതി പബ്ബതേസു ച കന്ദരേസു ച, പബ്ബതസ്സ വാ കന്ദരാസു. ഏകാകിയോതി ഏകകോ. അദ്ദുതിയോതി നിത്തണ്ഹോ. തണ്ഹാ ഹി പുരിസസ്സ ദുതിയാ നാമ. വിഹസ്സന്തി വിഹരിസ്സാമി. അനിച്ചതോ സബ്ബഭവം വിപസ്സന്തി കാമഭവാദിഭേദം സബ്ബമ്പി ഭവം ‘‘ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ച’’ന്തി വിപസ്സന്തോ കദാ നു വിഹരിസ്സന്തി യോജനാ. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം, ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി വചനതോ (സം. നി. ൩.൧൫) ഇതരമ്പി ലക്ഖണദ്വയം വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തം മേ ഇദം തം നു കദാ ഭവിസ്സതീതി തം ഇദം മേ പരിവിതക്കിതം കദാ നു ഭവിസ്സതി, കദാ നു ഖോ മത്ഥകം പാപുണിസ്സതീതി അത്ഥോ. തം നൂതി ചേത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – കദാ നു ഖോ അഹം മഹാഗജോ വിയ സങ്ഖലികബന്ധനം, ഗിഹിബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ പബ്ബജിത്വാ കായവിവേകം പരിബ്രൂഹയന്തോ ഏകാകീ പബ്ബതകന്ദരാസു അദുതിയോ സബ്ബത്ഥ നിരപേക്ഖോ സബ്ബസങ്ഖാരഗതം അനിച്ചാദിതോ വിപസ്സന്തോ വിഹരിസ്സാമീതി.

ഭിന്നപടന്ധരോതി ഭിന്നവത്ഥധരോ, ഗാഥാസുഖത്ഥം നകാരാഗമം കത്വാ വുത്തം. സത്ഥകച്ഛിന്നഅഗ്ഘഫസ്സവണ്ണഭിന്നം പടചീവരം ധാരേന്തോതി അത്ഥോ. മുനീതി പബ്ബജിതോ. അമമോതി കുലേ വാ ഗണേ വാ മമത്താഭാവേന അമമോ. കത്ഥചിപി ആരമ്മണേ ആസീസനായ അഭാവേന നിരാസോ. ഹന്ത്വാ സുഖീ പവനഗതോ വിഹസ്സന്തി രാഗാദികേ കിലേസേ അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദിത്വാ മഗ്ഗസുഖേന ഫലസുഖേന സുഖീ മഹാവനഗതോ കദാ നു ഖോ അഹം വിഹരിസ്സാമി.

വധരോഗനീളന്തി മരണസ്സ ച രോഗസ്സ ച കുലാവകഭൂതം. കായം ഇമന്തി ഇമം ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം കായം. ഖന്ധപഞ്ചകോപി ഹി ‘‘അവിജ്ജാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തണ്ഹാനുഗതസ്സ അയമേവ കായോ ബഹിദ്ധാ നാമരൂപ’’ന്തിആദീസു കായോ വുച്ചതി. മച്ചുജരായുപദ്ദുതന്തി മരണേന ചേവ ജരായ ച പീളിതം, വിപസ്സമാനോ അഹം ഭയഹേതുപഹാനേന വീതഭയോ, തം നു കദാ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ.

ഭയജനനിന്തി പഞ്ചവീസതിയാ മഹാഭയാനം ഉപ്പാദകാരണഭൂതം കായികസ്സ ച ചേതസികസ്സ ച സകലസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ ആവഹനതോ ദുഖാവഹം. തണ്ഹാലതം ബഹുവിധാനുവത്തനിന്തി ബഹുവിധഞ്ച ആരമ്മണം ഭവമേവ വാ അനുവത്തതി സന്തനോതീതി ബഹുവിധാനുവത്തനിം, തണ്ഹാസങ്ഖാതലതം. പഞ്ഞാമയന്തി മഗ്ഗപഞ്ഞാമയം സുനിസിതം അസിഖഗ്ഗം വീരിയപഗ്ഗഹിതേന സദ്ധാഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ സമുച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘കദാ നുഹം വസേ’’തി യം പരിവിതക്കിതം, തമ്പി കദാ ഭവിസ്സതീതി യോജനാ.

ഉഗ്ഗതേജന്തി സമഥവിപസ്സനാവസേന നിസിതതായ തിക്ഖതേജം. സത്ഥം ഇസീനന്തി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകഇസീനം സത്ഥഭൂതം. മാരം സസേനം സഹസാ ഭഞ്ജിസ്സന്തി കിലേസസേനായ സസേനം അഭിസങ്ഖാരാദിമാരം സഹസാ സീഘമേവ ഭഞ്ജിസ്സാമി. സീഹാസനേതി ഥിരാസനേ, അപരാജിതപല്ലങ്കേതി അത്ഥോ.

സബ്ഭി സമാഗമേസു ദിട്ഠോ ഭവേതി ധമ്മഗാരവയുത്തതായ ധമ്മഗരൂഹി താദിലക്ഖണപ്പത്തിയാ താദീഹി അവിപരീതദസ്സിതായ യാഥാവദസ്സീഹി അരിയമഗ്ഗേനേവ പാപജിതിന്ദ്രിയതായ ജിതിന്ദ്രിയേഹി ബുദ്ധാദീഹി സാധൂഹി സമാഗമേസു ‘‘കദാ നു അഹം പധാനിയോതി ദിട്ഠോ ഭവേയ്യ’’ന്തി യം മേ പരിവിതക്കിതം, തം നു കദാ ഭവിസ്സതീതി യോജനാ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ, പദത്ഥമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

തന്ദീതി ആലസിയം. ഖുദാതി ജിഘച്ഛാ. കീടസരീസപാതി കീടഞ്ചേവ സരീസപാ ച. ന ബാധയിസ്സന്തീതി മം ന ബ്യാധയിസ്സന്തി സുഖദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സാനം ഝാനേഹി പടിബാഹിതത്താതി അധിപ്പായോ. ഗിരിബ്ബജേതി പബ്ബതകന്ദരായ. അത്ഥത്ഥിയന്തി സദത്ഥസങ്ഖാതേന അത്ഥേന അത്ഥികം.

യം വിദിതം മഹേസിനാതി യം ചതുസച്ചം മഹേസിനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സയമ്ഭൂഞാണേന ഞാതം പടിവിദ്ധം, താനി ചത്താരി സച്ചാനി അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരേഹി സുട്ഠു ദുദ്ദസാനി മഗ്ഗസമാധിനാ സമാഹിതത്തോ, സമ്മാസതിയാ സതിമാ, അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ അഹം അഗച്ഛം പടിവിജ്ഝിസ്സം അധിഗമിസ്സന്തി അത്ഥോ.

രൂപേതി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യരൂപേ. അമിതേതി ഞാണേന അമിതേ, അപരിച്ഛിന്നേ അപരിഞ്ഞാതേതി അത്ഥോ. ഫുസിതബ്ബേതി, ഫോട്ഠബ്ബേ. ധമ്മേതി മനോവിഞ്ഞേയ്യധമ്മേ. അമിതേതി വാ അപരിമാണേ നീലാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നേ രൂപേ ഭേരിസദ്ദാദിവസേന, മൂലരസാദിവസേന, കക്ഖളമുദുതാദിവസേന, സുഖദുക്ഖാദിവസേന ച, അനേകഭേദസദ്ദാദികേ ചാതി അത്ഥോ. ആദിത്തതോതി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തഭാവതോ. സമഥേഹി യുത്തോതി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗസമാധീഹി സമന്നാഗതോ. പഞ്ഞായ ദച്ഛന്തി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദക്ഖിസ്സം.

ദുബ്ബചനേന വുത്തോതി ദുരുത്തവചനേന ഘട്ടിതോ. തതോ നിമിത്തന്തി ഫരുസവാചാഹേതു. വിമനോ ന ഹേസ്സന്തി ദോമനസ്സിതോ ന ഭവേയ്യം. അഥോതി അഥ. പസത്ഥോതി കേനചി പസംസിതോ.

കട്ഠേതി ദാരുക്ഖന്ധേ. തിണേതി തിണാനം ഖന്ധേ. ഇമേതി ഇമേ മമ സന്തതിപരിയാപന്നേ പഞ്ച ഖന്ധേ. അമിതേ ച ധമ്മേതി തതോ അഞ്ഞേന ഇന്ദ്രിയക്ഖന്ധേന അമിതേ രൂപധമ്മേ. തേനാഹ – ‘‘അജ്ഝത്തികാനേവ ച ബാഹിരാനി ചാ’’തി. സമം തുലേയ്യന്തി അനിച്ചാദിവസേന ചേവ അസാരാദിഉപമാവസേന ച സബ്ബം സമമേവ കത്വാ തീരേയ്യം.

ഇസിപ്പയാതമ്ഹി പഥേ വജന്തന്തി ബുദ്ധാദീഹി മഹേസീഹി സമ്മദേവ പയാതേ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗേ വജന്തം പടിപജ്ജന്തം. പാവുസസമയേ കാലമേഘോ നവേന തോയേന വസ്സോദകേന സചീവരം പവനേ കദാ നു ഓവസ്സതി, തേമേതീതി അത്തനോ അബ്ഭോകാസികഭാവപരിവിതക്കിതം ദസ്സേതി.

മയൂരസ്സ സിഖണ്ഡിനോ വനേ ദിജസ്സാതി മാതുകുച്ഛിതോ അണ്ഡകോസതോ ചാതി ദ്വിക്ഖത്തും ജായനവസേന ദിജസ്സ, സിഖാസമ്ഭവേന സിഖണ്ഡിനോ ച മയൂരസ്സ വനേ കദാ പന ഗിരിഗബ്ഭരേ രുതം കേകാരവം സുത്വാ വേലം സല്ലക്ഖിത്വാ സയനതോ വുട്ഠഹിത്വാ അമതസ്സ പത്തിയാ നിബ്ബാനാധിഗമായ. സംചിന്തയേതി വുച്ചമാനേ ഭവേ അനിച്ചാദിതോ മനസി കരേയ്യം വിപസ്സേയ്യന്തി അത്ഥോ.

ഗങ്ഗം യമുനം സരസ്സതിന്തി ഏതാ മഹാനദിയോ അസജ്ജമാനോ ഭാവനാമയായ ഇദ്ധിയാ കദാ നു പതരേയ്യന്തി യോജനാ. പാതാലഖിത്തം ബളവാമുഖഞ്ചാതി പാതായ അലം പരിയത്തന്തി പാതാലം, തദേവ ഖിത്തം, പഥവിയാ സണ്ഠഹനകാലേ തഥാ ഠിതന്തി പാതാലഖിത്തം. യോജനസതികാദിഭേദാനി സമുദ്ദസ്സ അന്തോപഥവിയാ തീരട്ഠാനാനി, യേസു കാനിചി നാഗാദീനം വസനട്ഠാനാനി ഹോന്തി, കാനിചി സുഞ്ഞാനിയേവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. ബളവാമുഖന്തി മഹാസമുദ്ദേ മഹന്തം ആവട്ടമുഖം. മഹാനിരയദ്വാരസ്സ ഹി വിവടകാലേ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ തതോ നിക്ഖന്തോ തദഭിമുഖം അനേകയോജനസതായാമവിത്ഥാരം ഹേട്ഠാ സമുദ്ദപദേസം ഡഹതി, തസ്മിം ദഡ്ഢേ ഉപരി ഉദകം ആവട്ടാകാരേന പരിബ്ഭമന്തം മഹതാ സദ്ദേന ഹേട്ഠാ നിപതതി. തത്ഥ ബളവാമുഖസമഞ്ഞാ, ഇതി തഞ്ച പാതാലഖിത്തം ബളവാമുഖഞ്ച വിഭിംസനം ഭയാനകം അസജ്ജമാനോ ഇദ്ധിയാ കദാ നു പതരേയ്യന്തി യം പരിവിതക്കിതം, തം കദാ നു ഭവിസ്സതി, ഭാവനാമയം ഇദ്ധിം നിബ്ബത്തേത്വാ കദാ നു ഏവം ഇദ്ധിം വളഞ്ജിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

നാഗോവ അസങ്ഗചാരീ പദാലയേതി യഥാ മത്തവാരണോ ദള്ഹഥമ്ഭം ഭിന്ദിത്വാ അയസങ്ഖലികം വിദ്ധംസേത്വാ അസങ്ഗചാരീ വനം പവിസിത്വാ ഏകോ അദുതിയോ ഹുത്വാ അത്തനോ രുചിവസേന ചരതി, ഏവമഹം കദാ നു സബ്ബസുഭം നിമിത്തം നിബ്ബജ്ജയം നിരവസേസതോ വജ്ജയന്തോ കാമച്ഛന്ദവസോ അഹുത്വാ ഝാനേ യുതോ പയുത്തോ കാമഗുണേസു ഛന്ദം സമ്മദേവ പദാലേയ്യം ഛിന്ദേയ്യം പജഹേയ്യന്തി യം പരിവിതക്കിതം, തം നു കദാ ഭവിസ്സതി.

ഇണട്ടോവ ദലിദ്ദകോ നിധിം ആരാധയിത്വാതി യഥാ കോചി ദലിദ്ദോ ജീവികപകതോ ഇണം ഗഹേത്വാ തം സോധേതും അസക്കോന്തോ ഇണട്ടോ ഇണേന അട്ടിതോ ധനികേഹി പീളിതോ നിധിം ആരാധയിത്വാ അധിഗന്ത്വാ ഇണഞ്ച സോധേത്വാ സുഖേന ച ജീവന്തോ തുട്ഠോ ഭവേയ്യ, ഏവം അഹമ്പി കദാ നു ഇണസദിസം കാമച്ഛന്ദം പഹായ മഹേസിനോ അരിയധനസമ്പുണ്ണതായ മണികനകാദിരതനസമ്പുണ്ണനിധിസദിസം ബുദ്ധസ്സ സാസനം അധിഗന്ത്വാ തുട്ഠോ ഭവേയ്യന്തി യം പരിവിതക്കിതം, തം കദാ നു ഭവിസ്സതീതി.

ഏവം പബ്ബജ്ജതോ പുബ്ബേ നേക്ഖമ്മവിതക്കവസേന പവത്തം അത്തനോ വിതക്കപവത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പബ്ബജിത്വാ യേഹാകാരേഹി അത്താനം ഓവദിത്വാ അധിഗച്ഛി, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹൂനി വസ്സാനീ’’തിആദികാ ഗാഥാ അഭാസി. തത്ഥ ബഹൂനി വസ്സാനി തയാമ്ഹി യാചിതോ, അഗാരവാസേന അലം നു തേ ഇദന്തി അനേകസംവച്ഛരാനി വിവിധദുക്ഖാനുബന്ധേന അഗാരമജ്ഝേ വാസേന അലം പരിയത്തമേവ തേതി, അമ്ഭോ ചിത്ത, ഇദം തയാ അനേകാനി സംവച്ഛരാനി അഹം അമ്ഹി നനു യാചിതോ. തം ദാനി മം പബ്ബജിതം സമാനന്തി തം മം തയാ തഥാ ഉസ്സാഹനേന പബ്ബജിതം സമാനം കേന കാരണേന ചിത്ത തുവം ന യുഞ്ജസി, സമഥവിപസ്സനം ഛഡ്ഡേത്വാ നിഹീനേ ആലസിയേ നിയോജേസീതി അത്ഥോ.

നനു അഹം, ചിത്ത, തയാമ്ഹി യാചിതോതി, അമ്ഭോ ചിത്ത, അഹം തയാ നനു യാചിതോ അമ്ഹി ആയാചിതോ മഞ്ഞേ. യദി യാചിതോ, കസ്മാ ഇദാനി തദനുരൂപം ന പടിപജ്ജസീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഗിരിബ്ബജേ’’തിആദിനാ യാചിതാകാരം ദസ്സേതി. ചിത്രഛദാ വിഹങ്ഗമാ വിചിത്രപേഖുണപക്ഖിനോ, മയൂരാതി അത്ഥോ. മഹിന്ദഘോസത്ഥനിതാഭിഗജ്ജിനോതി ജലഘോസത്ഥനിതേന ഹേതുനാ സുട്ഠു ഗജ്ജനസീലാ. തേ തം രമേസ്സന്തി വനമ്ഹി ഝായിനന്തി തേ മയൂരാ തം വനേ ഝാനപസുതം രമേസ്സന്തീതി നനു തയാ യാചിതോതി ദസ്സേതി.

കുലമ്ഹീതി കുലപരിവട്ടേ. ഇമമജ്ഝുപാഗതോതി ഇമം അരഞ്ഞട്ഠാനം പബ്ബജ്ജം വാ അജ്ഝുപാഗതോ. അഥോപി ത്വം, ചിത്ത, ന മയ്ഹ തുസ്സസീതി ത്വം അനുവത്തിത്വാ ഠിതമ്പി മം നാരാധേസ്സസീതി അത്ഥോ.

മമേവ ഏതം ന ഹി ത്വം പരേസന്തി ഏതം, ചിത്ത, മമേവ തസ്മാ ത്വം പരേസം ന ഹോസി. ത്വം പന അഞ്ഞേസം വിയ കത്വാ സന്നാഹകാലേ കിലേസമാരേ യുജ്ഝിതും ഭാവനാസന്നാഹകാലേ നതി വത്വാ പരിദേവിതേന കിം പയോജനം, ഇദാനി തം അഞ്ഞഥാ വത്തിതും ന ദസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. സബ്ബം ഇദം ചലമിതി പേക്ഖമാനോതി യസ്മാ ‘‘ഇദം ചിത്തം അഞ്ഞഞ്ച സബ്ബം തേഭൂമകസങ്ഖാരം ചലം അനവട്ഠിത’’ന്തി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ ഗേഹതോ കാമേഹി ച അഭിനിക്ഖമിം അമതപദം നിബ്ബാനം ജിഗീസം പരിയേസന്തോ, തസ്മാ, ചിത്ത, അനനുവത്തന്തോ നിബ്ബാനം പരിയേസനമേവ കരോമീതി അധിപ്പായോ.

അവീതരാഗേന സുദുന്നിവാരയം ചിത്തം ചലം മക്കടസന്നിഭം വനമക്കടസദിസം ഇതി സുയുത്തവാദീ സുഭാസിതവാദീ ദ്വിപദാനമുത്തമോ മഹാഭിസക്കോ നരദമ്മസാരഥീതി യോജനാ.

അവിദ്ദസൂ യത്ഥ സിതാ പുഥുജ്ജനാതി യത്ഥ യേസു വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേസു ച സിതാ പടിബദ്ധാ തേ അന്ധപുഥുജ്ജനാ തേന കാമരാഗേന പുനബ്ഭവേസിനോ ഏകന്തേനേവ ദുക്ഖമിച്ഛന്തി. ഇച്ഛന്താ ച ചിത്തേന നീതാ നിരയേ നിരാകതാതി ചിത്തവസികാ നിരയസംവത്തനികം കമ്മം കരോന്താ ഹിതസുഖതോ നിരാകതാ ഹുത്വാ അത്തനോ ചിത്തേനേവ നിരയേ നീതാ ന അഞ്ഞഥാതി ചിത്തസ്സേവ നിഗ്ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി.

പുനപി ചിത്തംയേവ നിഗ്ഗഹേതും മന്തേന്തോ ‘‘മയൂരകോഞ്ചാഭിരുതമ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മയൂരകോഞ്ചാഭിരുതമ്ഹീതി സിഖീഹി സാരസേഹി ച അഭികൂജിതേ. ദീപീഹി ബ്യഗ്ഘേഹി പുരക്ഖതോ വസന്തി മേത്താവിഹാരിതായ ഏവരൂപേഹി തിരച്ഛാനഗതേഹി പുരക്ഖതോ പരിവാരിതോ ഹുത്വാ വനേ വസന്തോ, ഏതേന സുഞ്ഞഭാവപരിബ്രൂഹനമാഹ. കായേ അപേക്ഖം ജഹാതി സബ്ബസോ കായേ നിരപേക്ഖോ ജഹ, ഏതേന പഹിതത്തതം വദതി. മാ വിരാധയാതി ഇമം സുദുല്ലഭം നവമം ഖണം മാ വിരാധേഹി. ഇതിസ്സു മം, ചിത്ത, പുരേ നിയുഞ്ജസീതി ഏവഞ്ഹി ത്വം, ചിത്ത, മം പബ്ബജ്ജതോ പുബ്ബേ സമ്മാപടിപത്തിയം ഉയ്യോജേസീതി അത്ഥോ.

ഭാവേഹീതി ഉപ്പാദേഹി വഡ്ഢേഹി ച. ഝാനാനീതി പഠമാദീനി ചത്താരി ഝാനാനി. ഇന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ബലാനീതി താനിയേവ പഞ്ച ബലാനി. ബോജ്ഝങ്ഗസമാധിഭാവനാതി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ ച. തിസ്സോ ച വിജ്ജാതി പുബ്ബേനിവാസഞാണാദികാ തിസ്സോ വിജ്ജാ ച. ഫുസ പാപുണാഹി ബുദ്ധസാസനേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഓവാദേ ഠിതോ.

നിയ്യാനികന്തി വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്ഹാനവഹം. സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോഗധന്തി അമതോഗധം നിബ്ബാനപതിട്ഠം നിബ്ബാനാരമ്മണം. സബ്ബകിലേസസോധനന്തി അനവസേസകിലേസമലവിസോധനം.

ഖന്ധേതി ഉപാദാനക്ഖന്ധേ. പടിപസ്സ യോനിസോതി രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോതി ഏവമാദീഹി വിവിധേഹി പകാരേഹി വിപസ്സനാഞാണേന സമ്മാ ഉപായേന നയേന പസ്സ. തം ജഹാതി തം ദുക്ഖസ്സ സമുദയം തണ്ഹം പജഹ, സമുച്ഛിന്ദ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ.

അനിച്ചന്തിആദി അന്തവന്തതോ അനിച്ചന്തികതോ താവകാലികതോ നിച്ചപടിക്ഖേപതോ ച അനിച്ചന്തി വാ പസ്സ. ദുക്ഖന്തി തേ ഉദയബ്ബയപടിപീളനതോ സപ്പടിഭയതോ ദുക്ഖമതോ സുഖപടിക്ഖേപതോ ദുക്ഖന്തി വാ പസ്സ. സുഞ്ഞന്തി അവസവത്തനതോ അസാമികതോ അസാരതോ അത്തപടിക്ഖേപതോ ച സുഞ്ഞം, തതോ ഏവ അനത്താതി. വിഗരഹിതബ്ബതോ അവഡ്ഢിആബാധനതോ ച അഘന്തി ച വധന്തി ച വിപസ്സ യോനിസോതി യോജനാ. മനോവിചാരേ ഉപരുന്ധ ചേതസോതി മനോവിചാരസഞ്ഞിനോ ഗേഹസിതസോമനസ്സുപവിചാരാദികേ അട്ഠാരസ ചേതസോ ഉപരുന്ധ വാരേഹി നിരോധേഹി.

മുണ്ഡോതി മുണ്ഡഭാവം ഉപഗതോ, ഓഹാരിതകേസമസ്സുകോ. വിരൂപോതി തേന മുണ്ഡഭാവേന പരൂള്ഹലോമതായ ഛിന്നഭിന്നകാസായ വത്ഥതായ വിരൂപോ വേവണ്ണിയം ഉപഗതോ. അഭിസാപമാഗതോതി ‘‘പിണ്ഡോലോ വിചരതി പത്തപാണീ’’തി അരിയേഹി കാതബ്ബം അഭിസാപം ഉപഗതോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അഭിസാപോയം, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്മിം പിണ്ഡോലോ വിചരസി പത്തപാണീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൦). തേനാഹ ‘‘കപാലഹത്ഥോവ കുലേസു ഭിക്ഖസൂ’’തി. യുഞ്ജസ്സു സത്ഥുവചനേതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓവാദേ യോഗം കരോഹി അനുയുഞ്ജസ്സു.

സുസംവുതത്തോതി സുട്ഠു കായവാചാചിത്തേഹി സമ്മദേവ സംവുതോ. വിസിഖന്തരേ ചരന്തി ഭിക്ഖാചരിയായ ഇച്ഛാവിസേസേസു ചരന്തോ. ചന്ദോ യഥാ ദോസിനപുണ്ണമാസിയാതി വിഗതദോസായ പുണ്ണമായ കുലേസു നിച്ചനവസായ പാസാദികതായ ചന്ദിമാ വിയ ചരാതി യോജനാ.

സദാ ധുതേ രതോതി സബ്ബകാലഞ്ച ധുതഗുണേ അഭിരതോ. തഥൂപമം ചിത്തമിദം കരോസീതി യഥാ കോചി പുരിസോ ഫലാനി ഇച്ഛന്തോ ഫലരുക്ഖേ രോപേത്വാ തതോ അലദ്ധഫലോവ തേ മൂലതോ ഛിന്ദിതും ഇച്ഛതി, ചിത്ത, ത്വം തഥൂപമം തപ്പടിഭാഗം ഇദം കരോസി. യം മം അനിച്ചമ്ഹി ചലേ നിയുഞ്ജസീതി യം മം പബ്ബജ്ജായ നിയോജേത്വാ പബ്ബജിത്വാ അദ്ധാഗതം പബ്ബജ്ജാഫലം അനിച്ചമ്ഹി ചലേ സംസാരമുഖേ നിയുഞ്ജസി നിയോജനവസേന പവത്തേസി.

രൂപാഭാവതോ അരൂപാ. ചിത്തസ്സ ഹി താദിസം സണ്ഠാനം നീലാദിവണ്ണഭേദോ വാ നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം അരൂപാതി. ദൂരട്ഠാനപ്പവത്തിയാ ദൂരങ്ഗമ. യദിപി ചിത്തസ്സ മക്കടസുത്തമത്തമ്പി പുരത്ഥിമാദിദിസാഭാഗേന ഗമനം നാമ നത്ഥി, ദൂരേ സന്തം പന ആരമ്മണം സമ്പടിച്ഛതീതി ദൂരങ്ഗമ. ഏകോയേവ ഹുത്വാ ചരണവസേന പവത്തനതോ ഏകചാരി, അന്തമസോ ദ്വേ തീണിപി ചിത്താനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജിതും സമത്ഥാനി നാമ നത്ഥി, ഏകമേവ പന ചിത്തം ഏകസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിം നിരുദ്ധേ അപരമ്പി ഏകമേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ഏകചാരി. ന തേ കരിസ്സം വചനം ഇദാനിഹന്തി യദിപി പുബ്ബേ തവ വസേ അനുവത്തിം, ഇദാനി പന സത്ഥു ഓവാദം ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ചിത്തവസികോ ന ഭവിസ്സാമി. കസ്മാതി ചേ? ദുക്ഖാ ഹി കാമാ കടുകാ മഹബ്ഭയാ കാമാ നാമേതേ അതീതേപി ദുക്ഖാ, ആയതിമ്പി കടുകഫലാ, അത്താനുവാദാദിഭേദേന മഹതാ ഭയേന അനുബന്ധന്താ മഹബ്ഭയാ. നിബ്ബാനമേവാഭിമനോ ചരിസ്സം തസ്മാ നിബ്ബാനമേവ ഉദ്ദിസ്സ അഭിമുഖചിത്തോ വിഹരിസ്സം.

തമേവ നിബ്ബാനാഭിമുഖഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘നാഹം അലക്ഖ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നാഹം അലക്ഖ്യാതി അലക്ഖികതായ നിസ്സിരീകതായ നാഹം ഗേഹതോ നിക്ഖമിന്തി യോജനാ.

അഹിരിക്കതായാതി യഥാവജ്ജം കേളിം കരോന്തോ വിയ നില്ലജ്ജതായ. ചിത്തഹേതൂതി ഏകദാ നിഗണ്ഠോ, ഏകദാ പരിബ്ബാജകാദികോ ഹോന്തോ അനവട്ഠിതചിത്തോ പുരിസോ വിയ ചിത്തവസികോ ഹുത്വാ. ദൂരകന്തനാതി രാജാദീഹി മേത്തം കത്വാ തേസു ദുബ്ഭിത്വാ ദുബ്ഭിഭാവേന. ആജീവഹേതൂതി ആജീവകാരണാ ജീവികാപകതോ ഹുത്വാ ആജീവികാഭയേന അഹം ന നിക്ഖമിം ന പബ്ബജിം. കതോ ച തേ, ചിത്ത, പടിസ്സവോ മയാതി, ‘‘പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ന തവ വസേ വത്താമി, മമേവ പന വസേ വത്താമീ’’തി, ചിത്ത, മയാ നനു പടിഞ്ഞാ കതാതി ദസ്സേതി.