൨൦. സട്ഠിനിപാതോ

൧. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സട്ഠിനിപാതേ ആരഞ്ഞികാതിആദികാ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? തസ്സ വത്ഥു ധമ്മസേനാപതിവത്ഥുമ്ഹി വുത്തമേവ. ഥേരോ ഹി പബ്ബജിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ മഗധരട്ഠേ കല്ലവാലഗാമകം ഉപനിസ്സായ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഥിനമിദ്ധേ ഓക്കന്തേ സത്ഥാരാ – ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, മോഗ്ഗല്ലാന, മാ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയം തുണ്ഹീഭാവം പമാദോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൨൩൫) സംവേജിതോ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ ഭഗവതാ വുച്ചമാനം ധാതുകമ്മട്ഠാനം സുണന്തോ ഏവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ പടിപാടിയാ ഉപരിമഗ്ഗത്തയം ഉപഗന്ത്വാ അഗ്ഗഫലക്ഖണേ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧.൩൭൫-൩൯൭) –

‘‘അനോമദസ്സീ ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

വിഹാസി ഹിമവന്തമ്ഹി, ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതോ.

‘‘വരുണോ നാമ നാമേന, നാഗരാജാ അഹം തദാ;

കാമരൂപീ വികുബ്ബാമി, മഹോദധിനിവാസഹം.

‘‘സങ്ഗണിയം ഗണം ഹിത്വാ, തൂരിയം പട്ഠപേസഹം;

സമ്ബുദ്ധം പരിവാരേത്വാ, വാദേസും അച്ഛരാ തദാ.

‘‘വജ്ജമാനേസു തൂരേസു, ദേവാ തൂരാനി വജ്ജയും;

ഉഭിന്നം സദ്ദം സുത്വാന, ബുദ്ധോപി സമ്പബുജ്ഝഥ.

‘‘നിമന്തേത്വാന സമ്ബുദ്ധം, സകം ഭവനുപാഗമിം;

ആസനം പഞ്ഞപേത്വാന, കാലമാരോചയിം അഹം.

‘‘ഖീണാസവസഹസ്സേഹി, പരിവുതോ ലോകനായകോ;

ഓഭാസേന്തോ ദിസാ സബ്ബാ, ഭവനം മേ ഉപാഗമി.

‘‘ഉപവിട്ഠം മഹാവീരം, ദേവദേവം നരാസഭം;

സഭിക്ഖുസങ്ഘം തപ്പേസിം, അന്നപാനേനഹം തദാ.

‘‘അനുമോദി മഹാവീരോ, സയമ്ഭൂ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ സോ സങ്ഘം അപൂജേസി, ബുദ്ധഞ്ച ലോകനായകം;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ദേവലോകം ഗമിസ്സതി.

‘‘സത്തസത്തതിക്ഖത്തുഞ്ച, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

പഥബ്യാ രജ്ജം അട്ഠസതം, വസുധം ആവസിസ്സതി.

‘‘പഞ്ചപഞ്ഞാസക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

ഭോഗാ അസങ്ഖിയാ തസ്സ, ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി താവദേ.

‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘നിരയാ സോ ചവിത്വാന, മനുസ്സത്തം ഗമിസ്സതി;

കോലിതോ നാമ നാമേന, ബ്രഹ്മബന്ധു ഭവിസ്സതി.

‘‘സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാന, കുസലമൂലേന ചോദിതോ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, ദുതിയോ ഹേസ്സതി സാവകോ.

‘‘ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ, ഇദ്ധിയാ പാരമിം ഗതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘പാപമിത്തോപനിസ്സായ, കാമരാഗവസം ഗതോ;

മാതരം പിതരഞ്ചാപി, ഘാതയിം ദുട്ഠമാനസോ.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, നിരയം അഥ മാനുസം;

പാപകമ്മസമങ്ഗിതാ, ഭിന്നസീസോ മരാമഹം.

‘‘ഇദം പച്ഛിമകം മയ്ഹം, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

ഇധാപി ഏദിസോ മയ്ഹം, മരണകാലേ ഭവിസ്സതി.

‘‘പവിവേകമനുയുത്തോ, സമാധിഭാവനാരതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘ധരണിമ്പി സുഗമ്ഭീരം, ബഹലം ദുപ്പധംസിയം;

വാമങ്ഗുട്ഠേന ഖോഭേയ്യം, ഇദ്ധിയാ പാരമിം ഗതോ.

‘‘അസ്മിമാനം ന പസ്സാമി, മാനോ മയ്ഹം ന വിജ്ജതി;

സാമണേരേ ഉപാദായ, ഗരുചിത്തം കരോമഹം.

‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമഭിനീഹരിം;

താഹം ഭൂമിമനുപ്പത്തോ, പത്തോമ്ഹി ആസവക്ഖയം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥ നം സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനമഹാവിഹാരേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ തേന തേന ഗുണേന അത്തനോ സാവകേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേന്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮, ൧൯൦) ഇദ്ധിമന്തതായ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. തേന ഏവം സത്ഥാരാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതേന സാവകപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തേന മഹാഥേരേന തം തം നിമിത്തം ആഗമ്മ തത്ഥ തത്ഥ ഭാസിതാ ഗാഥാ, താ സങ്ഗീതികാലേ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി –

൧൧൪൯. ‘‘ആരഞ്ഞികാ പിണ്ഡപാതികാ, ഉഞ്ഛാപത്താഗതേ രതാ;

ദാലേമു മച്ചുനോ സേനം, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതാ.

൧൧൫൦. ‘‘ആരഞ്ഞികാ പിണ്ഡപാതികാ, ഉഞ്ഛാപത്താഗതേ രതാ;

ധുനാമ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ.

൧൧൫൧. ‘‘രുക്ഖമൂലികാ സാതതികാ, ഉഞ്ഛാപത്താഗതേ രതാ;

ദാലേമു മച്ചുനോ സേനം, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതാ.

൧൧൫൨. ‘‘രുക്ഖമൂലികാ സാതതികാ, ഉഞ്ഛാപത്താഗതേ രതാ;

ധുനാമ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ.

൧൧൫൩. ‘‘അട്ഠികങ്കലകുടികേ, മംസന്ഹാരുപസിബ്ബിതേ;

ധിരത്ഥു പുരേ ദുഗ്ഗന്ധേ, പരഗത്തേ മമായസേ.

൧൧൫൪. .

‘‘തവ സരീരം നവസോതം, ദുഗ്ഗന്ധകരം പരിബന്ധം;

ഭിക്ഖു പരിവജ്ജയതേ തം, മീള്ഹഞ്ച യഥാ സുചികാമോ.

൧൧൫൬. ‘‘ഏവഞ്ചേ തം ജനോ ജഞ്ഞാ, യഥാ ജാനാമി തം അഹം;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, ഗൂഥട്ഠാനംവ പാവുസേ.

൧൧൫൭. ‘‘ഏവമേതം മഹാവീര, യഥാ സമണ ഭാസസി;

ഏത്ഥ ചേകേ വിസീദന്തി, പങ്കമ്ഹിവ ജരഗ്ഗവോ.

൧൧൫൮. ‘‘ആകാസമ്ഹി ഹലിദ്ദിയാ, യോ മഞ്ഞേഥ രജേതവേ;

അഞ്ഞേന വാപി രങ്ഗേന, വിഘാതുദയമേവ തം.

൧൧൫൯. ‘‘തദാകാസസമം ചിത്തം, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതം;

മാ പാപചിത്തേ ആസാദി, അഗ്ഗിഖന്ധംവ പക്ഖിമാ.

൧൧൬൦. ‘‘പസ്സ ചിത്തകതം ബിമ്ബം, അരുകായം സമുസ്സിതം;

ആതുരം ബഹുസങ്കപ്പം, യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതി.

൧൧൬൧. ‘‘പസ്സ ചിത്തകതം രൂപം, മണിനാ കുണ്ഡലേന ച;

അട്ഠിം തചേന ഓനദ്ധം, സഹ വത്ഥേഹി സോഭതി.

൧൧൬൨. ‘‘അലത്തകകതാ പാദാ, മുഖം ചുണ്ണകമക്ഖിതം;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

൧൧൬൩. ‘‘അട്ഠാപദകതാ കേസാ, നേത്താ അഞ്ജനമക്ഖിതാ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

൧൧൬൪. ‘‘അഞ്ജനീവ നവാ ചിത്താ, പൂതികായോ അലങ്കതോ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

൧൧൬൫. ‘‘ഓദഹി മിഗവോ പാസം, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, കദ്ദന്തേ മിഗബന്ധകേ.

൧൧൬൬. ‘‘ഛിന്നോ പാസോ മിഗവസ്സ, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, സോചന്തേ മിഗലുദ്ദകേ.

൧൧൬൭. ‘‘തദാസി യം ഭിംസനകം, തദാസി ലോമഹംസനം;

അനേകാകാരസമ്പന്നേ, സാരിപുത്തമ്ഹി നിബ്ബുതേ.

൧൧൬൮. ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ, ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ.

൧൧൬൯. ‘‘സുഖുമം തേ പടിവിജ്ഝന്തി, വാലഗ്ഗം ഉസുനാ യഥാ;

യേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ പസ്സന്തി, പരതോ നോ ച അത്തതോ.

൧൧൭൦. ‘‘യേ ച പസ്സന്തി സങ്ഖാരേ, പരതോ നോ ച അത്തതോ;

പച്ചബ്യാധിംസു നിപുണം, വാലഗ്ഗം ഉസുനാ യഥാ.

൧൧൭൧. ‘‘സത്തിയാ വിയ ഓമട്ഠോ, ഡയ്ഹമാനോവ മത്ഥകേ;

കാമരാഗപ്പഹാനായ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ.

൧൧൭൨. ‘‘സത്തിയാ വിയ ഓമട്ഠോ, ഡയ്ഹമാനോവ മത്ഥകേ;

ഭവരാഗപ്പഹാനായ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ.

൧൧൭൩. ‘‘ചോദിതോ ഭാവിതത്തേന, സരീരന്തിമധാരിനാ;

മിഗാരമാതുപാസാദം, പാദങ്ഗുട്ഠേന കമ്പയിം.

൧൧൭൪. ‘‘നയിദം സിഥിലമാരബ്ഭ, നയിദം അപ്പേന ഥാമസാ;

നിബ്ബാനമധിഗന്തബ്ബം, സബ്ബഗന്ഥപമോചനം.

൧൧൭൫. ‘‘അയഞ്ച ദഹരോ ഭിക്ഖു, അയമുത്തമപോരിസോ;

ധാരേതി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹനം.

൧൧൭൬. ‘‘വിവരമനുപഭന്തി വിജ്ജുതാ, വേഭാരസ്സ ച പണ്ഡവസ്സ ച;

നഗവിവരഗതോ ഝായതി, പുത്തോ അപ്പടിമസ്സ താദിനോ.

൧൧൭൭. ‘‘ഉപസന്തോ ഉപരതോ, പന്തസേനാസനോ മുനി;

ദായാദോ ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ബ്രഹ്മുനാ അഭിവന്ദിതോ.

൧൧൭൮. ‘‘ഉപസന്തം ഉപരതം, പന്തസേനാസനം മുനിം;

ദായാദം ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, വന്ദ ബ്രാഹ്മണ കസ്സപം.

൧൧൭൯. ‘‘യോ ച ജാതിസതം ഗച്ഛേ, സബ്ബാ ബ്രാഹ്മണജാതിയോ;

സോത്തിയോ വേദസമ്പന്നോ, മനുസ്സേസു പുനപ്പുനം.

൧൧൮൦. ‘‘അജ്ഝായകോപി ചേ അസ്സ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

ഏതസ്സ വന്ദനായേതം, കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം.

൧൧൮൧. ‘‘യോ സോ അട്ഠ വിമോക്ഖാനി, പുരേഭത്തം അഫസ്സയി;

അനുലോമം പടിലോമം, തതോ പിണ്ഡായ ഗച്ഛതി.

൧൧൮൨. ‘‘താദിസം ഭിക്ഖും മാസാദി, മാത്താനം ഖണി ബ്രാഹ്മണ;

അഭിപ്പസാദേഹി മനം, അരഹന്തമ്ഹി താദിനേ;

ഖിപ്പം പഞ്ജലികോ വന്ദ, മാ തേ വിജടി മത്ഥകം.

൧൧൮൩. ‘‘നേസോ പസ്സതി സദ്ധമ്മം, സംസാരേന പുരക്ഖതോ;

അധോഗമം ജിമ്ഹപഥം, കുമ്മഗ്ഗമനുധാവതി.

൧൧൮൪. ‘‘കിമീവ മീള്ഹസല്ലിത്തോ, സങ്ഖാരേ അധിമുച്ഛിതോ;

പഗാള്ഹോ ലാഭസക്കാരേ, തുച്ഛോ ഗച്ഛതി പോട്ഠിലോ.

൧൧൮൫. ‘‘ഇമഞ്ച പസ്സ ആയന്തം, സാരിപുത്തം സുദസ്സനം;

വിമുത്തം ഉഭതോഭാഗേ, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതം.

൧൧൮൬. ‘‘വിസല്ലം ഖീണസംയോഗം, തേവിജ്ജം മച്ചുഹായിനം;

ദക്ഖിണേയ്യം മനുസ്സാനം, പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം.

൧൧൮൭. ‘‘ഏതേ സമ്ബഹുലാ ദേവാ, ഇദ്ധിമന്തോ യസസ്സിനോ.

ദസ ദേവസഹസ്സാനി, സബ്ബേ ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ;

മോഗ്ഗല്ലാനം നമസ്സന്താ, തിട്ഠന്തി പഞ്ജലീകതാ.

൧൧൮൮. ‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ ആസവാ ഖീണാ, ദക്ഖിണേയ്യോസി മാരിസ.

൧൧൮൯. ‘‘പൂജിതോ നരദേവേന, ഉപ്പന്നോ മരണാഭിഭൂ;

പുണ്ഡരീകംവ തോയേന, സങ്ഖാരേനുപലിമ്പതി.

൧൧൯൦. ‘‘യസ്സ മുഹുത്തേന സഹസ്സധാ ലോകോ, സംവിദിതോ സബ്രഹ്മകപ്പോ വസി;

ഇദ്ധിഗുണേ ചുതുപപാതേ കാലേ, പസ്സതി ദേവതാ സ ഭിക്ഖു.

൧൧൯൧. ‘‘സാരിപുത്തോവ പഞ്ഞായ, സീലേന ഉപസമേന ച;

യോപി പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖു, ഏതാവപരമോ സിയാ.

൧൧൯൨. ‘‘കോടിസതസഹസ്സസ്സ, അത്തഭാവം ഖണേന നിമ്മിനേ;

അഹം വികുബ്ബനാസു കുസലോ, വസീഭൂതോമ്ഹി ഇദ്ധിയാ.

൧൧൯൩. ‘‘സമാധിവിജ്ജാവസിപാരമീഗതോ, മോഗ്ഗല്ലാനഗോത്തോ അസിതസ്സ സാസനേ;

ധീരോ സമുച്ഛിന്ദി സമാഹിതിന്ദ്രിയോ, നാഗോ യഥാ പൂതിലതംവ ബന്ധനം.

൧൧൯൪. ‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

ഓഹിതോ ഗരുകോ ഭാരോ, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

൧൧൯൫. ‘‘യസ്സ ചത്ഥായ പബ്ബജിതോ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ.

൧൧൯൬. ‘‘കീദിസോ നിരയോ ആസി, യത്ഥ ദുസ്സീ അപച്ചഥ;

വിധുരം സാവകമാസജ്ജ, കകുസന്ധഞ്ച ബ്രാഹ്മണം.

൧൧൯൭. ‘‘സതം ആസി അയോസങ്കൂ, സബ്ബേ പച്ചത്തവേദനാ;

ഈദിസോ നിരയോ ആസി, യത്ഥ ദുസ്സീ അപച്ചഥ;

വിധുരം സാവകമാസജ്ജ, കകുസന്ധഞ്ച ബ്രാഹ്മണം.

൧൧൯൮. ‘‘യോ ഏതമഭിജാനാതി, ഭിക്ഖു ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;