൨. സാരിപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാചാരീ യഥാസതോതിആദികാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. തസ്സ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ച വത്ഥു ഏവം വേദിതബ്ബം – അതീതേ ഇതോ സതസഹസ്സകപ്പാധികേ അസങ്ഖ്യേയ്യമത്ഥകേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നാമേന സരദമാണവോ നാമ അഹോസി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നാമേന സിരിവഡ്ഢകുടുമ്ബികോ നാമ അഹോസി. തേ ഉഭോപി സഹപംസുകീളകസഹായാ അഹേസും. തേസു സരദമാണവോ പിതു അച്ചയേന കുലസന്തകം ധനം പടിപജ്ജിത്വാ ഏകദിവസം രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേസം സത്താനം മരണം നാമ ഏകന്തികം, തസ്മാ മയാ ഏകം പബ്ബജ്ജം ഉപഗന്ത്വാ മോക്ഖമഗ്ഗോ ഗവേസിതബ്ബോ’’തി സഹായം ഉപസങ്കമിത്വാ, സമ്മ, അഹം പബ്ബജിതുകാമോ, കിം ത്വം പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഹോതു അഹമേവ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി രതനകോട്ഠാഗാരാനി വിവരാപേത്വാ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം ദത്വാ പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തസ്സ പബ്ബജ്ജം അനുപബ്ബജിതാ ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ബ്രാഹ്മണപുത്താ അഹേസും. സോ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ അട്ഠ ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ തേസമ്പി ജടിലാനം കസിണപരികമ്മം ആചിക്ഖി. തേപി സബ്ബേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസും.

തേന സമയേന അനോമദസ്സീ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ സത്തേ സംസാരമഹോഘതോ താരേത്വാ ഏകദിവസം ‘‘സരദതാപസസ്സ ച അന്തേവാസികാനഞ്ച സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകോ അദുതിയോ പത്തചീവരമാദായ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ‘‘ബുദ്ധഭാവം മേ ജാനാതൂ’’തി താപസസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. സരദതാപസോ സത്ഥു സരീരേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ഉപധാരേത്വാ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോയേവായ’’ന്തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. സരദതാപസോ സത്ഥു സന്തികേ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ തസ്സ അന്തേവാസികാ ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ജടിലാ പണീതപണീതാനി ഓജവന്താനി ഫലാഫലാനി ഗഹേത്വാ ആഗതാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതപ്പസാദാ അത്തനോ ആചരിയസ്സ ച സത്ഥു ച നിസിന്നാകാരം ഓലോകേത്വാ, ‘‘ആചരിയ, മയം പുബ്ബേ ‘തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ കോചി നത്ഥീ’തി വിചരാമ, അയം പന പുരിസോ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ മഞ്ഞേ’’തി ആഹംസു. ‘‘കിം വദേഥ, താതാ? സാസപേന സദ്ധിം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധം സിനേരും സമം കാതും ഇച്ഛഥ? സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന മം തുല്യം മാ കരിത്ഥാ’’തി. അഥ തേ താപസാ ആചരിയസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘യാവ മഹാ വതായം പുരിസുത്തമോ’’തി സബ്ബേവ പാദേസു നിപതിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിംസു.

അഥ തേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘താതാ, സത്ഥു അനുച്ഛവികോ നോ ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥി, സത്ഥാ ച ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഇധാഗതോ, ഹന്ദ മയം ദേയ്യധമ്മം യഥാബലം ദസ്സാമ. തുമ്ഹേഹി യം യം പണീതം ഫലാഫലം ആഭതം, തം തം ആഹരഥാ’’തി ആഹരാപേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ സയം തഥാഗതസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാരാ ച ഫലാഫലേ പടിഗ്ഗണ്ഹിതമത്തേ ദേവതാ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. താപസോ ഉദകമ്പി സയമേവ പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ ഭോജനകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥരി നിസിന്നേ സബ്ബേ അന്തേവാസികേ പക്കോസിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയം കഥം കഥേന്തോ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ചിന്തേസി. തേ സത്ഥു ചിത്തം ഞത്വാ താവദേവ സതസഹസ്സഖീണാസവപരിവാരാ അഗ്ഗസാവകാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു.

തതോ സരദതാപസോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പുപ്ഫാസനേന പൂജാ കാതബ്ബാ, തസ്മാ പുപ്ഫാനി ആഹരഥാ’’തി. തേ താവദേവ ഇദ്ധിയാ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ ബുദ്ധസ്സ യോജനപ്പമാണം പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉഭിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം തിഗാവുതം, സേസഭിക്ഖൂനം അഡ്ഢയോജനികാദിഭേദം, സങ്ഘനവകസ്സ ഉസഭമത്തം പഞ്ഞാപേസും. ഏവം തേസം പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു സരദതാപസോ തഥാഗതസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ – ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അനുഗ്ഗഹത്ഥായ ഇമം പുപ്ഫാസനം അഭിരുഹഥാ’’തി ആഹ. നിസീദി ഭഗവാ പുപ്ഫാസനേ. സത്ഥരി നിസിന്നേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ സേസഭിക്ഖൂ ച അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ‘‘തേസം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’തി നിരോധം സമാപജ്ജി. സത്ഥു സമാപന്നഭാവം ഞത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാപി സേസഭിക്ഖൂപി നിരോധം സമാപജ്ജിംസു. താപസോ സത്താഹം നിരന്തരം പുപ്ഫച്ഛത്തം ധാരേന്തോ അട്ഠാസി. ഇതരേ പന വനമൂലഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേസകാലേ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠംസു.

സത്ഥാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധതോ വുട്ഠായ അഗ്ഗസാവകം നിസഭത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘താപസാനം പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി. ഥേരോ സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാ തേസം പുപ്ഫാസനാനുമോദനം അകാസി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ ദുതിയം അഗ്ഗസാവകം അനോമത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ത്വമ്പി ഇമേസം ധമ്മം ദേസേഹീ’’തി. സോപി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ തേസം ധമ്മം കഥേസി. ദ്വിന്നമ്പി ദേസനായ ഏകസ്സപി ധമ്മാഭിസമയോ നാഹോസി. അഥ സത്ഥാ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ധമ്മദേസനം ആരഭി. ദേസനാവസാനേ ഠപേത്വാ സരദതാപസം അവസേസാ സബ്ബേപി ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേ താവദേവ അന്തരഹിതതാപസവേസാ അട്ഠപരിക്ഖാരവരധരാ സട്ഠിവസ്സികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും.

സരദതാപസോ പന ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അയം നിസഭത്ഥേരോ വിയ അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി സത്ഥു ദേസനാകാലേ ഉപ്പന്നപരിവിതക്കതായ അഞ്ഞവിഹിതോ ഹുത്വാ മഗ്ഗഫലാനി പടിവിജ്ഝിതും നാസക്ഖി. അഥ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ തഥാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാപിസ്സ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ – ‘‘ഇതോ ത്വം കപ്പസതസഹസ്സാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകോ സാരിപുത്തോ നാമ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ ധമ്മകഥം വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ആകാസം പക്ഖന്ദി.

സരദതാപസോപി സഹായകസ്സ സിരിവഡ്ഢസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, സമ്മ, മയാ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനം പത്ഥിതം, ത്വമ്പി തസ്സ ദുതിയസാവകട്ഠാനം പത്ഥേഹീതി.

സിരിവഡ്ഢോ തം ഉപദേസം സുത്വാ അത്തനോ നിവേസനദ്വാരേ അട്ഠകരീസമത്തം ഠാനം സമതലം കാരേത്വാ ലാജപഞ്ചമാനി പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ നീലുപ്പലച്ഛദനം മണ്ഡപം കാരേത്വാ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനമ്പി ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം സജ്ജേത്വാ, സരദതാപസേന സത്ഥാരം നിമന്താപേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ, ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം മഹാരഹേഹി വത്ഥേഹി അച്ഛാദേത്വാ, ദുതിയസാവകഭാവായ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാപിസ്സ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ വുത്തനയേന ബ്യാകരിത്വാ ഭത്താനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സിരിവഡ്ഢോ ഹട്ഠപഹട്ഠോ യാവജീവം കുസലകമ്മം കത്വാ ദുതിയചിത്തവാരേ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. സരദതാപസോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി.

തതോ പട്ഠായ നേസം ഉഭിന്നമ്പി അന്തരാകമ്മം ന കഥിതം. അമ്ഹാകം പന ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ സരദതാപസോ രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ ഉപതിസ്സഗാമേ രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തംദിവസമേവസ്സ സഹായോപി രാജഗഹസ്സേവ അവിദൂരേ കോലിതഗാമേ മോഗ്ഗലിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. താനി കിര ദ്വേപി കുലാനി യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ആബദ്ധപടിബദ്ധസഹായകാനേവ. തേസം ദ്വിന്നം ഏകദിവസമേവ ഗബ്ഭപരിഹാരമദംസു. ദസമാസച്ചയേന ജാതാനമ്പി തേസം ഛസട്ഠി ധാതിയോ ഉപട്ഠാപേസും, നാമഗ്ഗഹണദിവസേ രൂപസാരിബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തസ്സ ഉപതിസ്സഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ ഉപതിസ്സോതി നാമം അകംസു. ഇതരസ്സ കോലിതഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ കോലിതോതി നാമം അകംസു. തേ ഉഭോപി മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢന്താ വുദ്ധിമന്വായ സബ്ബസിപ്പാനം പാരം അഗമംസു.

അഥേകദിവസം തേ രാജഗഹേ ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം പസ്സന്താ മഹാജനം സന്നിപതിതം ദിസ്വാ ഞാണസ്സ പരിപാകഗതത്താ യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്താ ‘‘സബ്ബേപിമേ ഓരം വസ്സസതാനം മച്ചുമുഖേ പതിസ്സന്തീ’’തി സംവേഗം പടിലഭിത്വാ ‘‘അമ്ഹേഹി മോക്ഖധമ്മോ പരിയേസിതബ്ബോ, തഞ്ച പരിയേസന്തേഹി ഏകം പബ്ബജ്ജം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി നിച്ഛയം കത്വാ പഞ്ചഹി മാണവകസതേഹി സദ്ധിം സഞ്ചയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേസം പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സഞ്ചയോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി. തേ കതിപാഹേനേവ സബ്ബം സഞ്ചയസ്സ സമയം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ സാരം അദിസ്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ തേ തേ പണ്ഡിതസമ്മതേ സമണബ്രാഹ്മണേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, തേ തേഹി പുട്ഠാ നേവ സമ്പായന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു തേയേവ തേസം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തി. ഏവം തേ മോക്ഖം പരിയേസന്താ കതികം അകംസു – ‘‘അമ്ഹേസു യോ പഠമം അമതം അധിഗച്ഛതി, സോ ഇതരസ്സ ആരോചേതൂ’’തി.

തേന ച സമയേന അമ്ഹാകം സത്ഥരി പഠമാഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ അനുപുബ്ബേന ഉരുവേലകസ്സപാദികേ സഹസ്സജടിലേ ദമേത്വാ രാജഗഹേ വിഹരന്തേ ഏകദിവസം ഉപതിസ്സോ പരിബ്ബാജകോ പരിബ്ബാജകാരാമം ഗച്ഛന്തോ ആയസ്മന്തം അസ്സജിത്ഥേരം രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ന മയാ ഏവരൂപോ ആകപ്പസമ്പന്നോ പബ്ബജിതോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, സന്തധമ്മേന നാമ ഏത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സഞ്ജാതപ്പസാദോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ആയസ്മന്തം ഉദിക്ഖന്തോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. ഥേരോപി ലദ്ധപിണ്ഡപാതോ പരിഭുഞ്ജിതും പതിരൂപം ഓകാസം ഗതോ. പരിബ്ബാജകോ അത്തനോ പരിബ്ബാജകപീഠം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ചസ്സ അത്തനോ കുണ്ഡികായ ഉദകം അദാസി.

ഏവം സോ ആചരിയവത്തം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചേന ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കോ വാ തേ സത്ഥാ, കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അപദിസി. പുന തേന ‘‘കിംവാദീ പനായസ്മതോ സത്ഥാ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഇമസ്സ സാസനസ്സ ഗമ്ഭീരതം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ നവകഭാവം പവേദേത്വാ സങ്ഖേപവസേന ചസ്സ സാസനധമ്മം കഥേന്തോ ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി (മഹാവ. ൬൦; അപ. ഥേര ൧.൧.൨൮൬; പേടകോ. ൯) ഗാഥമാഹ. പരിബ്ബാജകോ പഠമപദദ്വയമേവ സുത്വാ സഹസ്സനയസമ്പന്നേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, ഇതരം പദദ്വയം സോതാപന്നകാലേ നിട്ഠാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ പന സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഉപരി വിസേസേ അപ്പവത്തേന്തേ ‘‘ഭവിസ്സതി ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഥേരം ആഹ – ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഉപരി ധമ്മദേസനം വഡ്ഢയിത്ഥ, ഏത്തകമേവ ഹോതു, കഹം അമ്ഹാകം സത്ഥാ വസതീ’’തി? ‘‘വേളുവനേ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ പുരതോ ഗച്ഛഥ, അഹം മയ്ഹം സഹായകസ്സ കതപടിഞ്ഞം മോചേത്വാ തം ഗഹേത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം അഗമാസി.

കോലിതപരിബ്ബാജകോ തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മുഖവണ്ണോ ന അഞ്ഞദിവസേസു വിയ, അദ്ധാനേന അമതം അധിഗതം ഭവിസ്സതീ’’തി തേനേവസ്സ വിസേസാധിഗമം സമ്ഭാവേത്വാ അമതാധിഗമം പുച്ഛി. സോപിസ്സ ‘‘ആമാവുസോ, അമതം അധിഗത’’ന്തി പടിജാനിത്വാ തമേവ ഗാഥം അഭാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ കോലിതോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ ആഹ – ‘‘കഹം നോ സത്ഥാ’’തി? ‘‘വേളുവനേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ആവുസോ, ആയാമ, സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമാ’’തി. ഉപതിസ്സോ സബ്ബകാലമ്പി ആചരിയപൂജകോവ, തസ്മാ സഞ്ചയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ഗുണേ പകാസേത്വാ തമ്പി സത്ഥു സന്തികം നേതുകാമോ അഹോസി. സോ ലാഭാസാപകതോ അന്തേവാസികഭാവം അനിച്ഛന്തോ ‘‘ന സക്കോമി ചാടി ഹുത്വാ ഉദകസിഞ്ചനം ഹോതു’’ന്തി പടിക്ഖിപി. തേ അനേകേഹി കാരണേഹി തം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താ അത്തനോ ഓവാദേ വത്തമാനേഹി അഡ്ഢതേയ്യസതേഹി അന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം വേളുവനം അഗമംസു. സത്ഥാ തേ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏതം മേ സാവകയുഗം ഭവിസ്സതി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗ’’ന്തി വത്വാ തേസം പരിസായ ചരിയവസേന ധമ്മം ദേസേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന ഉപസമ്പദം അദാസി. യഥാ തേസം, ഏവം അഗ്ഗസാവകാനമ്പി ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ആഗതമേവ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയകിച്ചം പന ന നിട്ഠാതി. കസ്മാ? സാവകപാരമീഞാണസ്സ മഹന്തതായ.

തേസു ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പബ്ബജിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ മഗധരട്ഠേ കല്ലവാലഗാമേ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഥിനമിദ്ധേ ഓക്കന്തേ സത്ഥാരാ സംവേജിതോ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ ധാതുകമ്മട്ഠാനം (അ. നി. ൭.൬൧) സുണന്തോ ഏവ ഉപരിമഗ്ഗത്തയം അധിഗന്ത്വാ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പബ്ബജിതദിവസതോ അഡ്ഢമാസം അതിക്കമിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം രാജഗഹേ സൂകരഖതലേണേ വിഹരന്തോ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തേ (മ. നി. ൨.൨൦൧ ആദയോ) ദേസിയമാനേ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ പരസ്സ വഡ്ഢിതം ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ വിയ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി. ഇതി ദ്വിന്നമ്പി അഗ്ഗസാവകാനം സത്ഥു സമീപേ ഏവ സാവകപാരമീഞാണം മത്ഥകം പത്തം. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧.൧൪൧-൩൭൪) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സ അവിദൂരേ, ലമ്ബകോ നാമ പബ്ബതോ;

അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, പണ്ണസാലാ സുമാപിതാ.

‘‘ഉത്താനകൂലാ നദികാ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ;

സുസുദ്ധപുലിനാകിണ്ണാ, അവിദൂരേ മമസ്സമം.

‘‘അസക്ഖരാ അപബ്ഭാരാ, സാദു അപ്പടിഗന്ധികാ;

സന്ദതീ നദികാ തത്ഥ, സോഭയന്താ മമസ്സമം.

‘‘കുമ്ഭീലാ മകരാ ചേത്ഥ, സുസുമാരാ ച കച്ഛപാ;

ചരന്തി നദിയാ തത്ഥ, സോഭയന്താ മമസ്സമം.

‘‘പാഠീനാ പാവുസാ മച്ഛാ, ബലജാ മുഞ്ജരോഹിതാ;

വഗ്ഗളാ പപതായന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘ഉഭോ കൂലേസു നദിയാ, പുപ്ഫിനോ ഫലിനോ ദുമാ;

ഉഭതോ അഭിലമ്ബന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘അമ്ബാ സാലാ ച തിലകാ, പാടലീ സിന്ദുവാരകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ.

‘‘ചമ്മകാ സളലാ നീപാ, നാഗപുന്നാഗകേതകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ.

‘‘അതിമുത്താ അസോകാ ച, ഭഗിനീമാലാ ച പുപ്ഫിതാ;

അങ്കോലാ ബിമ്ബിജാലാ ച, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ.

‘‘കേതകാ കന്ദലി ചേവ, ഗോധുകാ തിണസൂലികാ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘കണികാരാ കണ്ണികാ ച, അസനാ അജ്ജുനാ ബഹൂ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘പുന്നാഗാ ഗിരിപുന്നാഗാ, കോവിളാരാ ച പുപ്ഫിതാ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘ഉദ്ദാലകാ ച കുടജാ, കദമ്ബാ വകുലാ ബഹൂ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘ആളകാ ഇസിമുഗ്ഗാ ച, കദലിമാതുലുങ്ഗിയോ;

ഗന്ധോദകേന സംവഡ്ഢാ, ഫലാനി ധാരയന്തി തേ.

‘‘അഞ്ഞേ പുപ്ഫന്തി പദുമാ, അഞ്ഞേ ജായന്തി കേസരീ;

അഞ്ഞേ ഓപുപ്ഫാ പദുമാ, പുപ്ഫിതാ തളാകേ തദാ.

‘‘ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി പദുമാ, നിദ്ധാവന്തി മുളാലിയോ;

സിങ്ഘാടിപത്തമാകിണ്ണാ, സോഭന്തി തളാകേ തദാ.

‘‘നയിതാ അമ്ബഗന്ധീ ച, ഉത്തലീ ബന്ധുജീവകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ തളാകേ തദാ.

‘‘പാഠീനാ പാവുസാ മച്ഛാ, ബലജാ മുഞ്ജരോഹിതാ;

സംഗുലാ മഗ്ഗുരാ ചേവ, വസന്തി തളാകേ തദാ.

‘‘കുമ്ഭീലാ സുസുമാരാ ച, തന്തിഗാഹാ ച രക്ഖസാ;

ഓഗുഹാ അജഗരാ ച, വസന്തി തളാകേ തദാ.

‘‘പാരേവതാ രവിഹംസാ, ചക്കവാകാ നദീചരാ;

കോകിലാ സുകസാളികാ, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘കുകുത്ഥകാ കുളീരകാ, വനേ പോക്ഖരസാതകാ;

ദിന്ദിഭാ സുവപോതാ ച, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാ ച, കോകിലാ തമ്ബചൂളകാ;

പമ്പകാ ജീവംജീവാ ച, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘കോസികാ പോട്ഠസീസാ ച, കുരരാ സേനകാ ബഹൂ;

മഹാകാളാ ച സകുണാ, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘പസദാ ച വരാഹാ ച, ചമരാ ഗണ്ഡകാ ബഹൂ;

രോഹിച്ചാ സുകപോതാ ച, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘സീഹബ്യഗ്ഘാ ച ദീപീ ച, അച്ഛകോകതരച്ഛകാ;

തിധാ പഭിന്നമാതങ്ഗാ, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘കിന്നരാ വാനരാ ചേവ, അഥോപി വനകമ്മികാ;

ചേതാ ച ലുദ്ദകാ ചേവ, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘തിന്ദുകാനി പിയാലാനി, മധുകേ കാസുമാരിയോ;

ധുവം ഫലാനി ധാരേന്തി, അവിദൂരേ മമസ്സമം.

‘‘കോസമ്ബാ സളലാ നിമ്ബാ, സാദുഫലസമായുതാ;

ധുവം ഫലാനി ധാരേന്തി, അവിദൂരേ മമസ്സമം.

‘‘ഹരീതകാ ആമലകാ, അമ്ബജമ്ബുവിഭീതകാ;

കോലാ ഭല്ലാതകാ ബില്ലാ, ഫലാനി ധാരയന്തി തേ.

‘‘ആലുവാ ച കളമ്ബാ ച, ബിളാലീതക്കളാനി ച;

ജീവകാ സുതകാ ചേവ, ബഹുകാ മമ അസ്സമേ.

‘‘അസ്സമസ്സാവിദൂരമ്ഹി, തളാകാസും സുനിമ്മിതാ;

അച്ഛോദകാ സീതജലാ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ.

‘‘പദുമുപ്പലസഞ്ഛന്നാ, പുണ്ഡരീകസമായുതാ;

മന്ദാലകേഹി സഞ്ഛന്നാ, ദിബ്ബഗന്ധോപവായതി.

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നേ, പുപ്ഫിതേ ഫലിതേ വനേ;

സുകതേ അസ്സമേ രമ്മേ, വിഹരാമി അഹം തദാ.

‘‘സീലവാ വതസമ്പന്നോ, ഝായീ ഝാനരതോ സദാ;

പഞ്ചാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ, സുരുചി നാമ താപസോ.

‘‘ചതുവീസസഹസ്സാനി, സിസ്സാ മയ്ഹം ഉപട്ഠഹും;

സബ്ബേ മം ബ്രാഹ്മണാ ഏതേ, ജാതിമന്തോ യസസ്സിനോ.

‘‘ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സനിഘണ്ഡുസകേടുഭേ;

പദകാ വേയ്യാകരണാ, സധമ്മേ പാരമിം ഗതാ.

‘‘ഉപ്പാതേസു നിമിത്തേസു, ലക്ഖണേസു ച കോവിദാ;

പഥബ്യാ ഭൂമന്തലിക്ഖേ, മമ സിസ്സാ സുസിക്ഖിതാ.

‘‘അപ്പിച്ഛാ നിപകാ ഏതേ, അപ്പാഹാരാ അലോലുപാ;

ലാഭാലാഭേന സന്തുട്ഠാ, പരിവാരേന്തി മം സദാ.

‘‘ഝായീ ഝാനരതാ ധീരാ, സന്തചിത്താ സമാഹിതാ;

ആകിഞ്ചഞ്ഞം പത്ഥയന്താ, പരിവാരേന്തി മം സദാ.

‘‘അഭിഞ്ഞാപാരമിപ്പത്താ, പേത്തികേ ഗോചരേ രതാ;

അന്തലിക്ഖചരാ ധീരാ, പരിവാരേന്തി മം സദാ.

‘‘സംവുതാ ഛസു ദ്വാരേസു, അനേജാ രക്ഖിതിന്ദ്രിയാ;

അസംസട്ഠാ ച തേ ധീരാ, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ.

‘‘പല്ലങ്കേന നിസജ്ജായ, ഠാനചങ്കമനേന ച;

വീതിനാമേന്തി തേ രത്തിം, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ.

‘‘രജ്ജനീയേ ന രജ്ജന്തി, ദുസ്സനീയേ ന ദുസ്സരേ;

മോഹനീയേ ന മുയ്ഹന്തി, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ.

‘‘ഇദ്ധിം വീമംസമാനാ തേ, വത്തന്തി നിച്ചകാലികം;

പഥവിം തേ പകമ്പേന്തി, സാരബ്ഭേന ദുരാസദാ.

‘‘കീളമാനാ ച തേ സിസ്സാ, കീളന്തി ഝാനകീളിതം.

ജമ്ബുതോ ഫലമാനേന്തി, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ.

‘‘അഞ്ഞേ ഗച്ഛന്തി ഗോയാനം, അഞ്ഞേ പുബ്ബവിദേഹകം;

അഞ്ഞേ ച ഉത്തരകുരും, ഏസനായ ദുരാസദാ.

‘‘പുരതോ പേസേന്തി ഖാരിം, പച്ഛതോ ച വജന്തി തേ;

ചതുവീസസഹസ്സേഹി, ഛാദിതം ഹോതി അമ്ബരം.

‘‘അഗ്ഗിപാകീ അനഗ്ഗീ ച, ദന്തോദുക്ഖലികാപി ച;

അസ്മേന കോട്ടിതാ കേചി, പവത്തഫലഭോജനാ.

‘‘ഉദകോരോഹണാ കേചി, സായം പാതോ സുചീരതാ;

തോയാഭിസേചനകരാ, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ.

‘‘പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമാ, പങ്കദന്താ രജസ്സിരാ;

ഗന്ധിതാ സീലഗന്ധേന, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ.

‘‘പാതോവ സന്നിപതിത്വാ, ജടിലാ ഉഗ്ഗതാപനാ;

ലാഭാലാഭം പകിത്തേത്വാ, ഗച്ഛന്തി അമ്ബരേ തദാ.

‘‘ഏതേസം പക്കമന്താനം, മഹാസദ്ദോ പവത്തതി;

അജിനചമ്മസദ്ദേന, മുദിതാ ഹോന്തി ദേവതാ.

‘‘ദിസോദിസം പക്കമന്തി, അന്തലിക്ഖചരാ ഇസീ;

സകേ ബലേനുപത്ഥദ്ധാ, തേ ഗച്ഛന്തി യദിച്ഛകം.

‘‘പഥവീകമ്പകാ ഏതേ, സബ്ബേവ നഭചാരിനോ;

ഉഗ്ഗതേജാ ദുപ്പസഹാ, സാഗരോവ അഖോഭിയാ.

‘‘ഠാനചങ്കമിനോ കേചി, കേചി നേസജ്ജികാ ഇസീ;

പവത്തഭോജനാ കേചി, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ.

‘‘മേത്താവിഹാരിനോ ഏതേ, ഹിതേസീ സബ്ബപാണിനം;

അനത്തുക്കംസകാ സബ്ബേ, ന തേ വമ്ഭേന്തി കസ്സചി.

‘‘സീഹരാജാവസമ്ഭീതാ, ഗജരാജാവ ഥാമവാ;

ദുരാസദാ ബ്യഗ്ഘാരിവ, ആഗച്ഛന്തി മമന്തികേ.

‘‘വിജ്ജാധരാ ദേവതാ ച, നാഗഗന്ധബ്ബരക്ഖസാ;

കുമ്ഭണ്ഡാ ദാനവാ ഗരുളാ, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘തേ ജടാഖാരിഭരിതാ, അജിനുത്തരവാസനാ;

അന്തലിക്ഖചരാ സബ്ബേ, ഉപജീവന്തി തം സരം.

‘‘സദാനുച്ഛവികാ ഏതേ, അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ;

ചതുബ്ബീസസഹസ്സാനം, ഖിപിതസദ്ദോ ന വിജ്ജതി.

‘‘പാദേ പാദം നിക്ഖിപന്താ, അപ്പസദ്ദാ സുസംവുതാ;

ഉപസങ്കമ്മ സബ്ബേവ, സിരസാ വന്ദരേ മമം.

‘‘തേഹി സിസ്സേഹി പരിവുതോ, സന്തേഹി ച തപസ്സിഭി;

വസാമി അസ്സമേ തത്ഥ, ഝായീ ഝാനരതോ അഹം.

‘‘ഇസീനം സീലഗന്ധേന, പുപ്ഫഗന്ധേന ചൂഭയം;

ഫലീനം ഫലഗന്ധേന, ഗന്ധിതോ ഹോതി അസ്സമോ.

‘‘രത്തിന്ദിവം ന ജാനാമി, അരതി മേ ന വിജ്ജതി;

സകേ സിസ്സേ ഓവദന്തോ, ഭിയ്യോ ഹാസം ലഭാമഹം.

‘‘പുപ്ഫാനം പുപ്ഫമാനാനം, ഫലാനഞ്ച വിപച്ചതം;

ദിബ്ബഗന്ധാ പവായന്തി, സോഭയന്താ മമസ്സമം.

‘‘സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ, അതാപീ നിപകോ അഹം;

ഖാരിഭാരം ഗഹേത്വാന, വനം അജ്ഝോഗഹിം അഹം.

‘‘ഉപ്പാതേ സുപിനേ ചാപി, ലക്ഖണേസു സുസിക്ഖിതോ;

പവത്തമാനം മന്തപദം, ധാരയാമി അഹം തദാ.