൧൭. തിംസനിപാതോ

൧. ഫുസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

തിംസനിപാതേ പാസാദികേ ബഹൂ ദിസ്വാതിആദികാ ആയസ്മതോ ഫുസ്സത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്സ മണ്ഡലികരഞ്ഞോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഫുസ്സോതി നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഖത്തിയകുമാരേഹി സിക്ഖിതബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ. ഉപനിസ്സയസമ്പന്നത്താ കാമേസു അലഗ്ഗചിത്തോ അഞ്ഞതരസ്സ മഹാഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപാദകം വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. അഥേകദിവസം പണ്ഡരഗോത്തോ നാമ ഏകോ താപസോ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ നിസിന്നോ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ സീലാചാരസമ്പന്നേ സുസംവുതിന്ദ്രിയേ ഭാവിതകായേ ഭാവിതചിത്തേ ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ‘‘സാധു വതായം പടിപത്തി ലോകേ ചിരം തിട്ഠേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, അനാഗതമദ്ധാനം ഭിക്ഖൂനം പടിപത്തി ഭവിസ്സതീ’’തി ഥേരം പുച്ഛി. തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ സങ്ഗീതികാരാ –

൯൪൯. ‘‘പാസാദികേ ബഹൂ ദിസ്വാ, ഭാവിതത്തേ സുസംവുതേ;

ഇസി പണ്ഡരസഗോത്തോ, അപുച്ഛി ഫുസ്സസവ്ഹയ’’ന്തി. – ഗാഥം ആദിതോ ഠപേസും;

തത്ഥ പാസാദികേതി അത്തനോ പടിപത്തിയാ പസാദാരഹേ. ബഹൂതി സമ്ബഹുലേ. ഭാവിതത്തേതി സമഥവിപസ്സനാഭാവനാഹി ഭാവിതചിത്തേ. സുസംവുതേതി സുട്ഠു സംവുതിന്ദ്രിയേ. ഇസീതി താപസോ. പണ്ഡരസഗോത്തോതി പണ്ഡരസ്സ നാമ ഇസിനോ വംസേ ജാതത്താ തേന സമാനഗോത്തോ. ഫുസ്സസവ്ഹയന്തി ഫുസ്സസദ്ദേന അവ്ഹാതബ്ബം, ഫുസ്സനാമകന്തി അത്ഥോ.

൯൫൦. ‘‘കിം ഛന്ദാ കിമധിപ്പായാ, കിമാകപ്പാ ഭവിസ്സരേ;

അനാഗതമ്ഹി കാലമ്ഹി, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി. –

അയം തസ്സ ഇസിനോ പുച്ഛാഗാഥാ.

തത്ഥ കിം ഛന്ദാതി ഇമസ്മിം സാസനേ അനാഗതേ ഭിക്ഖൂ കീദിസച്ഛന്ദാ കീദിസാധിമുത്തികാ, കിം ഹീനാധിമുത്തികാ, ഉദാഹു പണീതാധിമുത്തികാതി അത്ഥോ. കിമധിപ്പായാതി കീദിസാധിപ്പായാ കീദിസജ്ഝാസയാ, കിം സംകിലേസജ്ഝാസയാ, ഉദാഹു വോദാനജ്ഝാസയാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഛന്ദാ നാമ കത്തുകമ്യതാ, തസ്മാ കീദിസീ തേസം കത്തുകമ്യതാതി അത്ഥോ. അധിപ്പായോ അജ്ഝാസയോയേവ. കിമാകപ്പാതി കീദിസാകപ്പാ. ആകപ്പാതി ച വേസഗഹണാദിവാരിത്തചാരിത്തവന്തോതി അത്ഥോ. ഭവിസ്സരേതി ഭവിസ്സന്തി. തം മേതി തം അനാഗതേ ഭിക്ഖൂനം ഛന്ദാധിപ്പായാകപ്പഭേദം പുച്ഛിതോ മയ്ഹം അക്ഖാഹി കഥേഹീതി ഥേരം അജ്ഝേസതി. തസ്സ ഥേരോ തമത്ഥം ആചിക്ഖന്തോ സക്കച്ചസവനേ താവ നിയോജേതും –

൯൫൧. ‘‘സുണോഹി വചനം മയ്ഹം, ഇസി പണ്ഡരസവ്ഹയ;

സക്കച്ചം ഉപധാരേഹി, ആചിക്ഖിസ്സാമ്യനാഗത’’ന്തി. – ഗാഥമാഹ;

തസ്സത്ഥോ – ഭോ പണ്ഡരനാമ ഇസി, യം ത്വം മം പുച്ഛസി, തം തേ അനാഗതം ആചിക്ഖിസ്സാമി, ആചിക്ഖതോ പന മമ വചനം സുണാഹി അനാഗതത്ഥദീപനതോ സംവേഗാവഹതോ ച സക്കച്ചം ഉപധാരേഹീതി.

അഥ ഥേരോ അനാഗതംസഞാണേന ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച ഭാവിനിം പവത്തിം യഥാഭൂതം ദിസ്വാ തസ്സ ആചിക്ഖന്തോ –

൯൫൨. ‘‘കോധനാ ഉപനാഹീ ച, മക്ഖീ ഥമ്ഭീ സഠാ ബഹൂ;

ഇസ്സുകീ നാനാവാദാ ച, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതേ.

൯൫൩. ‘‘അഞ്ഞാതമാനിനോ ധമ്മേ, ഗമ്ഭീരേ തീരഗോചരാ;

ലഹുകാ അഗരൂ ധമ്മേ, അഞ്ഞമഞ്ഞമഗാരവാ.

൯൫൪. ‘‘ബഹൂ ആദീനവാ ലോകേ, ഉപ്പജ്ജിസ്സന്ത്യനാഗതേ;

സുദേസിതം ഇമം ധമ്മം, കിലേസിസ്സന്തി ദുമ്മതീ.

൯൫൫. ‘‘ഗുണഹീനാപി സങ്ഘമ്ഹി, വോഹരന്താ വിസാരദാ;

ബലവന്തോ ഭവിസ്സന്തി, മുഖരാ അസ്സുതാവിനോ.

൯൫൬. ‘‘ഗുണവന്തോപി സങ്ഘമ്ഹി, വോഹരന്താ യഥാത്ഥതോ;

ദുബ്ബലാ തേ ഭവിസ്സന്തി, ഹിരീമനാ അനത്ഥികാ.

൯൫൭. ‘‘രജതം ജാതരൂപഞ്ച, ഖേത്തം വത്ഥുമജേളകം.

ദാസിദാസഞ്ച ദുമ്മേധാ, സാദിയിസ്സന്ത്യനാഗതേ.

൯൫൮. ‘‘ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ ബാലാ, സീലേസു അസമാഹിതാ;

ഉന്നളാ വിചരിസ്സന്തി, കലഹാഭിരതാ മഗാ.

൯൫൯. ‘‘ഉദ്ധതാ ച ഭവിസ്സന്തി, നീലചീവരപാരുതാ;

കുഹാ ഥദ്ധാ ലപാ സിങ്ഗീ, ചരിസ്സന്ത്യരിയാ വിയ.

൯൬൦. ‘‘തേലസണ്ഠേഹി കേസേഹി, ചപലാ അഞ്ജനക്ഖികാ;

രഥിയായ ഗമിസ്സന്തി, ദന്തവണ്ണികപാരുതാ.

൯൬൧. ‘‘അജേഗുച്ഛം വിമുത്തേഹി, സുരത്തം അരഹദ്ധജം;

ജിഗുച്ഛിസ്സന്തി കാസാവം, ഓദാതേസു സമുച്ഛിതാ.

൯൬൨. ‘‘ലാഭകാമാ ഭവിസ്സന്തി, കുസീതാ ഹീനവീരിയാ;

കിച്ഛന്താ വനപത്ഥാനി, ഗാമന്തേസു വസിസ്സരേ.

൯൬൩. ‘‘യേ യേ ലാഭം ലഭിസ്സന്തി, മിച്ഛാജീവരതാ സദാ;

തേ തേവ അനുസിക്ഖന്താ, ഭജിസ്സന്തി അസംയതാ.

൯൬൪. ‘‘യേ യേ അലാഭിനോ ലാഭം, ന തേ പുജ്ജാ ഭവിസ്സരേ;

സുപേസലേപി തേ ധീരേ, സേവിസ്സന്തി ന തേ തദാ.

൯൬൫. ‘‘മിലക്ഖുരജനം രത്തം, ഗരഹന്താ സകം ധജം;

തിത്ഥിയാനം ധജം കേചി, ധാരിസ്സന്ത്യവദാതകം.

൯൬൬. ‘‘അഗാരവോ ച കാസാവേ, തദാ തേസം ഭവിസ്സതി;

പടിസങ്ഖാ ച കാസാവേ, ഭിക്ഖൂനം ന ഭവിസ്സതി.

൯൬൭. ‘‘അഭിഭൂതസ്സ ദുക്ഖേന, സല്ലവിദ്ധസ്സ രുപ്പതോ;

പടിസങ്ഖാ മഹാഘോരാ, നാഗസ്സാസി അചിന്തിയാ.

൯൬൮. ‘‘ഛദ്ദന്തോ ഹി തദാ ദിസ്വാ, സുരത്തം അരഹദ്ധജം;

താവദേവഭണീ ഗാഥാ, ഗജോ അത്ഥോപസംഹിതാ.

൯൬൯. ‘‘അനിക്കസാവോ കാസാവം, യോ വത്ഥം പരിധസ്സതി;

അപേതോ ദമസച്ചേന, ന സോ കാസാവമരഹതി.

൯൭൦. ‘‘യോ ച വന്തകസാവസ്സ, സീലേസു സുസമാഹിതോ;

ഉപേതോ ദമസച്ചേന, സ വേ കാസാവമരഹതി.

൯൭൧. ‘‘വിപന്നസീലോ ദുമ്മേധോ, പാകടോ കാമകാരിയോ;

വിബ്ഭന്തചിത്തോ നിസ്സുക്കോ, ന സോ കാസാവമരഹതി.

൯൭൨. ‘‘യോ ച സീലേന സമ്പന്നോ, വീതരാഗോ സമാഹിതോ;

ഓദാതമനസങ്കപ്പോ, സ വേ കാസാവമരഹതി.

൯൭൩. ‘‘ഉദ്ധതോ ഉന്നളോ ബാലോ, സീലം യസ്സ ന വിജ്ജതി;

ഓദാതകം അരഹതി, കാസാവം കിം കരിസ്സതി.

൯൭൪. ‘‘ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ച, ദുട്ഠചിത്താ അനാദരാ;

താദീനം മേത്തചിത്താനം, നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സന്ത്യനാഗതേ.

൯൭൫. ‘‘സിക്ഖാപേന്താപി ഥേരേഹി, ബാലാ ചീവരധാരണം;

ന സുണിസ്സന്തി ദുമ്മേധാ, പാകടാ കാമകാരിയാ.

൯൭൬. ‘‘തേ തഥാ സിക്ഖിതാ ബാലാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ;

നാദിയിസ്സന്തുപജ്ഝായേ, ഖളുങ്കോ വിയ സാരഥിം.

൯൭൭. ‘‘ഏവം അനാഗതദ്ധാനം, പടിപത്തി ഭവിസ്സതി;

ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച, പത്തേ കാലമ്ഹി പച്ഛിമേ.

൯൭൮. ‘‘പുരാ ആഗച്ഛതേ ഏതം, അനാഗതം മഹബ്ഭയം;

സുബ്ബചാ ഹോഥ സഖിലാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം സഗാരവാ.

൯൭൯. ‘‘മേത്തചിത്താ കാരുണികാ, ഹോഥ സീലേസു സംവുതാ;

ആരദ്ധവീരിയാ പഹിതത്താ, നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമാ.

൯൮൦. ‘‘പമാദം ഭയതോ ദിസ്വാ, അപ്പമാദഞ്ച ഖേമതോ;

ഭാവേഥട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ഫുസന്താ അമതം പദ’’ന്തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ കോധനാതി കുജ്ഝനസീലാ. ഭവിസ്സന്തി അനാഗതേതി സമ്ബന്ധോ. കിം ഥേരസ്സ കാലേ തഥാ നാഹേസുന്തി? ന നാഹേസും. തദാ പന കല്യാണമിത്തബഹുലതായ ഓവാദകേസു വിഞ്ഞാപകേസു സബ്രഹ്മചാരീസു ബഹൂസു വിജ്ജമാനേസു കിലേസേസു ബലവന്തേസു പടിസങ്ഖാനബഹുലതായ ച യേഭുയ്യേന ഭിക്ഖൂ അക്കോധനാ അഹേസും, ആയതിം തബ്ബിപരിയായേ അതികോധനാ ഭവിസ്സന്തി, തസ്മാ ‘‘അനാഗതേ’’തി വുത്തം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉപനാഹീതി ആഘാതവത്ഥൂസു ആഘാതസ്സ ഉപനയ്ഹനസീലാ ഉപനാഹസമ്ഭവതോ വാ ഉപനാഹീ. തത്ഥ പുരിമകാലികോ ബ്യാപാദോ കോധോ, അപരകാലികോ ഉപനാഹോ. സകിം പവത്തോ വാ ദോസോ കോധോ, അനേകക്ഖത്തും പവത്തോ ഉപനാഹോ. പരേസം വിജ്ജമാനേ ഗുണേ മക്ഖന്തി പുഞ്ജന്തി, തേസം വാ ഉദകപുഞ്ജനിയാ വിയ ഉദകസ്സ മക്ഖോ മക്ഖനം പുഞ്ജനം ഏതേസം അത്ഥീതി മക്ഖീ. അതിമാനലക്ഖണോ ഥമ്ഭോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഥമ്ഭീ. സഠാതി അസന്തഗുണവിഭാവനലക്ഖണേന സാഠേയ്യേന സമന്നാഗതാ. ഇസ്സുകീതി പരസമ്പത്തിഖിയ്യനലക്ഖണായ ഇസ്സായ സമന്നാഗതാ. നാനാവാദാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധവാദാ വിരുദ്ധദിട്ഠികാ, കലഹകാരകാ ചാതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞാതമാനിനോ ധമ്മേ, ഗമ്ഭീരേ തീരഗോചരാതി ഗമ്ഭീരേ ദുരോഭാസേ സദ്ധമ്മേ അഞ്ഞാതേ ഏവ ‘‘ഞാതോതി, ദിട്ഠോ’’തി ഏവം മാനിനോ, തതോ ഏവ തസ്സ ഓരഭാഗേ പവത്തിതായ ഓരിമതീരഗോചരാ. ലഹുകാതി ലഹുസഭാവാ ചപലാ. അഗരൂ ധമ്മേതി സദ്ധമ്മേ ഗാരവരഹിതാ. അഞ്ഞമഞ്ഞമഗാരവാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അപ്പതിസ്സാ, സങ്ഘേ സബ്രഹ്മചാരീസു ച ഗരുഗാരവവിരഹിതാ. ബഹൂ ആദീനവാതി വുത്തപ്പകാരാ, വക്ഖമാനാ ച ബഹൂ അനേകദോസാ അന്തരായാ. ലോകേതി സത്തലോകേ. ഉപ്പജ്ജിസ്സന്ത്യനാഗതേതി അനാഗതേ പാതു ഭവിസ്സന്തി. സുദേസിതം ഇമം ധമ്മന്തി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സുട്ഠു അവിപരീതം ആദികല്യാണാദിപ്പകാരേന ദേസിതം ഇമം ആഗമസദ്ധമ്മം. കിലേസിസ്സന്തീതി കിലിട്ഠം കിലേസദൂസിതം കരിസ്സന്തി, ‘‘ആപത്തിം ‘അനാപത്തീ’തി ഗരുകാപത്തിം ‘ലഹുകാപത്തീ’’’തിആദിനാ ദുച്ചരിതസംകിലേസേന അസദ്ധമ്മേന സണ്ഹസുഖുമം രൂപാരൂപധമ്മം പടിക്ഖിപിസ്സന്തി, ദിട്ഠിസംകിലേസേന ഉഭയത്രാപി തണ്ഹാസംകിലേസേന സംകിലേസിസ്സന്തി മലിനം കരിസ്സന്തി. ദുമ്മതീതി നിപ്പഞ്ഞാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഭവിസ്സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അനാഗതമദ്ധാനം…പേ… അഭിധമ്മകഥം വേദല്ലകഥം കഥേന്താ കണ്ഹധമ്മം ഓക്കമമാനാ ന ബുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി (അ. നി. ൫.൭൯).

ഗുണഹീനാതി സീലാദിഗുണവിരഹിതാ ദുസ്സീലാ, അലജ്ജിനോ ച. അഥ വാ ഗുണഹീനാതി വിനയവാരിത്താദിഗുണേന ഹീനാ ധമ്മവിനയേ അപ്പകതഞ്ഞുനോ. സങ്ഘമ്ഹീതി സങ്ഘമജ്ഝേ. വോഹരന്താതി കഥേന്താ, സങ്ഘേ വിനിച്ഛയകഥായ വത്തമാനായ യംകിഞ്ചി ഭണന്താ. വിസാരദാതി നിബ്ഭയാ പഗബ്ഭാ. ബലവന്തോതി പക്ഖബലേന ബലവന്തോ. മുഖരാതി മുഖഖരാ ഖരവാദിനോ. അസ്സുതാവിനോതി ന സുതവന്തോ, കേവലം ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സയേന ഗുണധരാ ഹുത്വാ ‘‘ധമ്മം ‘അധമ്മോ’തി, അധമ്മഞ്ച ‘ധമ്മോ’തി, വിനയം ‘അവിനയോ’തി, അവിനയഞ്ച ‘വിനയോ’’’തി ഏവം അത്തനാ യഥിച്ഛിതമത്ഥം സങ്ഘമജ്ഝേ പതിട്ഠപേന്താ ബലവന്തോ ഭവിസ്സന്തി.

ഗുണവന്തോതി സീലാദിഗുണസമ്പന്നാ. വോഹരന്താ യഥാത്ഥതോതി അത്ഥാനുരൂപം, അവിപരീതത്ഥം ‘‘ധമ്മം ‘ധമ്മോ’തി, അധമ്മം ‘അധമ്മോ’തി, വിനയം ‘വിനയോ’തി അവിനയം ‘അവിനയോ’’’തി ഏവം ദീപേന്താ. ദുബ്ബലാ തേ ഭവിസ്സന്തീതി പരിസായം അലജ്ജുസ്സന്നതായ ബലവിരഹിതാ തേ ഭവിസ്സന്തി, തേസം വചനം ന തിട്ഠിസ്സതി. ഹിരീമനാ അനത്ഥികാതി ഹിരീമന്തോ കേനചി അനത്ഥികാ. തേ ഹി ധമ്മേന വത്തും സമത്ഥാപി പാപജിഗുച്ഛതായ അപ്പകിച്ചതായ ച കേഹിചി വിരോധം അകരോന്താ അത്തനോ വാദം പതിട്ഠാപേതും ന വായമന്താ ദിട്ഠാവികമ്മം വാ അധിട്ഠാനം വാ അകത്വാ തുണ്ഹീ ഹോന്തി.

രജതന്തി രൂപിയം, തേന കഹാപണലോഹമാസകാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം, തേന മണിമുത്താദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ ‘‘അപദാ വാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൪; ൫.൩൨; ഇതിവു. ൯൦) വിയ. ‘‘രജതജാതരൂപഞ്ചാ’’തി വാ പാഠോ. ഖേത്തന്തി യത്ഥ പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണം രുഹതി, തം ഖേത്തം. തദത്ഥം അകതഭൂമിഭാഗോ വത്ഥു. അജേളകന്തി ഏളകാ നാമ അജായേവ, തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ പസുജാതീ അജാ നാമ. അജേളകഗ്ഗഹണേനേവ ഹേത്ഥ ഗോമഹിംസാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ കതോ. ദാസിദാസഞ്ചാതി ദാസിയോ ച ദാസേ ച. ദുമ്മേധാതി അവിദ്ദസുനോ, കപ്പിയാകപ്പിയം സാരുപ്പാസാരുപ്പം അജാനന്താ അത്തനോ അത്ഥായ സാദിയിസ്സന്തി സമ്പടിച്ഛിസ്സന്തി.

ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോതി പരേ ഹേട്ഠതോ കത്വാ ഓലോകനചിത്താ, അനുജ്ഝായിതബ്ബട്ഠാനേപി വാ ഉജ്ഝാനസീലാ. ബാലാതി ദുച്ചിന്തിതചിന്തനാദിനാ ബാലലക്ഖണേന സമന്നാഗതാ, തതോ ഏവ സീലേസു അസമാഹിതാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേസു ന സമാഹിതചിത്താ. ഉന്നളാതി, സമുസ്സിതതുച്ഛമാനാ. വിചരിസ്സന്തീതി മാനദ്ധജം ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരിസ്സന്തി. കലഹാഭിരതാ മഗാതി സാരമ്ഭബഹുലതായ കരണുത്തരിയപസുതാ കലഹേ ഏവ അഭിരതാ മഗസദിസാ മിഗാ വിയ അത്തഹിതാപേക്ഖാ ഘാസേസനാഭിരതാ ദുബ്ബലവിഹേസപരാതി അത്ഥോ.

ഉദ്ധതാതി ഉദ്ധച്ചേന സമന്നാഗതാ ചിത്തേകഗ്ഗതാരഹിതാ. നീലചീവരപാരുതാതി അകപ്പിയരജനരത്തേന നീലവണ്ണേന ചീവരേന പാരുതാ, താദിസം ചീവരം നിവാസേത്വാ ചേവ പാരുപിത്വാ ച വിചരണകാ. കുഹാതി സാമന്തജപ്പനാദിനാ കുഹനവത്ഥുനാ കുഹകാ, അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ കോഹഞ്ഞം കത്വാ പരേസം വിമ്ഹാപയാ. ഥദ്ധാതി കോധേന മാനേന ച ഥദ്ധമാനസാ കക്ഖളഹദയാ. ലപാതി ലപനകാ കുഹനവുത്തികാ, പസന്നമാനസേഹി മനുസ്സേഹി ‘‘കേന, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ അത്ഥോ’’തി പച്ചയദായകാനം വദാപനകാ, പയുത്തവാചാവസേന, നിപ്പേസികതാവസേന ച പച്ചയത്ഥം ലപകാതി വാ അത്ഥോ. സിങ്ഗീതി ‘‘തത്ഥ കതമം സിങ്ഗം? യം സിങ്ഗം സിങ്ഗാരതാ ചാതുരതാ ചാതുരിയം പരിക്ഖതതാ പാരിക്ഖതിയ’’ന്തി (വിഭ. ൮൫൨) ഏവം വുത്തേഹി സിങ്ഗസദിസേഹി പാകടകിലേസേഹി സമന്നാഗതാ, സിങ്ഗാരചരിതാതി അത്ഥോ. ‘‘അരിയാ വിയാ’’തി ഇദം ‘‘കുഹാ’’തി ഏതസ്സേവ അത്ഥദസ്സനം. കുഹകാനഞ്ഹി അരിയാനമിവ ഠിതഭാവം ദസ്സേന്തോ അരിയാ വിയ വിചരന്തീതി ആഹ.

തേലസണ്ഠേഹീതി സിത്ഥകതേലേന വാ ഉദകതേലേന വാ ഓസണ്ഠിതേഹി. ചപലാതി കായമണ്ഡനപരിക്ഖാരമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന യുത്താ. അഞ്ജനക്ഖികാതി അലങ്കാരഞ്ജനേന അഞ്ജിതനേത്താ. രഥിയായ ഗമിസ്സന്തീതി ഭിക്ഖാചരിയായ കുലൂപസങ്കമനാപദേസേഹി, മഹാരച്ഛായ ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമിസ്സന്തി. ദന്തവണ്ണികപാരുതാതി ദന്തവണ്ണരത്തേന ചീവരേന പാരുതസരീരാ.

അജേഗുച്ഛന്തി അജിഗുച്ഛിതബ്ബം. വിമുത്തേഹീതി അരിയേഹി. സുരത്തന്തി കപ്പിയരജനേന സുട്ഠു രത്തം, അരഹന്താനം ബുദ്ധാദീനം ചിണ്ണതായ അരഹദ്ധജം ജിഗുച്ഛിസ്സന്തി കാസാവം. കസ്മാ? ഓദാതേസു സമുച്ഛിതാ ഗേധം ആപന്നാ. ദന്തവണ്ണപാരുപനസ്സ ഹി ഇദം കാരണവചനം. തേ ഹി സേതകം സമ്ഭാവേന്താ ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം സേതകേ ഗഹിതേ ലിങ്ഗപരിച്ചാഗോ ഏവ സിയാ’’തി ദന്തവണ്ണം പാരുപന്തി.

ലാഭകാമാതി ലാഭഗിദ്ധാ. ഭിക്ഖാചരിയാസുപി കോസജ്ജയോഗതോ കുസീതാ. സമണധമ്മം കാതും ചിത്തസ്സ ഉസ്സാഹാഭാവേന ഹീനവീരിയാ. കിച്ഛന്താതി, കിലമന്താ, വനപത്ഥേസു വസിതും കിച്ഛന്താ കിലന്തചിത്താതി അത്ഥോ. ഗാമന്തേസൂതി ഗാമന്തസേനാസനേസു ഗാമസമീപേസു സേനാസനേസു, ഗാമദ്വാരേസു വാ സേനാസനേസു. വസിസ്സരേതി വസിസ്സന്തി.

തേ തേവ അനുസിക്ഖന്താതി യേ യേ മിച്ഛാജീവപ്പയോഗേന ലദ്ധലാഭാ, തേ തേ ഏവ പുഗ്ഗലേ അനുസിക്ഖന്താ ഭമിസ്സന്തി. ഭമിസ്സന്തീതി സയമ്പി തേ വിയ മിച്ഛാജീവേന ലാഭം ഉപ്പാദേതും രാജകുലാദീനി സേവന്താ പരിബ്ഭമിസ്സന്തി. ‘‘ഭജിസ്സന്തീ’’തി വാ പാഠോ, സേവിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. അസംയതാതി സീലസംയമരഹിതാ.

യേ യേ അലാഭിനോ ലാഭന്തി യേ യേ ഭിക്ഖൂ മിച്ഛാജീവപരിവജ്ജനേന അപ്പപുഞ്ഞതായ ച ലാഭസ്സ പച്ചയസ്സ ന ലാഭിനോ, തേ പുജ്ജാ പൂജനീയാ പാസംസാ തദാ അനാഗതേ കാലേ ന ഭവിസ്സന്തി. സുപേസലേപി തേ ധീരേതി ധിതിസമ്പന്നതായ ധീരേ സുട്ഠു പേസലേപി തേ ഭിക്ഖൂ ന സേവിസ്സന്തി, തദാ അനാഗതേ തേ ലാഭിനോ ലാഭകാമാവ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ.

മിലക്ഖുരജനം രത്തന്തി കാലകച്ഛകരജനേന രത്തം. സമാസപദഞ്ഹേതം, ഗാഥാസുഖത്ഥം സാനുനാസികനിദ്ദേസോ. ഗരഹന്താ സകം ധജന്തി അത്തനോ ധജഭൂതം കാസാവം ജിഗുച്ഛന്താ. സാസനേ പബ്ബജിതാനഞ്ഹി കാസാവോ ധജോ നാമ. തിത്ഥിയാനം ധജം കേചീതി കേചി സക്യപുത്തിയഭാവം പടിജാനന്താ ഏവ തിത്ഥിയാനം സേതവത്ഥികാനം ധജഭൂതം അവദാതകം സേതവത്ഥം ധാരേസ്സന്തി.

അഗാരവോ ച കാസാവേതി അരഹദ്ധജഭൂതേ കാസാവേ അഗാരവോ അബഹുമാനം തദാ അനാഗതേ തേസം ഭവിസ്സതി. പടിസങ്ഖാ ച കാസാവേതി ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവാമീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന പച്ചവേക്ഖണമത്തമ്പി കാസാവപരിഭോഗേ ന ഭവിസ്സതി.

കാസാവം ധാരേന്തേന കാസാവം ബഹുമാനേന ‘‘ദുച്ചരിതതോ ഓരമിതബ്ബ’’ന്തി കാസാവസ്സ ഗരുകാതബ്ബഭാവേ ഛദ്ദന്തജാതകമുദാഹരന്തോ ‘‘അഭിഭൂതസ്സ ദുക്ഖേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സല്ലവിദ്ധസ്സാതി പുഥുനാ സവിസേന സല്ലേന വിദ്ധസ്സ, തതോ ഏവ മഹതാ ദുക്ഖേന അഭിഭൂതസ്സ. രുപ്പതോതി സരീരവികാരം ആപജ്ജതോ. മഹാഘോരാതി സരീരജീവിതേസു നിരപേക്ഖതായ ഭിമ്മാ ഗരുതരാ പടിസങ്ഖാ അഞ്ഞേഹി അചിന്തിയാ ചിന്താമത്തേന പവത്തേതും അസക്കുണേയ്യാ ഛദ്ദന്തമഹാനാഗസ്സആസി, അഹോസി. ഛദ്ദന്തനാഗരാജകാലേ ഹി ബോധിസത്തോ സോണുത്തരേന നാമ നേസാദേന പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ ഠത്വാ വിസപീതേന സല്ലേന വിദ്ധോ മഹതാ ദുക്ഖേന അഭിഭൂതോ തം ഗഹേത്വാ പരിദഹിതം കാസാവം ദിസ്വാ ‘‘അയം അരിയദ്ധജേന പടിച്ഛന്നോ, ന മയാ ഹിംസിതബ്ബോ’’തി തത്ഥ മേത്തചിത്തമേവ പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ഉപരിധമ്മം ദേസേസി. യഥാഹ –

‘‘സമപ്പിതോ പുഥുസല്ലേന നാഗോ,

അദുട്ഠചിത്തോ ലുദ്ദകമജ്ഝഭാസി;

കിമത്ഥയം കിസ്സ വാ സമ്മ ഹേതു,

മമം വധീ കസ്സ വായം പയോഗോ’’തിആദി. (ജാ. ൧.൧൬.൧൨൪);

ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഥേരോ ‘‘ഛദ്ദന്തോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുരത്തം അരഹദ്ധജന്തി സോണുത്തരേന പരിദഹിതകാസാവം സന്ധായാഹ. അഭണീതി അഭാസി. ഗാഥാതി ഗാഥായോ. ഗജോതി ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ. അത്ഥോപസംഹിതാതി അത്ഥസന്നിസ്സിതാ ഹിതാ, ഹിതയുത്താതി അത്ഥോ.

ഛദ്ദന്തനാഗരാജേന വുത്തഗാഥാസു അനിക്കസാവോതി രാഗാദീഹി കസാവേഹി കസാവോ, പരിദഹിസ്സതീതി നിവാസനപാരുപനഅത്ഥരണവസേന പരിഭുഞ്ജിസ്സതി. ‘‘പരിധസ്സതീ’’തി വാ പാഠോ. അപേതോ ദമസച്ചേനാതി ഇന്ദ്രിയദമേന ചേവ പരമത്ഥസച്ചപക്ഖികേന വചീസച്ചേന ച അപേതോ, വിയുത്തോ പരിച്ചത്തോതി അത്ഥോ. ന സോതി സോ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ കാസാവം പരിദഹിതും നാരഹതി.

വന്തകസാവസ്സാതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി വന്തകസാവോ ഛഡ്ഡിതകസാവോ പഹീനകസാവോ അസ്സ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. സീലേസൂതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേസു. സുസമാഹിതോതി സുട്ഠു സമാഹിതോ. ഉപേതോതി ഇന്ദ്രിയദമേന ചേവ വുത്തപ്പകാരേന സച്ചേന ച ഉപഗതോ സമന്നാഗതോ. സ വേതി സോ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ തം ഗന്ധകാസാവവത്ഥം ഏകന്തേന അരഹതീതി അത്ഥോ.

വിപന്നസീലോതി ഭിന്നസീലോ. ദുമ്മേധോതി നിപ്പഞ്ഞോ സീലവിസോധനപഞ്ഞായ വിരഹിതോ. പാകടോതി ‘‘ദുസ്സീലോ അയ’’ന്തി പാകടോ പകാസോ, വിക്ഖിത്തിന്ദ്രിയതായ വാ പാകടോ പാകടിന്ദ്രിയോതി അത്ഥോ. കാമകാരിയോതി ഭിന്നസംവരതായ യഥിച്ഛിതകാരകോ, കാമസ്സ വാ മാരസ്സ യഥാകാമകരണീയോ. വിബ്ഭന്തചിത്തോതി രൂപാദീസു വിസയേസു വിക്ഖിത്തചിത്തോ. നിസ്സുക്കോതി അസുക്കോ സുക്കധമ്മരഹിതോ ഹിരോത്തപ്പവിവജ്ജിതോ, കുസലധമ്മസമ്പാദനഉസ്സുക്കരഹിതോ വാ.

വീതരാഗോതി വിഗതച്ഛന്ദരാഗോ. ഓദാതമനസങ്കപ്പോതി സുവിസുദ്ധമനോവിതക്കോ, അനാവിലസങ്കപ്പോ വാ.

കാസാവം കിം കരിസ്സതീതി യസ്സ സീലം നത്ഥി, തസ്സ കാസാവം കിം നാമ പയോജനം സാധേസ്സതി, ചിത്തകതസദിസം തസ്സ പബ്ബജിതലിങ്ഗന്തി അത്ഥോ.

ദുട്ഠചിത്താതി രാഗാദിദോസേഹി ദൂസിതചിത്താ. അനാദരാതി സത്ഥരി ധമ്മേ അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച ആദരരഹിതാ അഗാരവാ. താദീനം മേത്തചിത്താനന്തി മേത്താഭാവനായ സമ്പയുത്തഹദയേ തേനേവ അരഹത്താധിഗമേന ഇട്ഠാദീസു താദിഭാവപ്പത്തേ ഉളാരഗുണേ. ഉപയോഗത്ഥേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സന്തീതി ‘‘സീലാദിസമ്പന്നേ ദിസ്വാ തേ സമ്ഭാവേന്താ വിപന്നസീലേ അമ്ഹേ ന ബഹും മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി അത്തനി അഗാരവഭയേന യഥാ തേ ഉബ്ബാള്ഹാ പക്കമിസ്സന്തി, തഥാ ബാധിസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

സിക്ഖാപേന്താപീതി സിക്ഖാപിയമാനാപി. കമ്മത്ഥേ ഹി അയം കത്തുനിദ്ദേസോ. ഥേരേഹീതി അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി. ചീവരധാരണന്തി ഇദം സമണപടിപത്തിയാ നിദസ്സനമത്തം, തസ്മാ ‘‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൧൨൨) സിക്ഖാപിയമാനാപീതി അത്ഥോ. ന സുണിസ്സന്തീതി ഓവാദം ന ഗണ്ഹിസ്സന്തി.

തേ തഥാ സിക്ഖിതാ ബാലാതി തേ അന്ധബാലാ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി സിക്ഖാപിയമാനാപി അനാദരതായ അസിക്ഖിതാതി. നാദിയിസ്സന്തുപജ്ഝായേതി ഉപജ്ഝായേ ആചരിയേ ച ആദരം ന കരോന്തി, തേസം അനുസാസനിയം ന തിട്ഠന്തി. യഥാ കിം? ഖളുങ്കോ വിയ സാരഥിം യഥാ ഖളുങ്കോ ദുട്ഠസ്സോ അസ്സദമകം നാദിയതി ന തസ്സ ഉപദേസേ തിട്ഠതി, ഏവം തേപി ഉപജ്ഝായാചരിയേ ന ഭായന്തി ന സാരജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനം. തത്ഥ ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. അനാഗതദ്ധാനന്തി അനാഗതമദ്ധാനം, അനാഗതേ കാലേതി അത്ഥോ. തംയേവ സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘പത്തേ കാലമ്ഹി പച്ഛിമേ’’തി ആഹ. തത്ഥ കതമോ പച്ഛിമകാലോ? ‘‘തതിയസങ്ഗീതിതോ പട്ഠായ പച്ഛിമകാലോ’’തി കേചി, തം ഏകേ നാനുജാനന്തി. സാസനസ്സ ഹി പഞ്ചയുഗാനി വിമുത്തിയുഗം, സമാധിയുഗം, സീലയുഗം, സുതയുഗം, ദാനയുഗന്തി. തേസു പഠമം വിമുത്തിയുഗം, തസ്മിം അന്തരഹിതേ സമാധിയുഗം വത്തതി, തസ്മിമ്പി അന്തരഹിതേ സീലയുഗം വത്തതി, തസ്മിമ്പി അന്തരഹിതേ സുതയുഗം വത്തതേവ. അപരിസുദ്ധസീലോ ഹി ഏകദേസേന പരിയത്തിബാഹുസച്ചം പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി ലാഭാദികാമതായ. യദാ പന മാതികാപരിയോസാനാ പരിയത്തി സബ്ബസോ അന്തരധായതി, തതോ പട്ഠായ ലിങ്ഗമത്തമേവ അവസിസ്സതി, തദാ യഥാ തഥാ ധനം സംഹരിത്വാ ദാനമുഖേന വിസ്സജ്ജേന്തി, സാ കിര നേസം ചരിമാ സമ്മാപടിപത്തി. തത്ഥ സുതയുഗതോ പട്ഠായ പച്ഛിമകാലോ, ‘‘സീലയുഗതോ പട്ഠായാ’’തി അപരേ.

ഏവം ഥേരോ പച്ഛിമേ കാലേ ഉപ്പജ്ജനകം മഹാഭയം ദസ്സേത്വാ പുന തത്ഥ സന്നിപതിതഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദദന്തോ ‘‘പുരാ ആഗച്ഛതേ’’തിആദിനാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി. തത്ഥ പുരാ ആഗച്ഛതേ ഏതന്തി ഏതം മയാ തുമ്ഹാകം വുത്തം പടിപത്തിഅന്തരായകരം അനാഗതം മഹാഭയം ആഗച്ഛതി പുരാ, യാവ ആഗമിസ്സതി, താവദേവാതി അത്ഥോ. സുബ്ബചാതി വചനക്ഖമാ സോവചസ്സകാരകേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ, ഗരൂനം അനുസാസനിയോ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ ഹോഥാതി അത്ഥോ. സഖിലാതി മുദുഹദയാ.

മേത്തചിത്താതി സബ്ബസത്തേസു ഹിതൂപസംഹാരലക്ഖണായ മേത്തായ സമ്പയുത്തചിത്താ. കാരുണികാതി കരുണായ നിയുത്താ പരേസം ദുക്ഖാപനയനാകാരവുത്തിയാ കരുണായ സമന്നാഗതാ. ആരദ്ധവീരിയാതി അകുസലാനം പഹാനായ കുസലാനം ഉപസമ്പദായ പഗ്ഗഹിതവീരിയാ. പഹിതത്താതി നിബ്ബാനം പടിപേസിതചിത്താ. നിച്ചന്തി സബ്ബകാലം. ദള്ഹപരക്കമാതി ഥിരവീരിയാ.

പമാദന്തി പമജ്ജനം, കുസലാനം ധമ്മാനം അനനുട്ഠാനം, അകുസലേസു ച ധമ്മേസു ചിത്തവോസ്സഗ്ഗോ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘തത്ഥ കതമോ പമാദോ? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ’’തിആദി (വിഭ. ൯൩൦).

അപ്പമാദന്തി അപ്പമജ്ജനം, സോ പമാദസ്സ പടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥതോ ഹി അപ്പമാദോ നാമ സതിയാ അവിപ്പവാസോ, ഉപട്ഠിതായ സതിയാ ഏവ ചേതം നാമം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യസ്മാ പമാദമൂലകാ സബ്ബേ അനത്ഥാ, അപ്പമാദമൂലകാ ച സബ്ബേ അത്ഥാ, തസ്മാ പമാദം ഭയതോ ഉപദ്ദവതോ ദിസ്വാ അപ്പമാദഞ്ച ഖേമതോ അനുപദ്ദവതോ ദിസ്വാ അപ്പമാദപടിപത്തിയാ സിഖാഭൂതം സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം വസേന അട്ഠങ്ഗികം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേഥ, അമതം നിബ്ബാനം ഫുസന്താ സച്ഛികരോന്താ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേഥ, ദസ്സനമഗ്ഗമത്തേ അട്ഠത്വാ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ഉപ്പാദനവസേന വഡ്ഢേഥ, ഏവം വോ അപ്പമാദഭാവനാ സിഖാപത്താ ഭവിസ്സതീതി.

ഏവം ഥേരോ സമ്പത്തപരിസം ഓവദതി. ഇമാ ഏവ ചിമസ്സ ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹേസുന്തി.

ഫുസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സാരിപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാചാരീ യഥാസതോതിആദികാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. തസ്സ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ച വത്ഥു ഏവം വേദിതബ്ബം – അതീതേ ഇതോ സതസഹസ്സകപ്പാധികേ അസങ്ഖ്യേയ്യമത്ഥകേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നാമേന സരദമാണവോ നാമ അഹോസി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നാമേന സിരിവഡ്ഢകുടുമ്ബികോ നാമ അഹോസി. തേ ഉഭോപി സഹപംസുകീളകസഹായാ അഹേസും. തേസു സരദമാണവോ പിതു അച്ചയേന കുലസന്തകം ധനം പടിപജ്ജിത്വാ ഏകദിവസം രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേസം സത്താനം മരണം നാമ ഏകന്തികം, തസ്മാ മയാ ഏകം പബ്ബജ്ജം ഉപഗന്ത്വാ മോക്ഖമഗ്ഗോ ഗവേസിതബ്ബോ’’തി സഹായം ഉപസങ്കമിത്വാ, സമ്മ, അഹം പബ്ബജിതുകാമോ, കിം ത്വം പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഹോതു അഹമേവ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി രതനകോട്ഠാഗാരാനി വിവരാപേത്വാ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം ദത്വാ പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തസ്സ പബ്ബജ്ജം അനുപബ്ബജിതാ ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ബ്രാഹ്മണപുത്താ അഹേസും. സോ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ അട്ഠ ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ തേസമ്പി ജടിലാനം കസിണപരികമ്മം ആചിക്ഖി. തേപി സബ്ബേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസും.

തേന സമയേന അനോമദസ്സീ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ സത്തേ സംസാരമഹോഘതോ താരേത്വാ ഏകദിവസം ‘‘സരദതാപസസ്സ ച അന്തേവാസികാനഞ്ച സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകോ അദുതിയോ പത്തചീവരമാദായ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ‘‘ബുദ്ധഭാവം മേ ജാനാതൂ’’തി താപസസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. സരദതാപസോ സത്ഥു സരീരേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ഉപധാരേത്വാ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോയേവായ’’ന്തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. സരദതാപസോ സത്ഥു സന്തികേ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ തസ്സ അന്തേവാസികാ ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ജടിലാ പണീതപണീതാനി ഓജവന്താനി ഫലാഫലാനി ഗഹേത്വാ ആഗതാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതപ്പസാദാ അത്തനോ ആചരിയസ്സ ച സത്ഥു ച നിസിന്നാകാരം ഓലോകേത്വാ, ‘‘ആചരിയ, മയം പുബ്ബേ ‘തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ കോചി നത്ഥീ’തി വിചരാമ, അയം പന പുരിസോ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ മഞ്ഞേ’’തി ആഹംസു. ‘‘കിം വദേഥ, താതാ? സാസപേന സദ്ധിം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധം സിനേരും സമം കാതും ഇച്ഛഥ? സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന മം തുല്യം മാ കരിത്ഥാ’’തി. അഥ തേ താപസാ ആചരിയസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘യാവ മഹാ വതായം പുരിസുത്തമോ’’തി സബ്ബേവ പാദേസു നിപതിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിംസു.

അഥ തേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘താതാ, സത്ഥു അനുച്ഛവികോ നോ ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥി, സത്ഥാ ച ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഇധാഗതോ, ഹന്ദ മയം ദേയ്യധമ്മം യഥാബലം ദസ്സാമ. തുമ്ഹേഹി യം യം പണീതം ഫലാഫലം ആഭതം, തം തം ആഹരഥാ’’തി ആഹരാപേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ സയം തഥാഗതസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാരാ ച ഫലാഫലേ പടിഗ്ഗണ്ഹിതമത്തേ ദേവതാ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. താപസോ ഉദകമ്പി സയമേവ പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ ഭോജനകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥരി നിസിന്നേ സബ്ബേ അന്തേവാസികേ പക്കോസിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയം കഥം കഥേന്തോ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ചിന്തേസി. തേ സത്ഥു ചിത്തം ഞത്വാ താവദേവ സതസഹസ്സഖീണാസവപരിവാരാ അഗ്ഗസാവകാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു.

തതോ സരദതാപസോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പുപ്ഫാസനേന പൂജാ കാതബ്ബാ, തസ്മാ പുപ്ഫാനി ആഹരഥാ’’തി. തേ താവദേവ ഇദ്ധിയാ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ ബുദ്ധസ്സ യോജനപ്പമാണം പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉഭിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം തിഗാവുതം, സേസഭിക്ഖൂനം അഡ്ഢയോജനികാദിഭേദം, സങ്ഘനവകസ്സ ഉസഭമത്തം പഞ്ഞാപേസും. ഏവം തേസം പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു സരദതാപസോ തഥാഗതസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ – ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അനുഗ്ഗഹത്ഥായ ഇമം പുപ്ഫാസനം അഭിരുഹഥാ’’തി ആഹ. നിസീദി ഭഗവാ പുപ്ഫാസനേ. സത്ഥരി നിസിന്നേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ സേസഭിക്ഖൂ ച അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ‘‘തേസം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’തി നിരോധം സമാപജ്ജി. സത്ഥു സമാപന്നഭാവം ഞത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാപി സേസഭിക്ഖൂപി നിരോധം സമാപജ്ജിംസു. താപസോ സത്താഹം നിരന്തരം പുപ്ഫച്ഛത്തം ധാരേന്തോ അട്ഠാസി. ഇതരേ പന വനമൂലഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേസകാലേ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠംസു.

സത്ഥാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധതോ വുട്ഠായ അഗ്ഗസാവകം നിസഭത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘താപസാനം പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി. ഥേരോ സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാ തേസം പുപ്ഫാസനാനുമോദനം അകാസി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ ദുതിയം അഗ്ഗസാവകം അനോമത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ത്വമ്പി ഇമേസം ധമ്മം ദേസേഹീ’’തി. സോപി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ തേസം ധമ്മം കഥേസി. ദ്വിന്നമ്പി ദേസനായ ഏകസ്സപി ധമ്മാഭിസമയോ നാഹോസി. അഥ സത്ഥാ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ധമ്മദേസനം ആരഭി. ദേസനാവസാനേ ഠപേത്വാ സരദതാപസം അവസേസാ സബ്ബേപി ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേ താവദേവ അന്തരഹിതതാപസവേസാ അട്ഠപരിക്ഖാരവരധരാ സട്ഠിവസ്സികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും.

സരദതാപസോ പന ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അയം നിസഭത്ഥേരോ വിയ അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി സത്ഥു ദേസനാകാലേ ഉപ്പന്നപരിവിതക്കതായ അഞ്ഞവിഹിതോ ഹുത്വാ മഗ്ഗഫലാനി പടിവിജ്ഝിതും നാസക്ഖി. അഥ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ തഥാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാപിസ്സ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ – ‘‘ഇതോ ത്വം കപ്പസതസഹസ്സാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകോ സാരിപുത്തോ നാമ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ ധമ്മകഥം വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ആകാസം പക്ഖന്ദി.

സരദതാപസോപി സഹായകസ്സ സിരിവഡ്ഢസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, സമ്മ, മയാ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനം പത്ഥിതം, ത്വമ്പി തസ്സ ദുതിയസാവകട്ഠാനം പത്ഥേഹീതി.

സിരിവഡ്ഢോ തം ഉപദേസം സുത്വാ അത്തനോ നിവേസനദ്വാരേ അട്ഠകരീസമത്തം ഠാനം സമതലം കാരേത്വാ ലാജപഞ്ചമാനി പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ നീലുപ്പലച്ഛദനം മണ്ഡപം കാരേത്വാ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനമ്പി ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം സജ്ജേത്വാ, സരദതാപസേന സത്ഥാരം നിമന്താപേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ, ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം മഹാരഹേഹി വത്ഥേഹി അച്ഛാദേത്വാ, ദുതിയസാവകഭാവായ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാപിസ്സ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ വുത്തനയേന ബ്യാകരിത്വാ ഭത്താനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സിരിവഡ്ഢോ ഹട്ഠപഹട്ഠോ യാവജീവം കുസലകമ്മം കത്വാ ദുതിയചിത്തവാരേ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. സരദതാപസോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി.

തതോ പട്ഠായ നേസം ഉഭിന്നമ്പി അന്തരാകമ്മം ന കഥിതം. അമ്ഹാകം പന ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ സരദതാപസോ രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ ഉപതിസ്സഗാമേ രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തംദിവസമേവസ്സ സഹായോപി രാജഗഹസ്സേവ അവിദൂരേ കോലിതഗാമേ മോഗ്ഗലിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. താനി കിര ദ്വേപി കുലാനി യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ആബദ്ധപടിബദ്ധസഹായകാനേവ. തേസം ദ്വിന്നം ഏകദിവസമേവ ഗബ്ഭപരിഹാരമദംസു. ദസമാസച്ചയേന ജാതാനമ്പി തേസം ഛസട്ഠി ധാതിയോ ഉപട്ഠാപേസും, നാമഗ്ഗഹണദിവസേ രൂപസാരിബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തസ്സ ഉപതിസ്സഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ ഉപതിസ്സോതി നാമം അകംസു. ഇതരസ്സ കോലിതഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ കോലിതോതി നാമം അകംസു. തേ ഉഭോപി മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢന്താ വുദ്ധിമന്വായ സബ്ബസിപ്പാനം പാരം അഗമംസു.

അഥേകദിവസം തേ രാജഗഹേ ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം പസ്സന്താ മഹാജനം സന്നിപതിതം ദിസ്വാ ഞാണസ്സ പരിപാകഗതത്താ യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്താ ‘‘സബ്ബേപിമേ ഓരം വസ്സസതാനം മച്ചുമുഖേ പതിസ്സന്തീ’’തി സംവേഗം പടിലഭിത്വാ ‘‘അമ്ഹേഹി മോക്ഖധമ്മോ പരിയേസിതബ്ബോ, തഞ്ച പരിയേസന്തേഹി ഏകം പബ്ബജ്ജം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി നിച്ഛയം കത്വാ പഞ്ചഹി മാണവകസതേഹി സദ്ധിം സഞ്ചയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേസം പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സഞ്ചയോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി. തേ കതിപാഹേനേവ സബ്ബം സഞ്ചയസ്സ സമയം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ സാരം അദിസ്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ തേ തേ പണ്ഡിതസമ്മതേ സമണബ്രാഹ്മണേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, തേ തേഹി പുട്ഠാ നേവ സമ്പായന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു തേയേവ തേസം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തി. ഏവം തേ മോക്ഖം പരിയേസന്താ കതികം അകംസു – ‘‘അമ്ഹേസു യോ പഠമം അമതം അധിഗച്ഛതി, സോ ഇതരസ്സ ആരോചേതൂ’’തി.

തേന ച സമയേന അമ്ഹാകം സത്ഥരി പഠമാഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ അനുപുബ്ബേന ഉരുവേലകസ്സപാദികേ സഹസ്സജടിലേ ദമേത്വാ രാജഗഹേ വിഹരന്തേ ഏകദിവസം ഉപതിസ്സോ പരിബ്ബാജകോ പരിബ്ബാജകാരാമം ഗച്ഛന്തോ ആയസ്മന്തം അസ്സജിത്ഥേരം രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ന മയാ ഏവരൂപോ ആകപ്പസമ്പന്നോ പബ്ബജിതോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, സന്തധമ്മേന നാമ ഏത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സഞ്ജാതപ്പസാദോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ആയസ്മന്തം ഉദിക്ഖന്തോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. ഥേരോപി ലദ്ധപിണ്ഡപാതോ പരിഭുഞ്ജിതും പതിരൂപം ഓകാസം ഗതോ. പരിബ്ബാജകോ അത്തനോ പരിബ്ബാജകപീഠം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ചസ്സ അത്തനോ കുണ്ഡികായ ഉദകം അദാസി.

ഏവം സോ ആചരിയവത്തം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചേന ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കോ വാ തേ സത്ഥാ, കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അപദിസി. പുന തേന ‘‘കിംവാദീ പനായസ്മതോ സത്ഥാ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഇമസ്സ സാസനസ്സ ഗമ്ഭീരതം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ നവകഭാവം പവേദേത്വാ സങ്ഖേപവസേന ചസ്സ സാസനധമ്മം കഥേന്തോ ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി (മഹാവ. ൬൦; അപ. ഥേര ൧.൧.൨൮൬; പേടകോ. ൯) ഗാഥമാഹ. പരിബ്ബാജകോ പഠമപദദ്വയമേവ സുത്വാ സഹസ്സനയസമ്പന്നേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, ഇതരം പദദ്വയം സോതാപന്നകാലേ നിട്ഠാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ പന സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഉപരി വിസേസേ അപ്പവത്തേന്തേ ‘‘ഭവിസ്സതി ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഥേരം ആഹ – ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഉപരി ധമ്മദേസനം വഡ്ഢയിത്ഥ, ഏത്തകമേവ ഹോതു, കഹം അമ്ഹാകം സത്ഥാ വസതീ’’തി? ‘‘വേളുവനേ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ പുരതോ ഗച്ഛഥ, അഹം മയ്ഹം സഹായകസ്സ കതപടിഞ്ഞം മോചേത്വാ തം ഗഹേത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം അഗമാസി.

കോലിതപരിബ്ബാജകോ തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മുഖവണ്ണോ ന അഞ്ഞദിവസേസു വിയ, അദ്ധാനേന അമതം അധിഗതം ഭവിസ്സതീ’’തി തേനേവസ്സ വിസേസാധിഗമം സമ്ഭാവേത്വാ അമതാധിഗമം പുച്ഛി. സോപിസ്സ ‘‘ആമാവുസോ, അമതം അധിഗത’’ന്തി പടിജാനിത്വാ തമേവ ഗാഥം അഭാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ കോലിതോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ ആഹ – ‘‘കഹം നോ സത്ഥാ’’തി? ‘‘വേളുവനേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ആവുസോ, ആയാമ, സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമാ’’തി. ഉപതിസ്സോ സബ്ബകാലമ്പി ആചരിയപൂജകോവ, തസ്മാ സഞ്ചയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ഗുണേ പകാസേത്വാ തമ്പി സത്ഥു സന്തികം നേതുകാമോ അഹോസി. സോ ലാഭാസാപകതോ അന്തേവാസികഭാവം അനിച്ഛന്തോ ‘‘ന സക്കോമി ചാടി ഹുത്വാ ഉദകസിഞ്ചനം ഹോതു’’ന്തി പടിക്ഖിപി. തേ അനേകേഹി കാരണേഹി തം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താ അത്തനോ ഓവാദേ വത്തമാനേഹി അഡ്ഢതേയ്യസതേഹി അന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം വേളുവനം അഗമംസു. സത്ഥാ തേ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏതം മേ സാവകയുഗം ഭവിസ്സതി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗ’’ന്തി വത്വാ തേസം പരിസായ ചരിയവസേന ധമ്മം ദേസേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന ഉപസമ്പദം അദാസി. യഥാ തേസം, ഏവം അഗ്ഗസാവകാനമ്പി ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ആഗതമേവ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയകിച്ചം പന ന നിട്ഠാതി. കസ്മാ? സാവകപാരമീഞാണസ്സ മഹന്തതായ.

തേസു ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പബ്ബജിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ മഗധരട്ഠേ കല്ലവാലഗാമേ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഥിനമിദ്ധേ ഓക്കന്തേ സത്ഥാരാ സംവേജിതോ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ ധാതുകമ്മട്ഠാനം (അ. നി. ൭.൬൧) സുണന്തോ ഏവ ഉപരിമഗ്ഗത്തയം അധിഗന്ത്വാ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പബ്ബജിതദിവസതോ അഡ്ഢമാസം അതിക്കമിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം രാജഗഹേ സൂകരഖതലേണേ വിഹരന്തോ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തേ (മ. നി. ൨.൨൦൧ ആദയോ) ദേസിയമാനേ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ പരസ്സ വഡ്ഢിതം ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ വിയ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി. ഇതി ദ്വിന്നമ്പി അഗ്ഗസാവകാനം സത്ഥു സമീപേ ഏവ സാവകപാരമീഞാണം മത്ഥകം പത്തം. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧.൧൪൧-൩൭൪) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സ അവിദൂരേ, ലമ്ബകോ നാമ പബ്ബതോ;

അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, പണ്ണസാലാ സുമാപിതാ.

‘‘ഉത്താനകൂലാ നദികാ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ;

സുസുദ്ധപുലിനാകിണ്ണാ, അവിദൂരേ മമസ്സമം.

‘‘അസക്ഖരാ അപബ്ഭാരാ, സാദു അപ്പടിഗന്ധികാ;

സന്ദതീ നദികാ തത്ഥ, സോഭയന്താ മമസ്സമം.

‘‘കുമ്ഭീലാ മകരാ ചേത്ഥ, സുസുമാരാ ച കച്ഛപാ;

ചരന്തി നദിയാ തത്ഥ, സോഭയന്താ മമസ്സമം.

‘‘പാഠീനാ പാവുസാ മച്ഛാ, ബലജാ മുഞ്ജരോഹിതാ;

വഗ്ഗളാ പപതായന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘ഉഭോ കൂലേസു നദിയാ, പുപ്ഫിനോ ഫലിനോ ദുമാ;

ഉഭതോ അഭിലമ്ബന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘അമ്ബാ സാലാ ച തിലകാ, പാടലീ സിന്ദുവാരകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ.

‘‘ചമ്മകാ സളലാ നീപാ, നാഗപുന്നാഗകേതകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ.

‘‘അതിമുത്താ അസോകാ ച, ഭഗിനീമാലാ ച പുപ്ഫിതാ;

അങ്കോലാ ബിമ്ബിജാലാ ച, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ.

‘‘കേതകാ കന്ദലി ചേവ, ഗോധുകാ തിണസൂലികാ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘കണികാരാ കണ്ണികാ ച, അസനാ അജ്ജുനാ ബഹൂ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘പുന്നാഗാ ഗിരിപുന്നാഗാ, കോവിളാരാ ച പുപ്ഫിതാ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.

‘‘ഉദ്ദാലകാ ച കുടജാ, കദമ്ബാ വകുലാ ബഹൂ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം.