൪. രട്ഠപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പസ്സ ചിത്തകതന്തിആദികാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ഹംസവതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന ഘരാവാസേ പതിട്ഠിതോ രതനകോട്ഠാഗാരകമ്മികേന ദസ്സിതം അപരിമാണം കുലവംസാനുഗതം ധനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഏത്തകം ധനരാസിം മയ്ഹം പിതുഅയ്യകപയ്യകാദയോ അത്തനാ സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഗന്തും നാസക്ഖിംസു, മയാ പന ഗഹേത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം അദാസി. സോ അഭിഞ്ഞാലാഭിം ഏകം താപസം ഉപട്ഠഹന്തോ തേന ദേവലോകാധിപച്ചേ നിയോജിതോ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥസ്സ കുലസ്സ ഏകപുത്തകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

തേന ച സമയേന പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ വേനേയ്യസത്തേ നിബ്ബാനമഹാനഗരസങ്ഖാതം ഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേസി. അഥ സോ കുലപുത്തോ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പരിസപരിയന്തേ നിസീദി. തേന ഖോ പന സമയേന സത്ഥാ ഏകം ഭിക്ഖും സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. തം ദിസ്വാ സോ പസന്നമാനസോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഠപേത്വാ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവുതസ്സ ഭഗവതോ മഹതാ സക്കാരേന സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായേന ഇജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. സോ തത്ഥ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വേനവുതേ കപ്പേ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സത്ഥു വേമാതികഭാതികേസു തീസു രാജപുത്തേസു സത്ഥാരം ഉപട്ഠഹന്തേസു തേസം പുഞ്ഞകിരിയായ കിച്ചം അകാസി.

ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ തം തം ബഹും കുസലം ഉപചിനിത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുരുരട്ഠേ ഥുല്ലകോട്ഠികനിഗമേ രട്ഠപാലസേട്ഠിനോ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥേ കുലേ നിബ്ബത്തത്താ രട്ഠപാലോതി വംസാനുഗതമേവ നാമം അഹോസി. സോ മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢന്തോ അനുക്കമേന യോബ്ബനപത്തോ മാതാപിതൂഹി പതിരൂപേന ദാരേന സംയോജിതോ മഹന്തേ ച യസേ പതിട്ഠാപിതോ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം പച്ചനുഭോതി. അഥ ഭഗവാ കുരുരട്ഠേ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഥുല്ലകോട്ഠികം അനുപാപുണി. തം സുത്വാ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിതുകാമോ സത്താഹം ഭത്തച്ഛേദം കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ സത്ഥു ആണത്തിയാ അഞ്ഞതരസ്സ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨.൯൭-൧൧൧) –

‘‘പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

വരനാഗോ മയാ ദിന്നോ, ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ.

‘‘സേതച്ഛത്തോ പസോഭിതോ, സകപ്പനോ സഹത്ഥിപോ;

അഗ്ഘാപേത്വാന തം സബ്ബം, സങ്ഘാരാമം അകാരയിം.

‘‘ചതുപഞ്ഞാസസഹസ്സാനി, പാസാദേ കാരയിം അഹം;

മഹോഘദാനം കരിത്വാന, നിയ്യാദേസിം മഹേസിനോ.

‘‘അനുമോദി മഹാവീരോ, സയമ്ഭൂ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ;

സബ്ബേ ജനേ ഹാസയന്തോ, ദേസേസി അമതം പദം.

‘‘തം മേ ബുദ്ധോ വിയാകാസി, ജലജുത്തരനാമകോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘ചതുപഞ്ഞാസസഹസ്സാനി, പാസാദേ കാരയീ അയം;

കഥയിസ്സാമി വിപാകം, സുണോഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘അട്ഠാരസസഹസ്സാനി, കൂടാഗാരാ ഭവിസ്സരേ;

ബ്യമ്ഹുത്തമമ്ഹി നിബ്ബത്താ, സബ്ബസോണ്ണമയാ ച തേ.

‘‘പഞ്ഞാസക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

അട്ഠപഞ്ഞാസക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

അഡ്ഢേ കുലേ മഹാഭോഗേ, നിബ്ബത്തിസ്സതി താവദേ.

‘‘സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

രട്ഠപാലോതി നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘പധാനപഹിതത്തോ സോ, ഉപസന്തോ നിരൂപധി;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘ഉട്ഠായ അഭിനിക്ഖമ്മ, ജഹിതാ ഭോഗസമ്പദാ;

ഖേളപിണ്ഡേവ ഭോഗമ്ഹി, പേമം മയ്ഹം ന വിജ്ജതി.

‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹം, യോഗക്ഖേമാധിവാഹനം;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥാരം അനുജാനാപേത്വാ മാതാപിതരോ പസ്സിതും ഥുല്ലകോട്ഠികം ഗന്ത്വാ, തത്ഥ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരന്തോ പിതു നിവേസനേ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ലഭിത്വാ തം അമതം വിയ പരിഭുഞ്ജന്തോ, പിതരാ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ അധിവാസേത്വാ, ദുതിയദിവസേ പിതു നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അലങ്കതപടിയത്തേ ഇത്ഥാഗാരജനേ ഉപഗന്ത്വാ ‘‘കീദിസാ നാമ താ, അയ്യപുത്ത, അച്ഛരായോ, യാസം ത്വം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരസീ’’തിആദീനി (മ. നി. ൨.൩൦൧) വത്വാ, പലോഭനകമ്മം കാതും ആരദ്ധേ തസ്സ അധിപ്പായം പരിവത്തേത്വാ അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തം ധമ്മം കഥേന്തോ –

൭൬൯. ‘‘പസ്സ ചിത്തകതം ബിമ്ബം, അരുകായം സമുസ്സിതം;

ആതുരം ബഹുസങ്കപ്പം, യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതി.

൭൭൦. ‘‘പസ്സ ചിത്തകതം രൂപം, മണിനാ കുണ്ഡലേന ച;

അട്ഠിം തചേന ഓനദ്ധം, സഹ വത്ഥേഹി സോഭതി.

൭൭൧. ‘‘അലത്തകകതാ പാദാ, മുഖം ചുണ്ണകമക്ഖിതം;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

൭൭൨. ‘‘അട്ഠാപദകതാ കേസാ, നേത്താ അഞ്ജനമക്ഖിതാ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

൭൭൩. ‘‘അഞ്ജനീവ നവാ ചിത്താ, പൂതികായോ അലങ്കതോ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

൭൭൪. ‘‘ഓദഹി മിഗവോ പാസം, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, കന്ദന്തേ മിഗബന്ധകേ.

൭൭൫. ‘‘ഛിന്നോ പാസോ മിഗവസ്സ, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, സോചന്തേ മിഗലുദ്ദകേ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ ചിത്തകതന്തി ചിത്തം കതം ചിത്തകതം, വത്ഥാഭരണമാലാദീഹി വിചിത്തം കതന്തി അത്ഥോ. ബിമ്ബന്തി ദീഘാദിഭാവേന യുത്തട്ഠാനേസു ദീഘാദീഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി മണ്ഡിതം അത്തഭാവം. അരുകായന്തി നവന്നം വണമുഖാനം ലോമകൂപാനഞ്ച വസേന വിസ്സന്ദമാനഅസുചിം, സബ്ബസോ ച അരുഭൂതം വണഭൂതം അരൂനം വാ കായം. സമുസ്സിതന്തി തീഹി അട്ഠിസതേഹി സമുസ്സിതം. ആതുരന്തി സബ്ബകാലം ഇരിയാപഥന്തരാദീഹി പരിഹരിതബ്ബതായ നിച്ചം ഗിലാനം. ബഹുസങ്കപ്പന്തി ബാലജനേന അഭൂതം ആരോപേത്വാ ബഹുധാ സങ്കപ്പിതബ്ബം. യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതീതി യസ്സ കായസ്സ ധുവഭാവോ ഠിതിസഭാവോ നത്ഥി, ഏകംസതോ ഭേദനവികിരണവിദ്ധംസനധമ്മോയേവ. തം പസ്സാതി സമീപേ ഠിതം ജനം, അത്താനമേവ വാ സന്ധായ വദതി.

രൂപന്തി സരീരം. സരീരമ്പി ഹി ‘‘അട്ഠിഞ്ച പടിച്ച, ന്ഹാരുഞ്ച പടിച്ച, മംസഞ്ച പടിച്ച, ചമ്മഞ്ച പടിച്ച, ആകാസോ പരിവാരിതോ ‘രൂപന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൬) രൂപന്തി വുച്ചതി. മണിനാ കുണ്ഡലേന ചാതി സീസൂപഗാദിആഭരണഗതേന മണിനാ കുണ്ഡലേന ചിത്തകതം. അട്ഠിം തചേന ഓനദ്ധന്തി അല്ലചമ്മേന പരിയോനദ്ധം അതിരേകതിസതപഭേദം അട്ഠിം പസ്സാതി യോജനാ. കുണ്ഡലേന ചാതി ച-സദ്ദേന സേസാഭരണാലങ്കാരേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സഹ വത്ഥേഹി സോഭതീതി തയിദം രൂപം മണിനാ ചിത്തകതമ്പി വത്ഥേഹി പടിച്ഛാദിതമേവ സോഭതി, ന അപടിച്ഛാദിതന്തി അത്ഥോ. യേ പന ‘‘അട്ഠിതചേനാ’’തി പഠന്തി, തേസം അട്ഠിതചേനം ഓനദ്ധം സോഭതി, ഓനദ്ധത്താ അട്ഠിതചേനാതി അത്ഥോ.

അലത്തകകതാതി അലത്തകേന കതരഞ്ജനാ ലാഖായ സംരഞ്ജിതാ. പാദാതി ചരണാ. മുഖം ചുണ്ണകമക്ഖിതന്തി മുഖം ചുണ്ണകേന മക്ഖിതം, യം മണ്ഡനമനുയുത്താ സാസപകക്കേന മുഖപീളകാദീനി ഹരിത്വാ ലോണമത്തികായ ദുട്ഠലോഹിതം ഹരിത്വാ മുഖചുണ്ണകവിലേപനം കരോന്തി, തം സന്ധായ വുത്തം. അലന്തി ബാലസ്സ അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ നോ ച പാരഗവേസിനോ വട്ടാഭിരതസ്സ മോഹായ സമ്മോഹനായ സമത്ഥം തസ്സ ചിത്തം മോഹേതും പരിയത്തം, പാരഗവേസിനോ പന വിവട്ടാഭിരതസ്സ നോ അലം ന പരിയത്തം.

അട്ഠാപദകതാതി അട്ഠപദാകാരേന കതാ സഞ്ചിതാ പുരിമഭാഗേ കേസേ കപ്പേത്വാ നലാടസ്സ പടിച്ഛാദനവസേന കതാ കേസരചനാ അട്ഠപദം നാമ, യം ‘‘അലക’’ന്തിപി വുച്ചതി. നേത്താ അഞ്ജനമക്ഖിതാതി ഉഭോപി നയനാനി അന്തോ ദ്വീസു അന്തേസു ച യഥാ അഞ്ജനച്ഛായാ ദിസ്സതി, ഏവം അഞ്ജിതഞ്ജനാനി.

അഞ്ജനീവ നവാ ചിത്താ, പൂതികായോ അലങ്കതോതി യഥാ അഞ്ജനീ അഞ്ജനനാളികാ നവാ അഭിനവാ മാലാകമ്മമകരദന്താദിവസേന ചിത്താ ബഹി മട്ഠാ ഉജ്ജലാ ദസ്സനീയാ, അന്തോ പന ന ദസ്സനീയാ ഹോതി, ഏവമേവ താസം കായോ ന്ഹാനബ്ഭഞ്ജനവത്ഥാലങ്കാരേഹി അലങ്കതോ ബഹി ഉജ്ജലോ, അന്തോ പന പൂതി നാനപ്പകാരഅസുചീഹി ഭരിതോ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ.

ഓദഹീതി ഓഡ്ഡേസി. മിഗവോതി, മിഗലുദ്ദകോ. പാസന്തി, ദണ്ഡവാഗുരം. നാസദാതി ന സങ്ഘട്ടേസി. വാഗുരന്തി പാസം. നിവാപന്തി മിഗാനം ഖാദനത്ഥായ ഖിത്തം തിണാദിഘാസം. ഉപമാ ഖോ അയം ഥേരേന കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ മിഗാനം മാരണത്ഥായ ദണ്ഡവാഗുരം ഓഡ്ഡേത്വാ തത്ഥ നിവാപം വികിരിയ മിഗലുദ്ദകേ നിലീനേ ഠിതേ തത്ഥേകോ ജവപരക്കമസമ്പന്നോ ഛേകോ മിഗോ പാസം അഫുസന്തോ ഏവ യഥാസുഖം നിവാപം ഖാദിത്വാ, ‘‘വഞ്ചേസി വത മിഗോ’’തി മിഗലുദ്ദകേ വിരവന്തേ ഏവ ഗച്ഛതി. അപരോ മിഗോ ബലവാ ഛേകോ ജവസമ്പന്നോവ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നിവാപം ഖാദിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ പാസം ഛിന്ദിത്വാ, ‘‘വഞ്ചേസി വത മിഗോ, പാസോ ഛിന്നോ’’തി മിഗലുദ്ദകേ സോചന്തേ ഏവ ഗച്ഛതി, ഏവം മയമ്പി പുബ്ബേ പുഥുജ്ജനകാലേ മാതാപിതൂഹി ആസജ്ജനത്ഥായ നിയ്യാദിതേ ഭോഗേ ഭുഞ്ജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ അസജ്ജമാനാ നിക്ഖന്താ. ഇദാനി പന സബ്ബസോ ഛിന്നകിലേസാ അപാസാ ഹുത്വാ ഠിതാ, തേഹി ദിന്നഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ തേസു സോചന്തേസു ഏവ ഗച്ഛാമാതി.

ഏവം ഥേരോ മിഗലുദ്ദകം വിയ മാതാപിതരോ, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഇത്ഥാഗാരഞ്ച വാഗുരജാലം വിയ, അത്തനാ പുബ്ബേ ഭുത്തഭോഗേ ച ഇദാനി ഭുത്തഭോജനഞ്ച നിവാപതിണം വിയ, അത്താനം മഹാമിഗം വിയ ച കത്വാ ദസ്സേതി. ഇമാ ഗാഥാ വത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗാജിനഉയ്യാനേ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിസീദി. ഥേരസ്സ കിര പിതാ സത്തസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു അഗ്ഗളം ദാപേത്വാ മല്ലേ ആണാപേസി ‘‘നിക്ഖമിതും മാ ദേഥ, കാസായാനി അപനേത്വാ സേതകാനി നിവാസേഥാ’’തി, തസ്മാ ഥേരോ ആകാസേന അഗമാസി. അഥ രാജാ കോരബ്യോ ഥേരസ്സ തത്ഥ നിസിന്നഭാവം സുത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ‘‘ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, പബ്ബജന്തോ ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം വാ ജരാഭോഗഞാതിപാരിജുഞ്ഞം വാ പത്തോ പബ്ബജതി. ത്വം പന കിഞ്ചിപി പാരിജുഞ്ഞം അനുപഗതോ ഏവ കസ്മാ പബ്ബജിതോ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഥേരോ, ‘‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ, അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ, അസ്സകോ ലോകോ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ഇമേസം ചതുന്നം ധമ്മുദ്ദേസാനം അത്താനം വിവിത്തഭാവം കഥേത്വാ തസ്സാ ദേസനായ അനുഗീതിം കഥേന്തോ –

൭൭൬. ‘‘പസ്സാമി ലോകേ സധനേ മനുസ്സേ, ലദ്ധാന വിത്തം ന ദദന്തി മോഹാ;

ലുദ്ധാ ധനം സന്നിചയം കരോന്തി, ഭിയ്യോവ കാമേ അഭിപത്ഥയന്തി.

൭൭൭. ‘‘രാജാ പസയ്ഹപ്പഥവിം വിജേത്വാ, സസാഗരന്തം മഹിമാവസന്തോ;

ഓരം സമുദ്ദസ്സ അതിത്തരൂപോ, പാരം സമുദ്ദസ്സപി പത്ഥയേഥ.

൭൭൮. ‘‘രാജാ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ മനുസ്സാ, അവീതതണ്ഹാ മരണം ഉപേന്തി;

ഊനാവ ഹുത്വാന ജഹന്തി ദേഹം, കാമേഹി ലോകമ്ഹി ന ഹത്ഥി തിത്തി.

൭൭൯. ‘‘കന്ദന്തി നം ഞാതീ പകിരിയ കേസേ, ‘അഹോ വതാ നോ അമരാ’തി ചാഹു;

വത്ഥേന നം പാരുതം നീഹരിത്വാ, ചിതം സമോധായ തതോ ഡഹന്തി.

൭൮൦. ‘‘സോ ഡയ്ഹതി സൂലേഹി തുജ്ജമാനോ, ഏകേന വത്ഥേന പഹായ ഭോഗേ;

ന മീയമാനസ്സ ഭവന്തി താണാ, ഞാതീ ച മിത്താ അഥ വാ സഹായാ.

൭൮൧. ‘‘ദായാദകാ തസ്സ ധനം ഹരന്തി, സത്തോ പന ഗച്ഛതി യേനകമ്മം;

ന മീയമാനം ധനമന്വേതി കിഞ്ചി, പുത്താ ച ദാരാ ച ധനഞ്ച രട്ഠം.

൭൮൨. ‘‘ന ദീഘമായും ലഭതേ ധനേന, ന ചാപി വിത്തേന ജരം വിഹന്തി;

അപ്പം ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ, അസസ്സതം വിപ്പരിണാമധമ്മം.

൭൮൩. ‘‘അഡ്ഢാ ദലിദ്ദാ ച ഫുസന്തി ഫസ്സം, ബാലോ ച ധീരോ ച തഥേവ ഫുട്ഠോ;

ബാലോ ഹി ബാല്യാ വധിതോവ സേതി, ധീരോ ച നോ വേധതി ഫസ്സഫുട്ഠോ.

൭൮൪. ‘‘തസ്മാ ഹി പഞ്ഞാവ ധനേന സേയ്യാ, യായ വോസാനമിധാധിഗച്ഛതി;

അബ്യോസിതത്താ ഹി ഭവാഭവേസു, പാപാനി കമ്മാനി കരോതി മോഹാ.

൭൮൫. ‘‘ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം, സംസാരമാപജ്ജ പരമ്പരായ;

തസ്സപ്പപഞ്ഞോ അഭിസദ്ദഹന്തോ, ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം.

൭൮൬. ‘‘ചോരോ യഥാ സന്ധിമുഖേ ഗഹീതോ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ;

ഏവം പജാ പേച്ച പരമ്ഹി ലോകേ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ.

൭൮൭. ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്തം;

ആദീനവം കാമഗുണേസു ദിസ്വാ, തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ.

൭൮൮. ‘‘ദുമപ്ഫലാനീവ പതന്തി മാണവാ, ദഹരാ ച വുഡ്ഢാ ച സരീരഭേദാ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ, അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോ.

൭൮൯. ‘‘സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോ, ഉപേതോ ജിനസാസനേ;

അവഞ്ഝാ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ, അനണോ ഭുഞ്ജാമി ഭോജനം.

൭൯൦. ‘‘കാമേ ആദിത്തതോ ദിസ്വാ, ജാതരൂപാനി സത്ഥതോ;

ഗബ്ഭവോക്കന്തിതോ ദുക്ഖം, നിരയേസു മഹബ്ഭയം.

൭൯൧. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, സംവേഗം അലഭിം തദാ;

സോഹം വിദ്ധോ തദാ സന്തോ, സമ്പത്തോ ആസവക്ഖയം.

൭൯൨. ‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

ഓഹിതോ ഗരുകോ ഭാരോ, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

൭൯൩. ‘‘യസ്സത്ഥായ പബ്ബജിതോ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അവോച;

തത്ഥ പസ്സാമി ലോകേതി അഹം, മഹാരാജ, ഇമസ്മിം ലോകേ സധനേ ധനസമ്പന്നേ അഡ്ഢേ മനുസ്സേ പസ്സാമി, തേ പന ലദ്ധാന വിത്തം ധനം ലഭിത്വാ ഭോഗസമ്പത്തിയം ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാദീസു കസ്സചി കിഞ്ചിപി ന ദദന്തി. കസ്മാ? മോഹാ കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞായ അഭാവതോ. ലുദ്ധാ ലോഭാഭിഭൂതാ യഥാലദ്ധം ധനം സന്നിചയം സബ്ബസോ നിചേതബ്ബം നിധേതബ്ബം കരോന്തി. ഭിയ്യോവ യഥാധിഗതകാമതോ ഉപരി കാമേ കാമഗുണേ ‘‘തഥാഹം ഏദിസേ ച ഭോഗേ പടിലഭേയ്യ’’ന്തി അഭിപത്ഥയന്തി പച്ചാസീസന്തി തജ്ജഞ്ച വായാമം കരോന്തി.

ഭിയ്യോ കാമപത്ഥനായ ഉദാഹരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘രാജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പസയ്ഹപ്പഥവിം വിജേത്വാതി അത്തനോ വംസാനുഗതം പഥവിം ബലക്കാരേന അഭിവിജിയ. ആവസന്തോതി പസാസേന്തോ. ഓരം സമുദ്ദസ്സാതി അനവസേസം സമുദ്ദസ്സ ഓരഭാഗം ലഭിത്വാപി തേന അതിത്തരൂപോ പാരം സമുദ്ദസ്സ ദീപന്തരമ്പി പത്ഥയേയ്യ.

അവീതതണ്ഹാതി അവിഗതതണ്ഹാ. ഊനാവാതി അപരിപുണ്ണമനോരഥാവ. കാമേഹി ലോകമ്ഹി ന ഹത്ഥി തിത്തീതി തണ്ഹാവിപന്നാനം ഇമസ്മിം ലോകേ വത്ഥുകാമേഹി തിത്തി നാമ നത്ഥി.

കന്ദന്തി നന്തി മതപുരിസം ഉദ്ദിസ്സ തസ്സ ഗുണേ കിത്തേന്താ കന്ദനം കരോന്തി. അഹോ വതാ നോ അമരാതി ചാഹൂതി അഹോ വത അമ്ഹാകം ഞാതീ അമരാ സിയുന്തി ച കഥേന്തി, ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹേത്ഥ വതാ-ഇതി ദീഘം കത്വാ വുത്തം.

സോ ഡയ്ഹതി സൂലേഹി തുജ്ജമാനോതി സോ മതസത്തോ ഛവഡാഹകേഹി സമ്മാ ഝാപേതും സൂലേഹി തുജ്ജമാനോ. താണാതി പരിത്താണകരാ.

യേനകമ്മന്തി യഥാകമ്മം. ധനന്തി ധനായിതബ്ബം യംകിഞ്ചി വത്ഥു. പുന ധനന്തി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം സന്ധായ വദതി.

‘‘ന ദീഘമായു’’ന്തിആദിനാ കാമഗുണസ്സ ജരായ ച പടികാരാഭാവം വത്വാ പുന തസ്സ ഏകന്തികഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഫുസന്തീതി അനിട്ഠഫസ്സം ഫുസന്തി പാപുണന്തി, തത്ഥ അഡ്ഢദലിദ്ദതാ അകാരണന്തി ദസ്സേതി. ഫസ്സം ബാലോ ച ധീരോ ച തഥേവ ഫുട്ഠോതി യഥാ ബാലോ ഇട്ഠാനിട്ഠസമ്ഫസ്സം ഫുട്ഠോ, തഥേവ ധീരോ ഇട്ഠാനിട്ഠഫസ്സം ഫുട്ഠോ ഹോതി, ന ഏത്ഥ ബാലപണ്ഡിതാനം കോചി വിസേസോ. അയം പന വിസേസോ, ബാലോ ഹി ബാല്യാ വധിതോവ സേതീതി ബാലപുഗ്ഗലോ കേനചി ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠോ സോചന്തോ കിലമന്തോ ഉരത്താളിം കന്ദന്തോ ബാലഭാവേന വധിതോ പീളിതോവ ഹുത്വാ സേതി സയതി. ഇതോ ചിതോ ച ആവട്ടന്തോ വിവട്ടന്തോ വിരോധേന്തോ വേധതി ഫസ്സഫുട്ഠോതി ധീരോ പന പണ്ഡിതോ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സേന സമ്ഫുട്ഠോ ന വേധതി കമ്പനമത്തമ്പി തസ്സ ന ഹോതീതി.

തസ്മാതി യസ്മാ ബാലപണ്ഡിതാനം ലോകധമ്മേ ഏദിസീ പവത്തി, തസ്മാ ഹി പഞ്ഞാവ ധനേന സേയ്യാ, യായ വോസാനമിധാധിഗച്ഛതീതി പഞ്ഞാവ ധനതോ പാസംസതരാ, യായ പഞ്ഞായ വോസാനം ഭവസ്സ പരിയോസാനഭൂതം നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛതി. അബ്യോസിതത്താ ഹീതി അനധിഗതനിട്ഠത്താ. ഭവാഭവേസൂതി മഹന്താമഹന്തേസു ഭവേസു.

ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം, സംസാരമാപജ്ജ പരമ്പരായാതി യോ പാപാനി കത്വാ അപരാപരം സംസരണമാപജ്ജിത്വാ ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം ഗബ്ഭസേയ്യായ പരലോകുപ്പത്തിയാ ച ന മുച്ചതി, തസ്സ പാപകമ്മകാരിനോ പുഗ്ഗലസ്സ കിരിയം അഭിസദ്ദഹന്തോ ‘‘അത്താ ച മേ ഹോതീ’’തി പത്തിയായന്തോ അഞ്ഞോപി അപ്പപഞ്ഞോ ബാലോ യഥാ പടിപജ്ജിത്വാ ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം, ന തതോ പരിമുച്ചതി.

ചോരോ യഥാതി യഥാ ചോരോ പാപധമ്മോ ഘരസന്ധിം ഛിന്ദന്തോ സന്ധിമുഖേ ആരക്ഖകപുരിസേഹി ഗഹിതോ സകമ്മുനാ തേന അത്തനോ സന്ധിച്ഛേദകമ്മുനാ കാരണഭൂതേന കസാദീഹി താളനാദിവസേന ഹഞ്ഞതി രാജപുരിസേഹി ബാധിയ്യതി ബജ്ഝതി ച. ഏവം പജാതി ഏവമയം സത്തലോകോ ഇധ പാപാനി കരിത്വാ പേച്ച പത്വാ തേന കമ്മുനാ പരമ്ഹി ലോകേ നിരയാദീസു ഹഞ്ഞതി, പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണാദിവസേന ബാധിയ്യതി.

ഏവമേതാഹി ഏകാദസഹി ഗാഥാഹി യഥാരഹം ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസേ പകാസേത്വാ ഇദാനി കാമേസു സംസാരേ ച ആദീനവം ദിസ്വാ സദ്ധായ അത്തനോ പബ്ബജിതഭാവം പബ്ബജിതകിച്ചസ്സ ച മത്ഥകപ്പത്തിം വിഭാവേന്തോ ‘‘കാമാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കാമാതി വത്ഥുകാമാ മനാപിയാ രൂപാദയോ ധമ്മാ, കിലേസകാമാ സബ്ബേപി രാഗപ്പഭേദാ. ഇധ പന വത്ഥുകാമാ വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി രൂപാദിവസേന അനേകപ്പകാരതായ ചിത്രാ. ലോകസ്സാദവസേന ഇട്ഠാകാരതായ മധുരാ. ബാലപുഥുജ്ജനാനം മനം രമേന്തീതി മനോരമാ. വിരൂപരൂപേനാതി വിവിധരൂപേന, അനേകവിധസഭാവേനാതി അത്ഥോ. തേ ഹി രൂപാദിവസേന ചിത്രാ, നീലാദിവസേന വിവിധരൂപാ. ഏവം തേന വിരൂപരൂപേന തഥാ തഥാ അസ്സാദം ദസ്സേത്വാ മഥേന്തി ചിത്തം പബ്ബജ്ജായ അഭിരമിതും ന ദേന്തീതി ഇമിനാ അപ്പസ്സാദബഹുദുക്ഖതാദിനാ ആദീനവം കാമഗുണേസു ദിസ്വാ തസ്മാ തംനിമിത്തം അഹം പബ്ബജിതോ അമ്ഹി. ദുമപ്ഫലാനി പക്കകാലേ അപരിപക്കകാലേ ച യത്ഥ കത്ഥചി പരൂപക്കമതോ സരസതോ വാ പതന്തി, ഏവം സത്താ ദഹരാ ച വുഡ്ഢാ ച സരീരസ്സ ഭേദാ പതന്തിയേവ. ഏതമ്പി ദിസ്വാതി ഏവം അനിച്ചതമ്പി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ദിസ്വാ, ന കേവലം അപ്പസ്സാദതാദിതായ ആദീനവമേവാതി അധിപ്പായോ. അപണ്ണകന്തി അവിരദ്ധനകം സാമഞ്ഞമേവ സമണഭാവോവ സേയ്യോ ഉത്തരിതരോ.

സദ്ധായാതി കമ്മം കമ്മഫലം ബുദ്ധസുബുദ്ധതം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ. ഉപേതോ ജിനസാസനേതി സത്ഥു സാസനേ സമ്മാപടിപത്തിം ഉപഗതോ. അവഞ്ഝാ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ അരഹത്തസ്സ അധിഗതത്താ. തതോ ഏവ അനണോ ഭുഞ്ജാമി ഭോജനം നിക്കിലേസവസേന സാമിഭാവതോ സാമിപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജനതോ.

കാമേ ആദിത്തതോ ദിസ്വാതി വത്ഥുകാമേ കിലേസകാമേ ച ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തഭാവതോ ദിസ്വാ. ജാതരൂപാനി സത്ഥതോതി കതാകതപ്പഭേദാ സബ്ബസുവണ്ണവികതിയോ അനത്ഥാവഹതായ നിസിതസത്ഥതോ. ഗബ്ഭവോക്കന്തിതോ ദുക്ഖന്തി ഗബ്ഭവോക്കന്തിതോ പട്ഠായ സബ്ബസംസാരപവത്തിദുക്ഖം. നിരയേസു മഹബ്ഭയന്തി സഉസ്സദേസു അട്ഠസു മഹാനിരയേസു ലബ്ഭമാനം മഹാഭയഞ്ച സബ്ബത്ഥ ദിസ്വാതി യോജനാ.

ഏതമാദീനവം ഞത്വാതി ഏതം കാമാനം ആദിത്തതാദിം സംസാരേ ആദീനവം ദോസം ഞത്വാ. സംവേഗം അലഭിം തദാതി തസ്മിം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മസ്സ സുതകാലേ ഭവാദികേ സംവേഗം അലത്ഥം. വിദ്ധോ തദാ സന്തോതി തസ്മിം ഗഹട്ഠകാലേ രാഗസല്ലാദീഹി വിദ്ധോ സമാനോ ഇദാനി സത്ഥു സാസനം ആഗമ്മ സമ്പത്തോ ആസവക്ഖയം, വിദ്ധോ വാ ചത്താരി സച്ചാനി, പടിവിദ്ധോതി അത്ഥോ. സേസം അന്തരന്തരാദീസു വുത്തത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏവം ഥേരോ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ സത്ഥു സന്തികമേവ ഗതോ. സത്ഥാ ച അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

രട്ഠപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.