൧൨. ദ്വാദസകനിപാതോ
൧. സീലവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ
ദ്വാദസകനിപാതേ സീലമേവാതിആദികാ ആയസ്മതോ സീലവത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സീലവാതിസ്സ നാമം അഹോസി. തം വയപ്പത്തം രാജാ അജാതസത്തു മാരേതുകാമോ ചണ്ഡം മത്തഹത്ഥിം ആരോപേത്വാ നാനാവിധേഹി ഉപായേഹി ഉപക്കമന്തോപി മാരേതും നാസക്ഖി പച്ഛിമഭവികസ്സ അരഹത്തം അപ്പത്വാ അന്തരാ ജീവിതന്തരായാഭാവതോ. തസ്സ പവത്തിം ദിസ്വാ ഭഗവാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ആണാപേസി – ‘‘സീലവകുമാരം ആനേഹീ’’തി. ഥേരോ ഇദ്ധിബലേന സദ്ധിം ഹത്ഥിനാ തം ആനേസി. കുമാരോ ഹത്ഥിതോ ഓരുയ്ഹ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഭഗവാ തസ്സ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പത്വാ കോസലരട്ഠേ വസതി. അഥ നം അജാതസത്തു ‘‘മാരേഥാ’’തി പുരിസേ ആണാപേസി. തേ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഠിതാ ഥേരേന കഥിതം ധമ്മകഥം സുത്വാ സഞ്ജാതസംവേഗാ പസന്നചിത്താ ഹുത്വാ പബ്ബജിംസു. ഥേരോ തേസം –
൬൦൮. ‘‘സീലമേവിധ സിക്ഖേഥ, അസ്മിം ലോകേ സുസിക്ഖിതം.
സീലഞ്ഹി സബ്ബസമ്പത്തിം, ഉപനാമേതി സേവിതം.
൬൦൯. ‘‘സീലം രക്ഖേയ്യ മേധാവീ, പത്ഥയാനോ തയോ സുഖേ;
പസംസം വിത്തിലാഭഞ്ച, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദനം.
൬൧൦. ‘‘സീലവാ ഹി ബഹൂ മിത്തേ, സഞ്ഞമേനാധിഗച്ഛതി;
ദുസ്സീലോ പന മിത്തേഹി, ധംസതേ പാപമാചരം.
൬൧൧. ‘‘അവണ്ണഞ്ച അകിത്തിഞ്ച, ദുസ്സീലോ ലഭതേ നരോ;
വണ്ണം കിത്തിം പസംസഞ്ച, സദാ ലഭതി സീലവാ.
൬൧൨. ‘‘ആദി സീലം പതിട്ഠാ ച, കല്യാണാനഞ്ച മാതുകം;
പമുഖം സബ്ബധമ്മാനം, തസ്മാ സീലം വിസോധയേ.
൬൧൩. ‘‘വേലാ ച സംവരം സീലം, ചിത്തസ്സ അഭിഹാസനം;
തിത്ഥഞ്ച സബ്ബബുദ്ധാനം, തസ്മാ സീലം വിസോധയേ.
൬൧൪. ‘‘സീലം ബലം അപ്പടിമം, സീലം ആവുധമുത്തമം;
സീലമാഭരണം സേട്ഠം, സീലം കവചമബ്ഭുതം.
൬൧൫. ‘‘സീലം സേതു മഹേസക്ഖോ, സീലം ഗന്ധോ അനുത്തരോ;
സീലം വിലേപനം സേട്ഠം, യേന വാതി ദിസോദിസം.
൬൧൬. ‘‘സീലം സമ്ബലമേവഗ്ഗം, സീലം പാഥേയ്യമുത്തമം;
സീലം സേട്ഠോ അതിവാഹോ, യേന യാതി ദിസോദിസം.
൬൧൭. ‘‘ഇധേവ നിന്ദം ലഭതി, പേച്ചാപായേ ച ദുമ്മനോ;
സബ്ബത്ഥ ദുമ്മനോ ബാലോ, സീലേസു അസമാഹിതോ.
൬൧൮. ‘‘ഇധേവ കിത്തിം ലഭതി, പേച്ച സഗ്ഗേ ച സുമ്മനോ;
സബ്ബത്ഥ സുമനോ ധീരോ, സീലേസു സുസമാഹിതോ.
൬൧൯. ‘‘സീലമേവ ഇധ അഗ്ഗം, പഞ്ഞവാ പന ഉത്തമോ;
മനുസ്സേസു ച ദേവേസു, സീലപഞ്ഞാണതോ ജയ’’ന്തി. –
ഇമാഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി.
തത്ഥ സീലമേവിധ സിക്ഖേഥ, അസ്മിം ലോകേതി ഇധാതി, നിപാതമത്തം, ഇമസ്മിം സത്തലോകേ അത്ഥകാമോ കുലപുത്തോ ചാരിത്തവാരിത്താദിഭേദം ആദിതോ സീലമേവ സിക്ഖേയ്യ, സിക്ഖന്തോ ച നം സുസിക്ഖിതം അഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനേന സുട്ഠു സിക്ഖിതം സുപരിസുദ്ധം പരിപുണ്ണഞ്ച കത്വാ സിക്ഖേയ്യ. അസ്മിം ലോകേതി വാ ഇമസ്മിം സങ്ഖാരലോകേ സിക്ഖിതബ്ബധമ്മേസു സീലം ആദിതോ സിക്ഖേയ്യ. ദിട്ഠിസമ്പത്തിയാപി സീലസ്സ പതിട്ഠാഭാവതോ ആഹ ‘‘സീലം ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹീതി കാരണവചനം. യസ്മാ സീലം സേവിതം പരിചിതം രക്ഖിതം മനുസ്സസമ്പത്തി, ദിബ്ബസമ്പത്തി, നിബ്ബാനസമ്പത്തീതി ഏതം സബ്ബസമ്പത്തിം തംസമങ്ഗിനോ സത്തസ്സ ഉപനാമേതി ആവഹതി.
സീലം സബ്ബസമ്പത്തിം ഉപനാമേതീതി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സീലം രക്ഖേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ രക്ഖേയ്യാതി ഗോപേയ്യ. പാണാതിപാതാദിതോ ഹി വിരമന്തോ വത്തപടിവത്തഞ്ച പൂരേന്തോ പടിപക്ഖാഭിഭവനതോ തം രക്ഖതി നാമ. മേധാവീതി പഞ്ഞവാ, ഇദം തസ്സ രക്ഖനുപായദസ്സനം ഞാണബലേന ഹിസ്സ സമാദാനം അവികോപനഞ്ച ഹോതി. പത്ഥയാനോതി ഇച്ഛന്തോ. തയോ സുഖേതി തീണി സുഖാനി. സുഖനിമിത്തം വാ ‘‘സുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതം. പസംസന്തി കിത്തിം, വിഞ്ഞൂഹി വാ പസംസനം. വിത്തിലാഭന്തി തുട്ഠിലാഭം. ‘‘വിത്തലാഭ’’ന്തി ച പഠന്തി, ധനലാഭന്തി അത്ഥോ. സീലവാ ഹി അപ്പമത്തതായ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അധിഗച്ഛതി. പേച്ചാതി കാലങ്കത്വാ. സഗ്ഗേ പമോദനന്തി ദേവലോകേ ഇട്ഠേഹി കാമഗുണേഹി, മോദനഞ്ച പത്ഥയമാനോതി സമ്ബന്ധോ. ഇധലോകേ പസംസം വിത്തിലാഭം പരലോകേ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ മോദനഞ്ച ഇച്ഛന്തോ സീലം രക്ഖേയ്യാതി യോജനാ.
സഞ്ഞമേനാതി കായാദീനം സംയമേന. സംയതോ ഹി കായദുച്ചരിതാദീഹി കഞ്ചി അവിഹേഠേന്തോ അഭയദാനം ദദന്തോ പിയമനാപതായ മിത്താനി ഗന്ഥതി. ധംസതേതി അപേതി. പാപമാചരന്തി പാണാതിപാതാദിപാപകമ്മം കരോന്തോ. ദുസ്സീലഞ്ഹി പുഗ്ഗലം അത്ഥകാമാ സത്താ ന ഭജന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു പരിവജ്ജേന്തി.
അവണ്ണന്തി അഗുണം, സമ്മുഖാ ഗരഹം വാ. അകിത്തിന്തി, അയസം അസിലോകം. വണ്ണന്തി ഗുണം. കിത്തിന്തി സിലോകം പത്ഥടയസതം. പസംസന്തി സമ്മുഖാ ഥോമനം.
ആദീതി മൂലം. സീലഞ്ഹി കുസലാനം ധമ്മാനം ആദി. യഥാഹ – ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഭിക്ഖു, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൩൬൯). പതിട്ഠാതി അധിട്ഠാനം. സീലഞ്ഹി സബ്ബേസം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം പതിട്ഠാ. തേനാഹ – ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൨൩; ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൧.൯). കല്യാണാനഞ്ച മാതുകന്തി സമഥവിപസ്സനാദീനം കല്യാണധമ്മാനം മാതുഭൂതം, ജനകന്തി, അത്ഥോ. പമുഖം സബ്ബധമ്മാനന്തി, സബ്ബേസം പാമോജ്ജാദീനം അനവജ്ജധമ്മാനം പമുഖം മുഖഭൂതം, പവത്തിദ്വാരന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി ആദിഭാവാദിതോ. വിസോധയേതി അക്ഖണ്ഡാദിഭാവേന സമ്പാദേയ്യ.
വേലാതി ദുച്ചരിതേഹി അനതിക്കമനീയട്ഠേന വേലാ, സീമാതി അത്ഥോ. വേലായതി വാ ദുസ്സില്യം ചലയതി വിദ്ധംസേതീതി വേലാ. സംവരം സീലം കായദുച്ചരിതാദീനം ഉപ്പത്തിദ്വാരസ്സ പിദഹനതോ. അഭിഹാസനന്തി തോസനം അവിപ്പടിസാരഹേതുതായ ചിത്തസ്സാഭിപ്പമോദനതോ. തിത്ഥഞ്ച സബ്ബബുദ്ധാനന്തി സാവകബുദ്ധാ, പച്ചേകബുദ്ധാ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാതി സബ്ബേസം ബുദ്ധാനം കിലേസമലപ്പവാഹനേ നിബ്ബാനമഹാസമുദ്ദാവഗാഹണേ ച തിത്ഥഭൂതഞ്ച.
സീലം ബലം അപ്പടിമന്തി മാരസേനപ്പമദ്ദനേ അസദിസം ബലം സേനാഥാമോ ച. ആവുധമുത്തമന്തി സംകിലേസധമ്മാനം ഛേദനേ ഉത്തമം പഹരണം. ഗുണസരീരോപസോഭനട്ഠേന ആഭരണം. സേട്ഠന്തി സബ്ബകാലം ഉത്തമം ദബ്ബഞ്ച. സപാണപരിത്താനതോ കവചമബ്ഭുതം. ‘‘അബ്ഭിദ’’ന്തി ച പഠന്തി, അഭേജ്ജന്തി അത്ഥോ.
അപായമഹോഘാതിക്കമനേ സംസാരമഹോഘാതിക്കമനേ ച കിലേസേഹി അസംസീദനട്ഠേന സേതു. മഹേസക്ഖോതി മഹബ്ബലോ. ഗന്ധോ അനുത്തരോതി പടിവാതം സബ്ബദിസാസു വായനതോ അനുത്തരോ ഗന്ധോ സബ്ബജനമനോഹരത്താ. തേനാഹ ‘‘യേന വാതി ദിസോദിസ’’ന്തി യേന സീലഗന്ധേന തംസമങ്ഗീ ദിസോദിസം സബ്ബാ ദിസാ വായതി. ‘‘ദിസോദിസാ’’തിപി പാളി, ദസ ദിസാതി അത്ഥോ.
സമ്ബലമേവഗ്ഗന്തി സമ്ബലം നാമ പുടഭത്തം. യഥാ പുടഭത്തം ഗഹേത്വാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ പുരിസോ അന്തരാമഗ്ഗേ ജിഘച്ഛാദുക്ഖേന ന കിലമതി, ഏവം സീലസമ്പന്നോപി സുദ്ധം സീലസമ്ബലം ഗഹേത്വാ സംസാരകന്താരം പടിപന്നോ ഗതഗതട്ഠാനേ ന കിലമതീതി സീലം അഗ്ഗം സമ്ബലം നാമ. തഥാ സീലം പാഥേയ്യമുത്തമം ചോരാദീഹി അസാധാരണത്താ തത്ഥ തത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബസമ്പത്തിനിപ്ഫാദനതോ ച. അതിക്കാമേന്തോ തം തം ഠാനം യഥിച്ഛിതട്ഠാനം വാ വാഹേതി സമ്പാപേതീതി അതിവാഹോ, യാനം. കേനചി അനുപദ്ദുതം ഹുത്വാ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തിഹേതുതായ സീലം സേട്ഠം അതിവാഹോ. യേനാതി യേന അതിവാഹേന യാതി ദിസോദിസന്തി അഗതിം ഗതിഞ്ചാപി തം തം ദിസം സുഖേനേവ ഗച്ഛതി.
ഇധേവ നിന്ദം ലഭതീതി ഇധലോകേപി ദുമ്മനോ രാഗാദീഹി ദൂസിതചിത്തോ ‘‘ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ’’തി നിന്ദം ഗരഹം ലഭതി. പേച്ച പരലോകേപി അപായേ ‘‘പുരിസത്തകലി അവജാതാ’’തിആദിനാ യമപുരിസാദീഹി ച നിന്ദം ലഭതി. ന കേവലം നിന്ദമേവ ലഭതി, അഥ ഖോ സബ്ബത്ഥ ദുമ്മനോ ബാലോ ഇധലോകേ ദുച്ചരിതചരണേന ദൂസിതചിത്തോ പരലോകേ കമ്മകാരണാദിവസേന ദുക്ഖുപ്പത്തിയാതി സബ്ബത്ഥ ബാലോ ദുമ്മനോ ഹോതി. കഥം? സീലേസു അസമാഹിതോ സമ്മാ സീലേസു ന ഠപിതചിത്തോ അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ.
ഇധേവ കിത്തിം ലഭതീതി ഇധലോകേപി സുമനോ ‘‘സപ്പുരിസോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ’’തി കിത്തിം ലഭതി. പേച്ച പരലോകേപി സഗ്ഗേ ‘‘അയം സപ്പുരിസോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ. തഥാ ഹി ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപന്നോ’’തിആദിനാ കിത്തിം ലഭതി. ന കേവലം കിത്തിമേവ ലഭതി, അഥ ഖോ ധീരോ ധിതിസമ്പന്നോ സീലേസു സുട്ഠു സമാഹിതോ അപ്പിതചിത്തോ സുപതിട്ഠിതചിത്തോ സബ്ബത്ഥ ഇധലോകേ സുചരിതചരണേന, പരലോകേ സമ്പത്തിപടിലാഭേന സുമനോ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹോതി. സീലമേവ ഇധ അഗ്ഗന്തി ദുവിധം സീലം ലോകിയം ലോകുത്തരന്തി. തത്ഥ ലോകിയം താവ കാമലോകേ ഖത്തിയമഹാസാലാദീസു, ദേവലോകേ ബ്രഹ്മലോകേ ച ഉപപത്തിവിസേസം ആവഹതി, ലാഭീഭാവാദികസ്സ ച കാരണം ഹോതി. ലോകുത്തരം പന സകലമ്പി വട്ടദുക്ഖം അതിക്കാമേതീതി സീലം അഗ്ഗമേവ. തഥാ ഹി വുത്തം –
‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;
മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൫);
ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു – ‘‘ലാഭീ അസ്സം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൬൫), ‘‘സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൫), ‘‘ഇജ്ഝതി, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ’’തി (അ. നി. ൮.൩൫; ദീ. നി. ൩.൩൩൭) ച.
ലോകുത്തരസീലസ്സ പന സബ്ബസോ പഹീനപടിപക്ഖസ്സ സത്തമഭവതോ പട്ഠായ സംസാരദുക്ഖം വിനിവത്തേന്തസ്സ അഗ്ഗഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. പഞ്ഞവാ പന ഉത്തമോതി ‘‘പഞ്ഞവാ പന പുഗ്ഗലോ ഉത്തമോ പരമോ സേട്ഠോയേവാ’’തി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന പഞ്ഞായ ഏവ സേട്ഠഭാവം വദതി. ഇദാനി സീലപഞ്ഞാനം സേട്ഠഭാവം കിച്ചതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സീലപഞ്ഞാണതോ ജയ’’ന്തി ആഹ. ജയന്തി ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ദട്ഠബ്ബോ, അഹൂതി വാ വചനസേസോ. തത്ഥ പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാണം, സീലതോ പഞ്ഞാണതോ ച പടിപക്ഖജയോ. ന ഹി സീലേന വിനാ പഞ്ഞാ സമ്ഭവതി, പഞ്ഞായ ച വിനാ സീലം കിച്ചകരം, അഞ്ഞമഞ്ഞോപകാരകഞ്ചേതം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘സീലപരിധോതാ പഞ്ഞാ, പഞ്ഞാപരിധോതം സീല’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൩൧൭) മനുസ്സേസു ച ദേവേസൂതി ഇദം നേസം ഠാനവിസേസദസ്സനം. തത്ഥ ഹി താനി സവിസേസാനി വത്തന്തി, സമാധി പനേത്ഥ സീലപക്ഖികോ പഞ്ഞായ അധിട്ഠാനഭാവതോ, പഞ്ഞാപക്ഖികോ വാ ഭാവേതബ്ബതോ സീലാധിട്ഠാനതോ ച.
ഏവം ഥേരോ തേസം ഭിക്ഖൂനം സീലമുഖേന ധമ്മം ദേസേന്തോ അത്തനോ സുവിസുദ്ധസീലാദിഗുണതാദീപനേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.
സീലവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. സുനീതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ
നീചേ കുലമ്ഹീതിആദികാ ആയസ്മതോ സുനീതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ബുദ്ധസ്സ സുഞ്ഞകാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ബാലജനേഹി സദ്ധിം കീളാപസുതോ ഹുത്വാ വിചരന്തോ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ, ‘‘കിം തുയ്ഹം സബ്ബസോ വണിതസരീരസ്സ വിയ സകലം കായം പടിച്ഛാദേത്വാ ഭിക്ഖാചരണേന, നനു നാമ കസിവാണിജ്ജാദീഹി ജീവികാ കപ്പേതബ്ബാ? താനി ചേ കാതും ന സക്കോസി, ഘരേ ഘരേ മുത്തകരീസാദീനി നീഹരന്തോ പച്ഛാ വത്ഥുസോധനേന ജീവാഹീ’’തി അക്കോസി. സോ തേന കമ്മേന നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന മനുസ്സലോകേപി ബഹൂനി ജാതിസതാനി പുപ്ഫഛഡ്ഡകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ തഥാ ജീവികം കപ്പേസി. ഇമസ്മിഞ്ച ബുദ്ധുപ്പാദേ പുപ്ഫഛഡ്ഡകകുലേ ഏവ നിബ്ബത്തോ ഉക്കാരസോധനകമ്മേന ജീവികം കപ്പേതി ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി അലഭന്തോ.
അഥ ഭഗവാ പച്ഛിമയാമേ ബുദ്ധാചിണ്ണം മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ സുനീതസ്സ ഹദയബ്ഭന്തരേ ഘടേ പദീപം വിയ പജ്ജലന്തം അരഹത്തൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ. യസ്സം വീഥിയം സുനീതോ ഉക്കാരസോധനകമ്മം കരോതി, തം വീഥിം പടിപജ്ജി. സുനീതോപി തത്ഥ തത്ഥ വിഘാസുച്ചാരസങ്കാരാദികം രാസിം കത്വാ പിടകേസു പക്ഖിപിത്വാ കാജേനാദായ പരിഹരന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം സത്ഥാരം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സാരജ്ജമാനോ സമ്ഭമാകുലഹദയോ ഗമനമഗ്ഗം നിലീയനോകാസഞ്ച അലഭന്തോ കാജം ഭിത്തിപസ്സേ ഠപേത്വാ ഏകേന പസ്സേന അനുപവിസന്തോ വിയ ഭിത്തിം അല്ലീനോ പഞ്ജലികോ അട്ഠാസി. ‘‘ഭിത്തിഛിദ്ദേന അപക്കമിതുകാമോ അഹോസീ’’തിപി വദന്തി.
സത്ഥാ തസ്സ സമീപം പത്വാ ‘‘അയം അത്തനോ കുസലമൂലസഞ്ചോദിതം ഉപഗതം മം സാരജ്ജമാനോ ജാതിയാ കമ്മസ്സ ച നിഹീനതായ സമ്മുഖീഭാവമ്പി ലജ്ജതി, ഹന്ദസ്സ വേസാരജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി കരവീകരുതമഞ്ജുനാ സകലനഗരനിന്നാദവര-ഗമ്ഭീരേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ‘‘സുനീതാ’’തി ആലപിത്വാ ‘‘കിം ഇമായ ദുക്ഖജീവികായ പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി ആഹ. സുനീതോ തേന സത്ഥു വചനേന അമതേന വിയ അഭിസിത്തോ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ ‘‘ഭഗവാ, സചേ മാദിസാപി ഇധ പബ്ബജ്ജം ലഭന്തി, കസ്മാഹം ന പബ്ബജിസ്സാമി, പബ്ബാജേഥ മം ഭഗവാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഏഹി, ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ. സോ താവദേവ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരോ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരോ വിയ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ അട്ഠാസി. ഭഗവാ തം വിഹാരം നേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ പഠമം അട്ഠ സമാപത്തിയോ, പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തം സക്കാദയോ ദേവാ ബ്രഹ്മാനോ ച ഉപസങ്കമിത്വാ നമസ്സിംസു. തേന വുത്തം –
‘‘താ ദേവതാ സത്തസതാ ഉളാരാ, ബ്രഹ്മാ ച ഇന്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ;
ആജാനീയം ജാതിജരാഭിഭൂതം, സുനീതം നമസ്സന്തി പസന്നചിത്താ’’തിആദി.
ഭഗവാ തംയേവ ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതം ദിസ്വാ സിതം കത്വാ പസംസന്തോ ‘‘തപേന ബ്രഹ്മചരിയേനാ’’തി ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേസി. അഥ നം സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ സീഹനാദം നദാപേതുകാമാ, ‘‘ആവുസോ സുനീത, കസ്മാ കുലാ ത്വം പബ്ബജിതോ, കഥം വാ പബ്ബജിതോ, കഥഞ്ച സച്ചാനി പടിവിജ്ഝീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ തം സബ്ബം പകാസേന്തോ –
൬൨൦. ‘‘നീചേ കുലമ്ഹി ജാതോഹം, ദലിദ്ദോ അപ്പഭോജനോ;
ഹീനകമ്മം മമം ആസി, അഹോസിം പുപ്ഫഛഡ്ഡകോ.
൬൨൧. ‘‘ജിഗുച്ഛിതോ മനുസ്സാനം, പരിഭൂതോ ച വമ്ഭിതോ;
നീചം മനം കരിത്വാന, വന്ദിസ്സം ബഹുകം ജനം.
൬൨൨. ‘‘അഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതം;
പവിസന്തം മഹാവീരം, മഗധാനം പുരുത്തമം.
൬൨൩. ‘‘നിക്ഖിപിത്വാന ബ്യാഭങ്ഗിം, വന്ദിതും ഉപസങ്കമിം;
മമേവ അനുകമ്പായ, അട്ഠാസി പുരിസുത്തമോ.
൬൨൪. ‘‘വന്ദിത്വാ സത്ഥുനോ പാദേ, ഏകമന്തം ഠിതോ തദാ;
പബ്ബജ്ജം അഹമായാചിം, സബ്ബസത്താനമുത്തമം.
൬൨൫. ‘‘തതോ കാരുണികോ സത്ഥാ, സബ്ബലോകാനുകമ്പകോ;
‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’തി മം ആഹ, സാ മേ ആസൂപസമ്പദാ.
൬൨൬. ‘‘സോഹം ഏകോ അരഞ്ഞസ്മിം, വിഹരന്തോ അതന്ദിതോ.
അകാസിം സത്ഥു വചനം, യഥാ മം ഓവദീ ജിനോ.
൬൨൭. ‘‘രത്തിയാ പഠമം യാമം, പുബ്ബജാതിമനുസ്സരിം;
രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം, ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധയിം;
രത്തിയാ പച്ഛിമേ യാമേ, തമോഖന്ധം പദാലയിം.
൬൨൮. ‘‘തതോ രത്യാവിവസാനേ, സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി; (ജാ. ൧.൧൧.൭൯);
ഇന്ദോ ബ്രഹ്മാ ച ആഗന്ത്വാ, മം നമസ്സിംസു പഞ്ജലീ.
൬൨൯. ‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;
യസ്സ തേ ആസവാ ഖീണാ, ദക്ഖിണേയ്യോസി മാരിസ.
൬൩൦. ‘‘തതോ ദിസ്വാന മം സത്ഥാ, ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതം;
സിതം പാതുകരിത്വാന, ഇമമത്ഥം അഭാസഥ.
൬൩൧. ‘‘തപേന ബ്രഹ്മചരിയേന, സംയമേന ദമേന ച;
ഏതേന ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, ഏതം ബ്രാഹ്മണമുത്തമ’’ന്തി. –
ഇമാഹി ഗാഥാഹി സീഹനാദം നദി.
തത്ഥ നീചേതി ലാമകേ സബ്ബനിഹീനേ. ഉച്ചനീചഭാവോ ഹി നാമ സത്താനം ഉപാദായുപാദായ, അയം പന സബ്ബനിഹീനേ പുക്കുസകുലേ ഉപ്പന്നതം ദസ്സേന്തോ ‘‘നീചേ കുലമ്ഹി ജാതോ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം – ‘‘നീചേതി ലാമകേ സബ്ബനിഹീനേ’’തി. ദലിദ്ദോതി ദുഗ്ഗതോ, ദലിദ്ദാപി കേചി കദാചി ഘാസച്ഛാദനസ്സ ലാഭിനോ, അകസിരവുത്തിനോ ഹോന്തി, അഹം പന സബ്ബകാലം കസിരവുത്തിതായ ഹീനോ ഉദ്ധനം ഉപട്ഠപിതഉക്ഖലികോ ദസ്സനയുത്തം ഥേവകമ്പി അപസ്സിം യേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പഭോജനോ’’തി ആഹ. നീചകുലികാ ദലിദ്ദാപി കേചി അനീചകമ്മാജീവാ ഹോന്തി, മയ്ഹം പന ന തഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹീനകമ്മം മമം ആസീ’’തി. കീദിസന്തി ചേ? അഹോസിം പുപ്ഫഛഡ്ഡകോ, ഹത്ഥവികലസ്സ ഹത്ഥവാതി വിയ ഉപചാരവസേനായം ഇമസ്സ സമഞ്ഞാ അഹോസി യദിദം ‘‘പുപ്ഫഛഡ്ഡകോ’’തി. മിലാതപുപ്ഫസന്ഥരവണ്ണതായ വാ ഉക്കാരഭൂമിയാ ഏവം വുത്തോ.
ജിഗുച്ഛിതോതി ജാതിയാ ചേവ കമ്മുനാ ച ഹീളിതോ. മനുസ്സാനന്തി മനുസ്സേഹി. പരിഭൂതോതി അവഞ്ഞാതോ. വമ്ഭിതോതി ഖുംസിതോ. നീചം മനം കരിത്വാനാതി അഞ്ഞേ മനുസ്സേ സിനേരും വിയ ഉക്ഖിപിത്വാ തേസം പാദപംസുതോപി അത്താനം നിഹീനം കത്വാ പവത്തിയാ നീചം നിഹീനം മനം കത്വാ. വന്ദിസ്സം ബഹുകം ജനന്തി പുഥുമഹാജനം ദിട്ഠദിട്ഠകാലേ വന്ദിം സിരസി അഞ്ജലിം കരോന്തോ പണാമിം.
അഥാതി അധികാരന്തരദീപനേ നിപാതോ. അദ്ദസാസിന്തി അദ്ദക്ഖിം. മഗധാനന്തി മഗധാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹിയാ ‘‘മഗധാന’’ന്തി വുത്തോ, മഗധജനപദസ്സാതി അത്ഥോ. പുരുത്തമന്തി ഉത്തമം നഗരം.
ബ്യാഭങ്ഗിന്തി കാജം. പബ്ബജ്ജം അഹമായാചിന്തി, ‘‘സുനീത, പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി സത്ഥാരാ ഓകാസേ കതേ അഹം പബ്ബജ്ജം അയാചിം. ആസൂപസമ്പദാതി ‘‘ഏഹി, ഭിക്ഖൂ’’തി സത്ഥു വചനമത്തേന ആസി ഉപസമ്പദാ. യഥാ മം ഓവദീതി ‘‘ഏവം സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേഹീ’’തി യഥാ മം ഓവദി, തഥാ സത്ഥുനോ വചനം അകാസിം പടിപജ്ജിം. രത്തിയാതിആദി തസ്സാ പടിപത്തിയാ രസദസ്സനം. തത്ഥ പുബ്ബേനിവാസഞാണം അനാഗതംസഞാണഞ്ച ബഹുകിച്ചന്തി ‘‘പഠമം യാമം മജ്ഝിമം യാമ’’ന്തി അച്ചന്തസംയോഗവസേന ഉപയോഗവചനം വുത്തം. ന തഥാ ആസവക്ഖയഞാണം ഏകാഭിസമയവസേന പവത്തനതോതി ‘‘പച്ഛിമേ യാമേ’’തി ഭുമ്മവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇന്ദോതി സക്കോ ദേവരാജാ. ബ്രഹ്മാതി മഹാബ്രഹ്മാ. ഇന്ദബ്രഹ്മഗ്ഗഹണേന അഞ്ഞേസം കാമദേവാനം ബ്രഹ്മൂനഞ്ച ആഗമനം വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ ഹേസ യഥാ ‘‘രാജാ ആഗതോ’’തി. നമസ്സിംസൂതി കായേന വാചായ ച നമക്കാരം അകംസു.
തത്ഥ കായേന കതം നമക്കാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ജലീ’’തി വത്വാ വാചായ കതം ദസ്സേതും ‘‘നമോ തേ’’തിആദി വുത്തം. ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതന്തി ദേവഗ്ഗഹണേന ഉപപത്തിദേവഭാവതോ ബ്രഹ്മാനോപി ഗഹിതാ. സിതം പാതുകരിത്വാനാതി അത്തനോ ഓവാദസ്സ മഹപ്ഫലതം ദേവബ്രഹ്മൂനഞ്ച ഗുണസമ്പത്തിം നിസ്സായ സത്ഥാ സിതം പാത്വാകാസി. പാതുകരോന്തോ ച ന അഞ്ഞേ വിയ ദന്തേ വിദംസേതി, മുഖാധാനം പന ഥോകം വിവരതി, തത്തകേന ച അഭിഭൂതദിബ്ബഫലികമുത്തരസ്മിയോ അവഹസിതതാരകാസസിമരീചിയോ സുസുക്കദാഠസമ്ഭവാ ഘനരസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ തിക്ഖത്തും സത്ഥു മുഖം പദക്ഖിണം കരോന്തി, തം ദിസ്വാ പച്ഛതോ ഗച്ഛന്താപി സത്ഥാ സിതം പാത്വാകാസീതി സഞ്ജാനന്തി.
തപേനാതി ഇന്ദ്രിയസംവരേന, ‘‘ധുതധമ്മസമാദാനേനാ’’തി കേചി. സംയമേനാതി സീലേന. ദമേനാതി പഞ്ഞായ. ബ്രഹ്മചരിയേനാതി അവസിട്ഠസേട്ഠചരിയായ. ഏതേനാതി യഥാവുത്തേന തപാദിനാ. ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി ബാഹിതപാപഭാവതോ. ഏതന്തി തപാദി യഥാവുത്തം. ബ്രാഹ്മണമുത്തമന്തി ഉത്തമം ബ്രാഹ്മണം, ബ്രാഹ്മണേസു വാ ഉത്തമം സബ്ബസേട്ഠം, അഹൂതി വചനസേസോ. ബ്രാഹ്മണന്തി വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞമാഹ, ഏവം ഉത്തമം ബ്രഹ്മഞ്ഞം, ന ജച്ചാദീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ജാതികുലപദേസഗോത്തസമ്പത്തിആദയോ അരിയഭാവസ്സ കാരണം, അധിസീലസിക്ഖാദയോ ഏവ പന കാരണം. തേനാഹ –
‘‘യഥാ സങ്കാരഠാനസ്മിം, ഉജ്ഝിതസ്മിം മഹാപഥേ;
പദുമം തത്ഥ ജായേഥ, സുചിഗന്ധം മനോരമം.
‘‘ഏവം സങ്കാരഭൂതേസു, അന്ധഭൂതേ പുഥുജ്ജനേ;
അതിരോചതി പഞ്ഞായ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകോ’’തി. (ധ. പ. ൫൮-൫൯);
ഏവം ഥേരോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പുച്ഛിതമത്ഥം ഇമാഹി ഗാഥാഹി വിസ്സജ്ജേന്തോ സീഹനാദം നദീതി.
സുനീതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ദ്വാദസകനിപാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.