൧൩. തേരസനിപാതോ

൧. സോണകോളിവിസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

തേരസനിപാതേ യാഹു രട്ഠേതിആദികാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ കോളിവിസസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനി. അയം കിര അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി ഹുത്വാ ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നമാനസോ സത്ഥു ചങ്കമനട്ഠാനേ സുധായ പരികമ്മം കാരേത്വാ നാനാവണ്ണേഹി പുപ്ഫേഹി സന്ഥരിത്വാ ഉപരി നാനാവിരാഗവത്ഥേഹി വിതാനം ബന്ധാപേസി, തഥാ സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ദീഘസാലം കാരേത്വാ നിയ്യാദേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി, സിരിവഡ്ഢോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ആരദ്ധവീരിയാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ, സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ പണിധാനമകാസി. സത്ഥാപി തസ്സ പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോപി യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ പരിനിബ്ബുതേ കസ്സപദസബലേ അനുപ്പന്നേ അമ്ഹാകം ഭഗവതി ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഗങ്ഗാതീരേ പണ്ണസാലം കരിത്വാ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം തേമാസം ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹി. പച്ചേകബുദ്ധോ വുട്ഠവസ്സോ പരിപുണ്ണപരിക്ഖാരോ ഗന്ധമാദനമേവ ഗതോ. സോപി കുലപുത്തോ യാവജീവം തത്ഥ പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ചമ്പാനഗരേ ഉസഭസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ സേട്ഠിസ്സ മഹാഭോഗക്ഖന്ധോ അഭിവഡ്ഢി. തസ്സ ജാതദിവസേ സകലനഗരേ മഹാസക്കാരസമ്പന്നോ അഹോസി, തസ്സ പുബ്ബേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനികരത്തകമ്ബലപരിച്ചാഗേന സുവണ്ണവണ്ണോ സുഖുമാലതരോ ച അത്തഭാവോ അഹോസി, തേനസ്സ സോണോതി നാമം അകംസു. മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢതി, തസ്സ ഹത്ഥപാദതലാനി ബന്ധുജീവകപുപ്ഫവണ്ണാനി അഹേസും, സതവിഹതകപ്പാസസ്സ വിയ സമ്ഫസ്സോ പാദതലേസു മണികുണ്ഡലാവട്ടവണ്ണാനി ലോമാനി ജായിംസു. വയപ്പത്തസ്സ തസ്സ തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികേ തയോ പാസാദേ കാരേത്വാ നാടകാനി ഉപട്ഠാപേസും. സോ തത്ഥ മഹതിം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ദേവകുമാരോ വിയ പടിവസതി.

അഥ അമ്ഹാകം സത്ഥരി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തേ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞാ പക്കോസാപിതോ അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സേഹി സദ്ധിം രാജഗഹം ആഗതോ, സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ, ജനസംസഗ്ഗപരിഹരണത്ഥം സീതവനേ വസന്തോ ‘‘മമ സരീരം സുഖുമാലം, ന ച സക്കാ സുഖേനേവ സുഖം അധിഗന്തും, കായം കിലമേത്വാ സമണധമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി ഠാനചങ്കമമേവ അധിട്ഠായ, പധാനമനുയുഞ്ജന്തോ പാദതലേസു ഫോടേസു ഉട്ഠഹിതേസുപി വേദനം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ദള്ഹം വീരിയം കരോന്തോ അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ, ‘‘ഏവം വായമന്തോപി അഹം മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോമി, കിം മേ പബ്ബജ്ജായ, ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിസ്സാമി, പുഞ്ഞാനി ച കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്താചാരം ഞത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വീണൂപമോവാദേന ഓവദിത്വാ വീരിയസമതായോജനവിധിം ദസ്സേന്തോ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടം ഗതോ. സോണത്ഥേരോപി സത്ഥു സമ്മുഖാ ഓവാദം ലഭിത്വാ വീരിയസമതം യോജേത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൫.൨൫-൫൩) –

‘‘അനോമദസ്സിസ്സ മുനിനോ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

സുധായ ലേപനം കത്വാ, ചങ്കമം കാരയിം അഹം.

‘‘നാനാവണ്ണേഹി പുപ്ഫേഹി, ചങ്കമം സന്ഥരിം അഹം;

ആകാസേ വിതാനം കത്വാ, ഭോജയിം ബുദ്ധമുത്തമം.

‘‘അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, അഭിവാദേത്വാന സുബ്ബതം;

ദീഘസാലം ഭഗവതോ, നിയ്യാദേസിമഹം തദാ.

‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, സത്ഥാ ലോകേ അനുത്തരോ;

പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, ദക്ഖിണേയ്യോ സദേവകേ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ സോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, ദീഘസാലം അദാസി മേ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ഇമസ്സ മച്ചുകാലമ്ഹി, പുഞ്ഞകമ്മസമങ്ഗിനോ;

സഹസ്സയുത്തസ്സരഥോ, ഉപട്ഠിസ്സതി താവദേ.

‘‘തേന യാനേനയം പോസോ, ദേവലോകം ഗമിസ്സതി;

അനുമോദിസ്സരേ ദേവാ, സമ്പത്തേ കുലസമ്ഭവേ.

‘‘മഹാരഹം ബ്യമ്ഹം സേട്ഠം, രതനമത്തികലേപനം;

കൂടാഗാരവരൂപേതം, ബ്യമ്ഹം അജ്ഝാവസിസ്സതി.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

പഞ്ചവീസതി കപ്പാനി, ദേവരാജാ ഭവിസ്സതി.

‘‘സത്തസത്തതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

യസോധരസനാമാ തേ, സബ്ബേപി ഏകനാമകാ.

‘‘ദ്വേ സമ്പത്തീ അനുഭോത്വാ, വഡ്ഢേത്വാ പുഞ്ഞസഞ്ചയം;

അട്ഠവീസതികപ്പമ്ഹി, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘തത്രാപി ബ്യമ്ഹം പവരം, വിസ്സകമ്മേന മാപിതം;

ദസസദ്ദാവിവിത്തം തം, പുരമജ്ഝാവസിസ്സതി.

‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, ഭൂമിപാലോ മഹിദ്ധികോ;

ഓക്കാകോ നാമ നാമേന, രാജാ രട്ഠേ ഭവിസ്സതി.

‘‘സോളസിത്ഥിസഹസ്സാനം, സബ്ബാസം പവരാ ച സാ;

അഭിജാതാ ഖത്തിയാനീ, നവ പുത്തേ ജനേസ്സതി.

‘‘നവ പുത്തേ ജനേത്വാന, ഖത്തിയാനീ മരിസ്സതി;

തരുണീ ച പിയാ കഞ്ഞാ, മഹേസിത്തം കരിസ്സതി.

‘‘ഓക്കാകം തോസയിത്വാന, വരം കഞ്ഞാ ലഭിസ്സതി;

വരം ലദ്ധാന സാ കഞ്ഞാ, പുത്തേ പബ്ബാജയിസ്സതി.

‘‘പബ്ബാജിതാ ച തേ സബ്ബേ, ഗമിസ്സന്തി നഗുത്തമം;

ജാതിഭേദഭയാ സബ്ബേ, ഭഗിനീഹി വസിസ്സരേ.

‘‘ഏകാ ച കഞ്ഞാ ബ്യാധീഹി, ഭവിസ്സതി പരിക്ഖതാ;

മാ നോ ജാതി പഭിജ്ജീതി, നിഖണിസ്സന്തി ഖത്തിയാ.

‘‘ഖത്തിയോ നീഹരിത്വാന, തായ സദ്ധിം വസിസ്സതി;

ഭവിസ്സതി തദാ ഭേദോ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ.

‘‘തേസം പജാ ഭവിസ്സന്തി, കോളിയാ നാമ ജാതിയാ;

തത്ഥ മാനുസകം ഭോഗം, അനുഭോസ്സതിനപ്പകം.

‘‘തമ്ഹാ കായാ ചവിത്വാന, ദേവലോകം ഗമിസ്സതി;

തത്രാപി പവരം ബ്യമ്ഹം, ലഭിസ്സതി മനോരമം.

‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ആഗന്ത്വാന മനുസ്സത്തം, സോണോ നാമ ഭവിസ്സതി.

‘‘ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ, പദഹം സത്ഥു സാസനേ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘അനന്തദസ്സീ ഭഗവാ, ഗോതമോ സക്യപുങ്ഗവോ;

വിസേസഞ്ഞൂ മഹാവീരോ, അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസ്സതി.

‘‘വുട്ഠമ്ഹി ദേവേ ചതുരങ്ഗുലമ്ഹി, തിണേ അനിലേരിതഅങ്ഗണമ്ഹി;

ഠത്വാന യോഗസ്സ പയുത്തതാദിനോ, തതോത്തരിം പാരമതാ ന വിജ്ജതി.

‘‘ഉത്തമേ ദമഥേ ദന്തോ, ചിത്തം മേ സുപണീഹിതം;

ഭാരോ മേ ഓഹിതോ സബ്ബോ, നിബ്ബുതോമ്ഹി അനാസവോ.

‘‘അങ്ഗീരസോ മഹാനാഗോ, അഭിജാതോവ കേസരീ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന അഞ്ഞാബ്യാകരണവസേന ച –

൬൩൨. ‘‘യാഹു രട്ഠേ സമുക്കട്ഠോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗസ്സ പദ്ധഗൂ;

സ്വാജ്ജ ധമ്മേസു ഉക്കട്ഠോ, സോണോ ദുക്ഖസ്സ പാരഗൂ.

൬൩൩. ‘‘പഞ്ച ഛിന്ദേ പഞ്ച ജഹേ, പഞ്ച ചുത്തരി ഭാവയേ;

പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോ ഭിക്ഖു, ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതി.

൬൩൪. ‘‘ഉന്നളസ്സ പമത്തസ്സ, ബാഹിരാസസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

സീലം സമാധി പഞ്ഞാ ച, പാരിപൂരിം ന ഗച്ഛതി.

൬൩൫. ‘‘യഞ്ഹി കിച്ചം അപവിദ്ധം, അകിച്ചം പന കരീയതി;

ഉന്നളാനം പമത്താനം, തേസം വഡ്ഢന്തി ആസവാ.

൬൩൬. ‘‘യേസഞ്ച സുസമാരദ്ധാ, നിച്ചം കായഗതാ സതി;

അകിച്ചം തേ ന സേവന്തി, കിച്ചേ സാതച്ചകാരിനോ;

സതാനം സമ്പജാനാനം, അത്ഥം ഗച്ഛന്തി ആസവാ.

൬൩൭. ‘‘ഉജുമഗ്ഗമ്ഹി അക്ഖാതേ, ഗച്ഛഥ മാ നിവത്തഥ;

അത്തനാ ചോദയത്താനം, നിബ്ബാനമഭിഹാരയേ.

൬൩൮. ‘‘അച്ചാരദ്ധമ്ഹി വീരിയമ്ഹി, സത്ഥാ ലോകേ അനുത്തരോ;

വീണോപമം കരിത്വാ മേ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ;

തസ്സാഹം വചനം സുത്വാ, വിഹാസിം സാസനേ രതോ.

൬൩൯. ‘‘സമഥം പടിപാദേസിം, ഉത്തമത്ഥസ്സ പത്തിയാ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൬൪൦. ‘‘നേക്ഖമ്മേ അധിമുത്തസ്സ, പവിവേകഞ്ച ചേതസോ;

അബ്യാബജ്ഝാധിമുത്തസ്സ, ഉപാദാനക്ഖയസ്സ ച.

൬൪൧. ‘‘തണ്ഹക്ഖയാധിമുത്തസ്സ, അസമ്മോഹഞ്ച ചേതസോ;

ദിസ്വാ ആയതനുപ്പാദം, സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതി.

൬൪൨. ‘‘തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

കതസ്സ പതിചയോ നത്ഥി, കരണീയം ന വിജ്ജതി.

൬൪൩. ‘‘സേലോ യഥാ ഏകഘനോ, വാതേന ന സമീരതി;

ഏവം രൂപാ രസാ സദ്ദാ, ഗന്ധാ ഫസ്സാ ച കേവലാ.

൬൪൪. ‘‘ഇട്ഠാ ധമ്മാ അനിട്ഠാ ച, നപ്പവേധേന്തി താദിനോ;

ഠിതം ചിത്തം വിസഞ്ഞുത്തം, വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീ’’തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ യാഹു രട്ഠേ സമുക്കട്ഠോതി യോ അഹു അഹോസി അങ്ഗരട്ഠേ അസീതിയാ ഗാമികസഹസ്സേഹി ഭോഗസമ്പത്തിയാ ഇസ്സരിയസമ്പത്തിയാ ച സമ്മാ അതിവിയ ഉക്കട്ഠോ സേട്ഠോ. രഞ്ഞോ അങ്ഗസ്സ പദ്ധഗൂതി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരിസായ രഞ്ജനട്ഠേന രഞ്ഞോ അങ്ഗാധിപതിനോ ബിമ്ബിസാരസ്സ പരിവാരഭൂതോ ഗഹപതിവിസേസോ തസ്സ രട്ഠേ കുടുമ്ബികോ അഹൂതി യോജേതബ്ബം. സ്വാജ്ജ ധമ്മേസു ഉക്കട്ഠോതി സോ സോണോ അജ്ജേതരഹി ലോകുത്തരധമ്മേസു ഉക്കട്ഠോ ജാതോ, ഗിഹികാലേപി കേഹിചി ഉക്കട്ഠോയേവ ഹുത്വാ ഇദാനി പബ്ബജിതകാലേപി ഉക്കട്ഠോയേവ ഹോതീതി അത്താനമേവ പരം വിയ ദസ്സേതി. ദുക്ഖസ്സ പാരഗൂതി സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ പാരം പരിയന്തം ഗതോ, ഏതേന ധമ്മേസു ഉക്കട്ഠോതി അവിസേസേന വുത്തം ഉക്കട്ഠഭാവം വിസേസേതി അരഹത്താധിഗമദീപനതോ.

ഇദാനി യായ പടിപത്തിയാ ദുക്ഖപാരഗൂ ജാതോ, അഞ്ഞാപദേസേന തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ച ഛിന്ദേ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – അപായകാമസുഗതിസമ്പാപകാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പുരിസോ സത്ഥേന പാദേ ബദ്ധരജ്ജുകം വിയ ഹേട്ഠിമേന മഗ്ഗത്തയേന ഛിന്ദേയ്യ, രൂപാരൂപഭവസമ്പാപകാനി പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പുരിസോ ഗീവായ ബദ്ധരജ്ജുകം വിയ അഗ്ഗമഗ്ഗേന ജഹേയ്യ, ഛിന്ദേയ്യ, തേസം പന ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം പഹാനായ പഞ്ച സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഉത്തരി ഭാവയേ ഭാവേയ്യ. ഏവംഭൂതോ പന ഭിക്ഖു രാഗസങ്ഗോ ദോസമോഹമാനദിട്ഠിസങ്ഗോതി പഞ്ചന്നം സങ്ഗാനം അതിക്കമനേന പഞ്ചസങ്ഗാതിഗോ ഹുത്വാ, കാമോഘോ, ഭവോഘോ, ദിട്ഠോഘോ, അവിജ്ജോഘോതി ചതുന്നം ഓഘാനം തിണ്ണത്താ ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതി.

അയഞ്ച ഓഘതരണപടിപത്തിസീലാദീനം പാരിപൂരിയാവ ഹോതി, സീലാദയോ ച മാനാദിപ്പഹാനേന പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉന്നളസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഉന്നളസ്സാതി ഉഗ്ഗതതുച്ഛമാനസ്സ. മാനോ ഹി ഉന്നമനാകാരവുത്തിയാ തുച്ഛഭാവേന നളോ വിയാതി ‘‘നളോ’’തി വുച്ചതി. പമത്തസ്സാതി സതിവോസ്സഗ്ഗേന പമാദം ആപന്നസ്സ. ബാഹിരാസസ്സാതി ബാഹിരേസു ആയതനേസു ആസാവതോ, കാമേസു അവീതരാഗസ്സാതി അത്ഥോ. സീലം സമാധി പഞ്ഞാ ച, പാരിപൂരിം ന ഗച്ഛതീതി തസ്സ സീലാദീനം പടിപക്ഖസേവിനോ ലോകിയോപി താവ സീലാദിഗുണോ പാരിപൂരിം ന ഗച്ഛതി, പഗേവ ലോകുത്തരോ.

തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘യഞ്ഹി കിച്ച’’ന്തിആദിനാ. ഭിക്ഖുനോ ഹി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ അപരിമാണസീലക്ഖന്ധഗോപനം അരഞ്ഞവാസോ ധുതങ്ഗപരിഹരണം ഭാവനാരാമതാതി ഏവമാദി കിച്ചം നാമ. യേഹി പന ഇദം യഥാവുത്തം അത്തനോ കിച്ചം, തം അപവിദ്ധം അകരണേന ഛഡ്ഡിതം. അകിച്ചന്തി പത്തമണ്ഡനം ചീവരകായബന്ധനഅംസബദ്ധഛത്തുപാഹനതാലവണ്ടധമ്മകരണമണ്ഡനന്തി ഏവമാദി പരിക്ഖാരമണ്ഡനം പച്ചയബാഹുലിയന്തി ഏവമാദി ഭിക്ഖുനോ അകിച്ചം നാമ, തം കയിരതി, തേസം മാനനളം ഉക്ഖിപിത്വാ ചരണേന ഉന്നളാനം സതിവോസ്സഗ്ഗേന പമത്താനം ചത്താരോപി ആസവാ വഡ്ഢന്തി.

യേസം പന പഞ്ഞാദിഗുണോ വഡ്ഢതി, തേ ദസ്സേതും ‘‘യേസ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുസമാരദ്ധാതി സുട്ഠു പഗ്ഗഹിതാ. കായഗതാ സതീതി, കായാനുപസ്സനാഭാവനാ. അകിച്ചം തേതി തേ ഏതം പത്തമണ്ഡനാദിഅകിച്ചം. ന സേവന്തീതി ന കരോന്തി. കിച്ചേതി, പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ കത്തബ്ബേ അപരിമാണസീലക്ഖന്ധഗോപനാദികേ. സാതച്ചകാരിനോതി സതതകാരിനോ തേസം സതിയാ അവിപ്പവാസേന സതാനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം, സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം, അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ചതൂഹി സമ്പജഞ്ഞേഹി സമ്പജാനാനം, ചത്താരോപി ആസവാ അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പരിക്ഖയം അഭാവം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അത്തനോ സന്തികേ ഠിതഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദേന്തോ ‘‘ഉജുമഗ്ഗമ്ഹീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഉജുമഗ്ഗമ്ഹി അക്ഖാതേതി അന്തദ്വയപരിവജ്ജനേന കായവങ്കാദിപ്പഹാനേന ച ഉജുകേ മജ്ഝിമപടിപദാഭൂതേ അരിയമഗ്ഗേ സത്ഥാരാ ഭാസിതേ. ഗച്ഛഥാതി പടിപജ്ജഥ. മാ നിവത്തഥാതി അന്തരാ വോസാനം മാപജ്ജഥ. അത്തനാ ചോദയത്താനന്തി ഇധ അത്ഥകാമോ കുലപുത്തോ അപായഭയപച്ചവേക്ഖണാദിനാ അത്തനാവ അത്താനം ചോദേന്തോ. നിബ്ബാനമഭിഹാരയേതി, അത്താനം നിബ്ബാനം അഭിഹരേയ്യ ഉപനേയ്യ, യഥാ നം സച്ഛികരോതി, തഥാ പടിപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി മയാപി ഏവമേവ പടിപന്നന്തി, അത്തനോ പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘അച്ചാരദ്ധമ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അച്ചാരദ്ധമ്ഹി വീരിയമ്ഹീതി വിപസ്സനം ഭാവേന്തേന മയാ സമാധിനാ വീരിയം സമരസം അകത്വാ അതിവിയ വീരിയേ പഗ്ഗഹിതേ. അച്ചാരദ്ധവീരിയതാ ചസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ. വീണോപമം കരിത്വാ മേതി ആയസ്മതോ സോണസ്സ ‘‘യേ ഖോ കേചി ഭഗവതോ സാവകാ ആരദ്ധവീരിയാ വിഹരന്തി. അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ, അഥ ച പന മേ നാനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, തസ്മാഹം വിബ്ഭമിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ സത്ഥാ ഇദ്ധിയാ തസ്സ സമ്മുഖേ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘കസ്മാ ത്വം, സോണ, ‘വിബ്ഭമിസ്സാമീ’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി, കുസലോ ത്വം പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ വീണായ തന്തിസ്സരേ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേന ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ? യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ അച്ചായതാ ഹോന്തി, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി കമ്മഞ്ഞാ വാതി? നോ ഹേതം, ഭന്തേ! തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ അതിസിഥിലാ ഹോന്തി, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി കമ്മഞ്ഞാ വാതി? നോ ഹേതം, ഭന്തേ. തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ പന തേ വീണായ തന്തിയോ നേവ അച്ചായതാ ഹോന്തി, നാതിസിഥിലാ സമേ ഗുണേ പതിട്ഠിതാ, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി കമ്മഞ്ഞാ വാതി? ഏവം, ഭന്തേ. ഏവമേവ ഖോ, സോണ, അച്ചാരദ്ധവീരിയം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതി, അതിലീനവീരിയം കോസജ്ജായ സംവത്തതി, തസ്മാതിഹ ത്വം, സോണ, വീരിയസമതം അധിട്ഠഹ, ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝാ’’തി ഏവം വീണം ഉപമം കത്വാ പവത്തിതേന വീണോപമോവാദേന മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേസി. തസ്സാഹം വചനം സുത്വാതി തസ്സ ഭഗവതോ വചനം വീണോപമോവാദം സുത്വാ അന്തരാ ഉപ്പന്നം വിബ്ഭമിതുകാമതം പഹായ സത്ഥു സാസനേ രതോ അഭിരതോ വിഹരിം.

വിഹരന്തോ ച സമഥം പടിപാദേസിം വീരിയസമതം യോജേന്തോ സദ്ധാപഞ്ഞാനം വിയ സമാധിവീരിയാനം സമരസതം ഉപ്പാദേന്തോ ഝാനാധിട്ഠാനം വിപസ്സനാസമാധിം സമ്പാദേസിം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേസിം. തത്ഥ പയോജനം ആഹ ‘‘ഉത്തമത്ഥസ്സ പത്തിയാ’’തി. ഉത്തമത്ഥസ്സ പത്തിയാതി അരഹത്താധിഗമായാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാ പടിപന്നസ്സ സമഥവിപസ്സനാ സമ്പജ്ജിംസു, തം അഞ്ഞാപദേസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘നേക്ഖമ്മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നേക്ഖമ്മേതി പബ്ബജ്ജാദികേ കാമനിസ്സരണേ. അധിമുത്തസ്സാതി തത്ഥ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന യുത്തപ്പയുത്തസ്സ, പഠമം താവ പബ്ബജ്ജാഭിമുഖോ ഹുത്വാ കാമേ പഹായ പബ്ബജിത്വാ ച സീലവിസോധനം അരഞ്ഞവാസോ ധുതങ്ഗപരിഹരണം ഭാവനാഭിയോഗോതി ഏവമാദീസു അനവജ്ജധമ്മേസു യുത്തപ്പയുത്തസ്സാതി അത്ഥോ. പവിവേകഞ്ച ചേതസോതി ചേതസോ പവിവേകഞ്ച അധിമുത്തസ്സ ഏവം നേക്ഖമ്മാധിമുത്തസ്സ സതോ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനം നിബ്ബത്തനേന വിവേകേ യുത്തസ്സ പയുത്തസ്സ. അബ്യാബജ്ഝാധിമുത്തസ്സാതി അബ്യാബജ്ഝേ നിദുക്ഖതായ അധിമുത്തസ്സ ഝാനസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ സമഥസുഖേ യുത്തപ്പയുത്തസ്സ. ഉപാദാനക്ഖയസ്സ ചാതി ചതുന്നമ്പി ഉപാദാനാനം ഖയന്തേ അരഹത്തേ അധിമുത്തസ്സ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം സാമിവചനം. തം യഥാധിഗതം ഝാനം പാദകം കത്വാ അരഹത്താധിഗമായ വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സാതി അത്ഥോ.

തണ്ഹക്ഖയാധിമുത്തസ്സാതി തണ്ഹാ ഖീയതി ഏത്ഥാതി തണ്ഹക്ഖയോ, നിബ്ബാനം, തസ്മിം അധിമുത്തസ്സ ഉപാദിം ഭയതോ, അനുപാദിഞ്ച ഖേമതോ ദസ്സനേന നിരോധേ നിന്നപോണപബ്ഭാരസ്സ. അസമ്മോഹഞ്ച ചേതസോതി അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞവസേന ചിത്തസ്സ അസമ്മോഹപവത്തിം സമ്മോഹസമുച്ഛിന്ദനേന വാ ചിത്തസ്സ അസമ്മോഹഭൂതം അരിയമഗ്ഗം അധിമുത്തസ്സ. ദിസ്വാ ആയതനുപ്പാദന്തി ചക്ഖാദീനം ആയതനാനം യഥാസകപച്ചയേഹി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പാദം, തപ്പടിപക്ഖതോ നിരോധഞ്ച വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദിസ്വാ ദസ്സനഹേതു സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ ഞായേന മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബാസവതോ ചിത്തം വിമുച്ചതി.

‘‘തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സാ’’തിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – തസ്സ വുത്തനയേന സമ്മദേവ സബ്ബസംകിലേസതോ വിമുത്തസ്സ, തതോ ഏവ അച്ചന്തുപസമേന സന്തചിത്തസ്സ ഖീണാസവഭിക്ഖുനോ കതസ്സ കുസലസ്സ അകുസലസ്സ വാ ഉപചയോ നത്ഥി മഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാതിതത്താ, പരിഞ്ഞാദിഭേദം കരണീയം ന വിജ്ജതി കതകിച്ചത്താ. ഏവം ഭൂതസ്സ യഥാ ഏകഘനോ സേലോ പബ്ബതോ പകതിവാതേന ന സമീരതി ന സംകമ്പതി, ഏവം ഇട്ഠാ ച അനിട്ഠാ ച രൂപാദയോ ആരമ്മണധമ്മാ താദിനോ താദിഭാവപ്പത്തസ്സ ഠിതം അനേജം പഹീനസബ്ബസോകതായ വിസംയുത്തം ചിത്തം നപ്പവേധന്തി ന ചാലേന്തി. അസ്സ ച ആരമ്മണധമ്മസ്സ കാലേന കാലം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വിപസ്സന്തോ വയം നിരോധം ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനസഭാവം അനുപസ്സതീതി അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

സോണകോളിവിസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തേരസനിപാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.