൨. മഹാകോട്ഠികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഉപസന്തോതി ആയസ്മതോ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി ഥേരോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ഘരാവാസം വസന്തോ ഏകദിവസം പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാകാലേ ഹംസവതീനഗരവാസികേ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥേ യേന ബുദ്ധോ യേന ധമ്മോ യേന സങ്ഘോ, തന്നിന്നേ തപ്പോണേ തപ്പബ്ഭാരേ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ മഹാജനേന സദ്ധിം ഉപഗതോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം കിര ഇമസ്മിം സാസനേ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ, അഹോ വതാഹമ്പി ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അയം വിയ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു ദേസനാപരിയോസാനേ വുട്ഠിതായ പരിസായ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സ്വേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സകനിവേസനം ഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം ബുദ്ധസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച നിസജ്ജട്ഠാനം ഗന്ധദാമമാലാദാമാദീഹി അലങ്കരിത്വാ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരം ഭഗവന്തം വിവിധയാഗുഖജ്ജകപരിവാരം നാനാരസസൂപബ്യഞ്ജനം ഗന്ധസാലിഭോജനം ഭോജേത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ചിന്തേസി – ‘‘മഹന്തം, ഖോ, അഹം ഠാനന്തരം പത്ഥേമി ന ഖോ പന മയ്ഹം യുത്തം ഏകദിവസമേവ ദാനം ദത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേതും, അനുപടിപാടിയാ സത്ത ദിവസേ ദാനം ദത്വാ പത്ഥേസ്സാമീ’’തി. സോ തേനേവ നിയാമേന സത്ത ദിവസേ മഹാദാനാനി ദത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ദുസ്സകോട്ഠാഗാരം വിവരാപേത്വാ ഉത്തമം തിചീവരപ്പഹോനകം സുഖുമവത്ഥം ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ ച തിചീവരം ദത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യോ സോ ഭിക്ഖു തുമ്ഹേഹി ഇതോ സത്തമദിവസമത്ഥകേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ, അഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി വത്വാ സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സാസനേ തവ പത്ഥനാ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. വുത്തമ്പി ചേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൨൨൧-൨൫൦) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബലോകവിദൂ മുനി;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി ചക്ഖുമാ.

‘‘ഓവാദകോ വിഞ്ഞാപകോ, താരകോ സബ്ബപാണിനം;

ദേസനാകുസലോ ബുദ്ധോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

‘‘അനുകമ്പകോ കാരുണികോ, ഹിതേസീ സബ്ബപാണിനം;

സമ്പത്തേ തിത്ഥിയേ സബ്ബേ, പഞ്ചസീലേ പതിട്ഠപി.

‘‘ഏവം നിരാകുലം ആസി, സുഞ്ഞതം തിത്ഥിയേഹി ച;

വിചിത്തം അരഹന്തേഹി, വസീഭൂതേഹി താദിഭി.

‘‘രതനാനട്ഠപഞ്ഞാസം, ഉഗ്ഗതോ സോ മഹാമുനി;

കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോ, ബാത്തിംസവരലക്ഖണോ.

‘‘വസ്സസതസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, ബ്രാഹ്മണോ വേദപാരഗൂ;

ഉപേച്ച സബ്ബലോകഗ്ഗം, അസ്സോസിം ധമ്മദേസനം.

‘‘തദാ സോ സാവകം വീരോ, പഭിന്നമതിഗോചരം;

അത്ഥേ ധമ്മേ നിരുത്തേ ച, പടിഭാനേ ച കോവിദം.

‘‘ഠപേസി ഏതദഗ്ഗമ്ഹി, തം സുത്വാ മുദിതോ അഹം;

സസാവകം ജിനവരം, സത്താഹം ഭോജയിം തദാ.

‘‘ദുസ്സേഹച്ഛാദയിത്വാന, സസിസ്സം ബുദ്ധിസാഗരം;

നിപച്ച പാദമൂലമ്ഹി, തം ഠാനം പത്ഥയിം അഹം.

‘‘തതോ അവോച ലോകഗ്ഗോ, പസ്സഥേതം ദിജുത്തമം;

വിനതം പാദമൂലേ മേ, കമലോദരസപ്പഭം.

‘‘ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ, ഠാനം പത്ഥയതേ അയം;

തായ സദ്ധായ ചാഗേന, സദ്ധമ്മസ്സവനേന ച.

‘‘സബ്ബത്ഥ സുഖിതോ ഹുത്വാ, സംസരിത്വാ ഭവാഭവേ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ലച്ഛസേതം മനോരഥം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

കോട്ഠികോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘തം സുത്വാ മുദിതോ ഹുത്വാ, യാവജീവം തദാ ജിനം;

മേത്തചിത്തോ പരിചരിം, സതോ പഞ്ഞാ സമാഹിതോ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘സതാനം തീണിക്ഖത്തുഞ്ച, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സതാനം പഞ്ചക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

സബ്ബത്ഥ സുഖിതോ ആസിം, തസ്സ കമ്മസ്സ വാഹസാ.

‘‘ദുവേ ഭവേ സംസരാമി, ദേവത്തേ അഥ മാനുസേ;

അഞ്ഞം ഗതിം ന ഗച്ഛാമി, സുചിണ്ണസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘ദുവേ കുലേ പജായാമി, ഖത്തിയേ അഥ ബ്രാഹ്മണേ;

നീചേ കുലേ ന ജായാമി, സുചിണ്ണസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, ബ്രഹ്മബന്ധു അഹോസഹം;

സാവത്ഥിയം വിപ്പകുലേ, പച്ചാജാതോ മഹദ്ധനേ.

‘‘മാതാ ചന്ദവതീ നാമ, പിതാ മേ അസ്സലായനോ;

യദാ മേ പിതരം ബുദ്ധോ, വിനയീ സബ്ബസുദ്ധിയാ.

‘‘തദാ പസന്നോ സുഗതേ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

മോഗ്ഗല്ലാനോ ആചരിയോ, ഉപജ്ഝാ സാരിസമ്ഭവോ.

‘‘കേസേസു ഛിജ്ജമാനേസു, ദിട്ഠി ഛിന്നാ സമൂലികാ;

നിവാസേന്തോ ച കാസാവം, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘അത്ഥധമ്മനിരുത്തീസു, പടിഭാനേ ച മേ മതി;

പഭിന്നാ തേന ലോകഗ്ഗോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

‘‘അസന്ദിട്ഠം വിയാകാസിം, ഉപതിസ്സേന പുച്ഛിതോ;

പടിസമ്ഭിദാസു തേനാഹം, അഗ്ഗോ സമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, മമ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏവം സോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരം സമ്ഭരന്തോ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. കോട്ഠികോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം ഗതോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ പടിസമ്ഭിദാസു ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ അഭിഞ്ഞാതേ അഭിഞ്ഞാതേ മഹാഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോപി ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോപി പടിസമ്ഭിദാസുയേവ പഞ്ഹം പുച്ഛി. ഏവമയം ഥേരോ തത്ഥ കതാധികാരതായ ചിണ്ണവസീഭാവേന ച പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ ജാതോ. അഥ നം സത്ഥാ മഹാവേദല്ലസുത്തം (മ. നി. ൧.൪൪൯ ആദയോ) അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസമ്ഭിദാപത്താനം യദിദം മഹാകോട്ഠികോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯, ൨൧൮). സോ അപരേന സമയേന വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദേന്തോ ഉദാനവസേന –

൨. ‘‘ഉപസന്തോ ഉപരതോ, മന്തഭാണീ അനുദ്ധതോ;

ധുനാതി പാപകേ ധമ്മേ, ദുമപത്തംവ മാലുതോ’’തി. –

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരോ ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ഉപസന്തോതി മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം ഉപസമനേന നിബ്ബിസേവനഭാവകരണേന ഉപസന്തോ. ഉപരതോതി സബ്ബസ്മാ പാപകരണതോ ഓരതോ വിരതോ. മന്തഭാണീതി മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ പന ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഭണതീതി മന്തഭാണീ, കാലവാദീആദിഭാവം അവിസ്സജ്ജേന്തോയേവ ഭണതീതി അത്ഥോ. മന്തഭണനവസേന വാ ഭണതീതി മന്തഭാണീ, ദുബ്ഭാസിതതോ വിനാ അത്തനോ ഭാസനവസേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം സുഭാസിതംയേവ ഭണതീതി അത്ഥോ. ജാതിആദിവസേന അത്തനോ അനുക്കംസനതോ ന ഉദ്ധതോതി അനുദ്ധതോ അഥ വാ തിണ്ണം കായദുച്ചരിതാനം വൂപസമനേന തതോ പടിവിരതിയാ ഉപസന്തോ, തിണ്ണം മനോദുച്ചരിതാനം ഉപരമണേന പജഹനേന ഉപരതോ, ചതുന്നം വചീദുച്ചരിതാനം അപ്പവത്തിയാ പരിമിതഭാണിതായ മന്തഭാണീ, തിവിധദുച്ചരിതനിമിത്തഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ അഭാവതോ അനുദ്ധതോ. ഏവം പന തിവിധദുച്ചരിതപ്പഹാനേന സുദ്ധേ സീലേ പതിട്ഠിതോ, ഉദ്ധച്ചപ്പഹാനേന സമാഹിതോ, തമേവ സമാധിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ധുനാതി പാപകേ ധമ്മേ ലാമകട്ഠേന പാപകേ സബ്ബേപി സംകിലേസധമ്മേ നിദ്ധുനാതി, സമുച്ഛേദവസേന പജഹതി. യഥാ കിം? ദുമപത്തംവ മാലുതോ, യഥാ നാമ ദുമസ്സ രുക്ഖസ്സ പത്തം പണ്ഡുപലാസം മാലുതോ വാതോ ധുനാതി, ബന്ധനതോ വിയോജേന്തോ നീഹരതി, ഏവം യഥാവുത്തപടിപത്തിയം ഠിതോ പാപധമ്മേ അത്തനോ സന്താനതോ നീഹരതി, ഏവമയം ഥേരസ്സ അഞ്ഞാപദേസേന അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാപി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച കായവചീദുച്ചരിതപ്പഹാനവചനേന പയോഗസുദ്ധിം ദസ്സേതി, മനോദുച്ചരിതപ്പഹാനവചനേന ആസയസുദ്ധിം. ഏവം പയോഗാസയസുദ്ധസ്സ ‘‘അനുദ്ധതോ’’തി ഇമിനാ ഉദ്ധച്ചാഭാവവചനേന തദേകട്ഠതായ നീവരണപ്പഹാനം ദസ്സേതി. തേസു പയോഗസുദ്ധിയാ സീലസമ്പത്തി വിഭാവിതാ, ആസയസുദ്ധിയാ സമഥഭാവനായ ഉപകാരകധമ്മപരിഗ്ഗഹോ, നീവരണപ്പഹാനേന സമാധിഭാവനാ, ‘‘ധുനാതി പാപകേ ധമ്മേ’’തി ഇമിനാ പഞ്ഞാഭാവനാ വിഭാവിതാ ഹോതി. ഏവം അധിസീലസിക്ഖാദയോ തിസ്സോ സിക്ഖാ, തിവിധകല്യാണം സാസനം, തദങ്ഗപ്പഹാനാദീനി തീണി പഹാനാനി, അന്തദ്വയപരിവജ്ജനേന സദ്ധിം മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ പടിപജ്ജനം, അപായഭവാദീനം സമതിക്കമനൂപായോ ച യഥാരഹം നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതബ്ബാ. ഇമിനാ നയേന സേസഗാഥാസുപി യഥാരഹം അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. അത്ഥമത്തമേവ പന തത്ഥ തത്ഥ അപുബ്ബം വണ്ണയിസ്സാമ. ‘‘ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ’’തി ഇദം പൂജാവചനം, യഥാ തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോതി.

മഹാകോട്ഠികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.