൯. മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ

൮൪൨. ദിസ്വാന തണ്ഹന്തി മാഗണ്ഡിയസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ പച്ചൂസസമയേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ കുരൂസു കമ്മാസധമ്മനിഗമവാസിനോ മാഗണ്ഡിയസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ സപജാപതികസ്സ അരഹത്തൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ താവദേവ സാവത്ഥിതോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ കമ്മാസധമ്മസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ നിസീദി സുവണ്ണോഭാസം മുഞ്ചമാനോ. മാഗണ്ഡിയോപി തങ്ഖണം തത്ഥ മുഖധോവനത്ഥം ഗതോ സുവണ്ണോഭാസം ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ഇതോ ചിതോ ച പേക്ഖമാനോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ അത്തമനോ അഹോസി. തസ്സ കിര ധീതാ സുവണ്ണവണ്ണാ, തം ബഹൂ ഖത്തിയകുമാരാദയോ വാരയന്താ ന ലഭന്തി. ബ്രാഹ്മണോ ഏവംലദ്ധികോ ഹോതി ‘‘സമണസ്സേവ നം സുവണ്ണവണ്ണസ്സ ദസ്സാമീ’’തി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം മേ ധീതായ സമാനവണ്ണോ, ഇമസ്സ നം ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തസ്മാ ദിസ്വാവ അത്തമനോ അഹോസി. സോ വേഗേന ഘരം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണിം ആഹ – ‘‘ഭോതി ഭോതി മയാ ധീതായ സമാനവണ്ണോ പുരിസോ ദിട്ഠോ, അലങ്കരോഹി ദാരികം, തസ്സ നം ദസ്സാമാ’’തി. ബ്രാഹ്മണിയാ ദാരികം ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ വത്ഥപുപ്ഫാലങ്കാരാദീഹി അലങ്കരോന്തിയാ ഏവ ഭഗവതോ ഭിക്ഖാചാരവേലാ സമ്പത്താ. അഥ ഭഗവാ കമ്മാസധമ്മം പിണ്ഡായ പാവിസി.

തേപി ഖോ ധീതരം ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ നിസിന്നോകാസം അഗമംസു. തത്ഥ ഭഗവന്തം അദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണീ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേന്തീ ഭഗവതോ നിസജ്ജട്ഠാനം തിണസന്ഥാരകം അദ്ദസ. ബുദ്ധാനഞ്ച അധിട്ഠാനബലേന നിസിന്നോകാസോ പദനിക്ഖേപോ ച അബ്യാകുലാ ഹോന്തി. സാ ബ്രാഹ്മണം ആഹ – ‘‘ഏസ, ബ്രാഹ്മണ, തസ്സ തിണസന്ഥാരോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, അമ്ഹാകം ആഗമനകമ്മം ന സമ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഭോതീ’’തി? ‘‘പസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, അബ്യാകുലോ തിണസന്ഥാരോ, നേസോ കാമഭോഗിനോ പരിഭുത്തോ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘മാ, ഭോതി മങ്ഗലേ പരിയേസിയമാനേ അവമങ്ഗലം അഭണീ’’തി ആഹ. പുനപി ബ്രാഹ്മണീ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തീ ഭഗവതോ പദനിക്ഖേപം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണം ആഹ ‘‘അയം തസ്സ പദനിക്ഖേപോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോതീ’’തി. ‘‘പസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, പദനിക്ഖേപം, നായം സത്തോ കാമേസു ഗധിതോ’’തി. ‘‘കഥം ത്വം ഭോതി ജാനാസീ’’തി ച വുത്താ അത്തനോ ഞാണബലം ദസ്സേന്തീ ആഹ –

‘‘രത്തസ്സ ഹി ഉക്കുടികം പദം ഭവേ,

ദുട്ഠസ്സ ഹോതി അനുകഡ്ഢിതം പദം;

മൂള്ഹസ്സ ഹോതി സഹസാനുപീളിതം,

വിവട്ടച്ഛദസ്സ ഇദമീദിസം പദ’’ന്തി. (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൦-൨൬൧; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൨ സാമാവതീവത്ഥു; വിസുദ്ധി. ൧.൪൫);

അയഞ്ചരഹി തേസം കഥാ വിപ്പകതാ, അഥ ഭഗവാ കതഭത്തകിച്ചോ തമേവ വനസണ്ഡം ആഗതോ. ബ്രാഹ്മണീ ഭഗവതോ വരലക്ഖണഖചിതം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തം രൂപം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണം ആഹ – ‘‘ഏസ തയാ, ബ്രാഹ്മണ, ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ആമ ഭോതീ’’തി. ‘‘ആഗതകമ്മം ന സമ്പജ്ജിസ്സതേവ, ഏവരൂപോ നാമ കാമേ പരിഭുഞ്ജിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. തേസം ഏവം വദന്താനഞ്ഞേവ ഭഗവാ തിണസന്ഥാരകേ നിസീദി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ധീതരം വാമേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ കമണ്ഡലും ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭോ, പബ്ബജിത, ത്വഞ്ച സുവണ്ണവണ്ണോ അയഞ്ച ദാരികാ, അനുച്ഛവികാ ഏസാ തവ, ഇമാഹം ഭോതോ ഭരിയം പോസാവനത്ഥായ ദമ്മീ’’തി വത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ദാതുകാമോ അട്ഠാസി. ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണം അനാലപിത്വാ അഞ്ഞേന സദ്ധിം സല്ലപമാനോ വിയ ‘‘ദിസ്വാന തണ്ഹ’’ന്തി ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ നാനാരൂപാനി നിമ്മിനിത്വാ അഭികാമമാഗതം മാരധീതരം ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച ഛന്ദമത്തമ്പി മേ മേഥുനസ്മിം നാഹോസി, കിമേവിദം ഇമിസ്സാ ദാരികായ മുത്തകരീസപുണ്ണം രൂപം ദിസ്വാ ഭവിസ്സതി സബ്ബഥാ പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ, കുതോനേന സംവസിതുന്തി.

൮൪൩. തതോ മാഗണ്ഡിയോ ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ മാനുസകേ കാമേ പഹായ ദിബ്ബകാമത്ഥായ പബ്ബജന്തി, അയഞ്ച ദിബ്ബേപി കാമേ ന ഇച്ഛതി, ഇദമ്പി ഇത്ഥിരതനം, കാ നു അസ്സ ദിട്ഠീ’’തി പുച്ഛിതും ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഏതാദിസം ചേ രതനന്തി ദിബ്ബിത്ഥിരതനം സന്ധായ ഭണതി, നാരിന്തി അത്തനോ ധീതരം സന്ധായ. ദിട്ഠിഗതം സീലവതം നു ജീവിതന്തി ദിട്ഠിഞ്ച സീലഞ്ച വതഞ്ച ജീവിതഞ്ച. ഭവൂപപത്തിഞ്ച വദേസി കീദിസന്തി അത്തനോ ഭവൂപപത്തിഞ്ച കീദിസം വദസീതി.

൮൪൪. ഇതോ പരാ ദ്വേ ഗാഥാ വിസജ്ജനപുച്ഛാനയേന പവത്തത്താ പാകടസമ്ബന്ധായേവ. താസു പഠമഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – തസ്സ മയ്ഹം, മാഗണ്ഡിയ, ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതധമ്മേസു നിച്ഛിനിത്വാ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം ഇദം വദാമീതി സമുഗ്ഗഹിതം ന ഹോതി നത്ഥി ന വിജ്ജതി. കിംകാരണാ? അഹഞ്ഹി പസ്സന്തോ ദിട്ഠീസു ആദീനവം കഞ്ചി ദിട്ഠിം അഗ്ഗഹേത്വാ സച്ചാനി പവിചിനന്തോ അജ്ഝത്തം രാഗാദീനം സന്തിഭാവേന അജ്ഝത്തസന്തിസങ്ഖാതം നിബ്ബാനമേവ അദ്ദസന്തി.

൮൪൫. ദുതിയഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യാനിമാനി ദിട്ഠിഗതാനി തേഹി തേഹി സത്തേഹി വിനിച്ഛിനിത്വാ ഗഹിതത്താ വിനിച്ഛയാതി ച അത്തനോ പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതഭാവാദിനാ നയേന പകപ്പിതാനി ചാതി വുച്ചന്തി. തേ ത്വം മുനി ദിട്ഠിഗതധമ്മേ അഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝത്തസന്തീതി യമേതമത്ഥം ബ്രൂസി, ആചിക്ഖ മേ, കഥം നു ധീരേഹി പവേദിതം കഥം പകാസിതം ധീരേഹി തം പദന്തി.

൮൪൬. അഥസ്സ ഭഗവാ യഥാ യേന ഉപായേന തം പദം ധീരേഹി പകാസിതം, തം ഉപായം സപടിപക്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ദിട്ഠിയാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന ദിട്ഠിയാ’’തിആദീഹി ദിട്ഠിസുതിഅട്ഠസമാപത്തിഞാണബാഹിരസീലബ്ബതാനി പടിക്ഖിപതി. ‘‘സുദ്ധിമാഹാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ആഹ-സദ്ദം സബ്ബത്ഥ നകാരേന സദ്ധിം യോജേത്വാ പുരിസബ്യത്തയം കത്വാ ‘‘ദിട്ഠിയാ സുദ്ധിം നാഹം കഥേമീ’’തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉത്തരപദേസുപി. തത്ഥ ച അദിട്ഠിയാ നാഹാതി ദസവത്ഥുകം സമ്മാദിട്ഠിം വിനാ ന കഥേമി. തഥാ അസ്സുതിയാതി നവങ്ഗം സവനം വിനാ. അഞാണാതി കമ്മസ്സ കതസച്ചാനുലോമികഞാണം വിനാ. അസീലതാതി പാതിമോക്ഖസംവരം വിനാ. അബ്ബതാതി ധുതങ്ഗവതം വിനാ. നോപി തേനാതി തേസു ഏകമേകേന ദിട്ഠിആദിമത്തേനാപി നോ കഥേമീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏതേ ച നിസ്സജ്ജ അനുഗ്ഗഹായാതി ഏതേ ച പുരിമേ ദിട്ഠിആദിഭേദേ കണ്ഹപക്ഖിയേ ധമ്മേ സമുഗ്ഘാതകരണേന നിസ്സജ്ജ, പച്ഛിമേ അദിട്ഠിആദിഭേദേ സുക്കപക്ഖിയേ അതമ്മയതാപജ്ജനേന അനുഗ്ഗഹായ. സന്തോ അനിസ്സായ ഭവം ന ജപ്പേതി ഇമായ പടിപത്തിയാ രാഗാദിവൂപസമേന സന്തോ ചക്ഖാദീസു കഞ്ചി ധമ്മം അനിസ്സായ ഏകമ്പി ഭവം അപിഹേതും അപത്ഥേതും സമത്ഥോ സിയാ, അയമസ്സ അജ്ഝത്തസന്തീതി അധിപ്പായോ.

൮൪൭. ഏവം വുത്തേ വചനത്ഥം അസല്ലക്ഖേന്തോ മാഗണ്ഡിയോ ‘‘നോ ചേ കിരാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠാദീനി വുത്തനയാനേവ. കണ്ഹപക്ഖിയാനിയേവ പന സന്ധായ ഉഭയത്രാപി ആഹ. ആഹ-സദ്ദം പന നോചേകിര-സദ്ദേന യോജേത്വാ ‘‘നോ ചേ കിരാഹ നോ ചേ കിര കഥേസീ’’തി ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മോമുഹന്തി അതിമൂള്ഹം, മോഹനം വാ. പച്ചേന്തീതി ജാനന്തി.

൮൪൮. അഥസ്സ ഭഗവാ തം ദിട്ഠിം നിസ്സായ പുച്ഛം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘ദിട്ഠിഞ്ച നിസ്സായാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, ദിട്ഠിം നിസ്സായ പുനപ്പുനം പുച്ഛമാനോ യാനി തേ ദിട്ഠിഗതാനി സമുഗ്ഗഹിതാനി, തേസ്വേവ സമുഗ്ഗഹീതേസു ഏവം പമോഹം ആഗതോ, ഇതോ ച മയാ വുത്തഅജ്ഝത്തസന്തിതോ പടിപത്തിതോ ധമ്മദേസനതോ വാ അണുമ്പി യുത്തസഞ്ഞം ന പസ്സസി, തേന കാരണേന ത്വം ഇമം ധമ്മം മോമുഹതോ പസ്സസീതി.

൮൪൯. ഏവം സമുഗ്ഗഹിതേസു പമോഹേന മാഗണ്ഡിയസ്സ വിവാദാപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു അഞ്ഞേസു ച ധമ്മേസു വിഗതപ്പമോഹസ്സ അത്തനോ നിബ്ബിവാദതം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമോ വിസേസീ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ ഏവം തിവിധമാനേന വാ ദിട്ഠിയാ വാ മഞ്ഞതി, സോ തേന മാനേന തായ ദിട്ഠിയാ തേന വാ പുഗ്ഗലേന വിവദേയ്യ. യോ പന അമ്ഹാദിസോ ഇമാസു തീസു വിധാസു അവികമ്പമാനോ, സമോ വിസേസീതി ന തസ്സ ഹോതി, ന ച ഹീനോതി പാഠസേസോ.

൮൫൦. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സച്ചന്തി സോതി ഗാഥാ. തസ്സത്ഥോ – സോ ഏവരൂപോ പഹീനമാനദിട്ഠികോ മാദിസോ ബാഹിതപാപത്താദിനാ നയേന ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി കിം വദേയ്യ കിം വത്ഥും ഭണേയ്യ, കേന വാ കാരണേന ഭണേയ്യ, ‘‘മയ്ഹം സച്ചം, തുയ്ഹം മുസാ’’തി വാ കേന മാനേന ദിട്ഠിയാ പുഗ്ഗലേന വാ വിവദേയ്യ? യസ്മിം മാദിസേ ഖീണാസവേ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി പവത്തിയാ സമം വാ, ഇതരദ്വയഭാവേന പവത്തിയാ വിസമം വാ മഞ്ഞിതം നത്ഥി, സോ സമാനാദീസു കേന വാദം പടിസംയുജേയ്യ പടിപ്ഫരേയ്യാതി. നനു ഏകംസേനേവ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ – ഓകം പഹായാതി ഗാഥാ?

൮൫൧. തത്ഥ ഓകം പഹായാതി രൂപവത്ഥാദിവിഞ്ഞാണസ്സ ഓകാസം തത്ര ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ഛഡ്ഡേത്വാ. അനികേതസാരീതി രൂപനിമിത്തനികേതാദീനി തണ്ഹാവസേന അസരന്തോ. ഗാമേ അകുബ്ബം മുനി സന്ഥവാനീതി ഗാമേ ഗിഹിസന്ഥവാനി അകരോന്തോ. കാമേഹി രിത്തോതി കാമേസു ഛന്ദരാഗാഭാവേന സബ്ബകാമേഹി പുഥുഭൂതോ. അപുരേക്ഖരാനോതി ആയതിം അത്തഭാവം അനഭിനിബ്ബത്തേന്തോ. കഥം ന വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കയിരാതി ജനേന സദ്ധിം വിഗ്ഗാഹികകഥം ന കഥേയ്യ. സോ ഏവരൂപോ – യേഹി വിവിത്തോതി ഗാഥാ.

൮൫൨. തത്ഥ യേഹീതി യേഹി ദിട്ഠിഗതേഹി. വിവിത്തോ വിചരേയ്യാതി രിത്തോ ചരേയ്യ. ന താനി ഉഗ്ഗയ്ഹ വദേയ്യ നാഗോതി ‘‘ആഗും ന കരോതീ’’തിആദിനാ (ചൂളനി. ഭദ്രാവുധമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭൦; പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൨) നയേന നാഗോ താനി ദിട്ഠിഗതാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ന വദേയ്യ. ജലമ്ബുജന്തി ജലസഞ്ഞിതേ അമ്ബുമ്ഹി ജാതം കണ്ടകനാളം വാരിജം, പദുമന്തി വുത്തം ഹോതി. യഥാ ജലേന പങ്കേന ച നൂപലിത്തന്തി തം പദുമം യഥാ ജലേന ച പങ്കേന ച അനുപലിത്തം ഹോതി, ഏവം മുനി സന്തിവാദോ അഗിദ്ധോതി ഏവം അജ്ഝത്തസന്തിവാദോ മുനി ഗേധാഭാവേന അഗിദ്ധോ. കാമേ ച ലോകേ ച അനൂപലിത്തോതി ദുവിധേപി കാമേ അപായാദികേ ച ലോകേ ദ്വീഹിപി ലേപേഹി അനുപലിത്തോ ഹോതി.

൮൫൩. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ന വേദഗൂതി ഗാഥാ. തത്ഥ ന വേദഗൂ ദിട്ഠിയായകോതി ചതുമഗ്ഗവേദഗൂ മാദിസോ ദിട്ഠിയായകോ ന ഹോതി, ദിട്ഠിയാ ഗച്ഛന്തോ വാ, തം സാരതോ പച്ചേന്തോ വാ ന ഹോതി. തത്ഥ വചനത്ഥോ – യായതീതി യായകോ, കരണവചനേന ദിട്ഠിയാ യാതീതി ദിട്ഠിയായകോ. ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനേന ദിട്ഠിയാ യാതീതിപി ദിട്ഠിയായകോ. ന മുതിയാ സ മാനമേതീതി മുതരൂപാദിഭേദായ മുതിയാപി സോ മാനം ന ഏതി. ന ഹി തമ്മയോ സോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന തമ്മയോ ഹോതി തപ്പരായണോ, അയം പന ന താദിസോ. ന കമ്മുനാ നോപി സുതേന നേയ്യോതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിനാ കമ്മുനാ വാ സുതസുദ്ധിആദിനാ സുതേന വാ സോ നേതബ്ബോ ന ഹോതി. അനൂപനീതോ സ നിവേസനേസൂതി സോ ദ്വിന്നമ്പി ഉപയാനം പഹീനത്താ സബ്ബേസു തണ്ഹാദിട്ഠിനിവേസനേസു അനൂപനീതോ. തസ്സ ച ഏവംവിധസ്സ – സഞ്ഞാവിരത്തസ്സാതി ഗാഥാ.

൮൫൪. തത്ഥ സഞ്ഞാവിരത്തസ്സാതി നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ ഭാവനായ പഹീനകാമാദിസഞ്ഞസ്സ. ഇമിനാ പദേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ സമഥയാനികോ അധിപ്പേതോ. പഞ്ഞാവിമുത്തസ്സാതി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമായ ഭാവനായ സബ്ബകിലേസേഹി വിമുത്തസ്സ. ഇമിനാ സുക്ഖവിപസ്സകോ അധിപ്പേതോ. സഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിഞ്ച യേ അഗ്ഗഹേസും, തേ ഘട്ടയന്താ വിചരന്തി ലോകേതി യേ കാമസഞ്ഞാദികം സഞ്ഞം അഗ്ഗഹേസും, തേ വിസേസതോ ഗഹട്ഠാ കാമാധികരണം, യേ ച ദിട്ഠിം അഗ്ഗഹേസും, തേ വിസേസതോ പബ്ബജിതാ ധമ്മാധികരണം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേന്താ വിചരന്തീതി. സേസമേത്ഥ യം അവുത്തം, തം വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ദേസനാപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.