൪. അട്ഠകവഗ്ഗോ

൧. കാമസുത്തവണ്ണനാ

൭൭൩. കാമം കാമയമാനസ്സാതി കാമസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ സാവത്ഥിയാ ജേതവനസ്സ ച അന്തരേ അചിരവതീനദീതീരേ ‘‘യവം വപിസ്സാമീ’’തി ഖേത്തം കസതി. ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ പിണ്ഡായ പവിസന്തോ തം ദിസ്വാ ആവജ്ജേന്തോ അദ്ദസ – ‘‘അസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ യവാ വിനസ്സിസ്സന്തീ’’തി, പുന ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ആവജ്ജേന്തോ ചസ്സ സോതാപത്തിഫലസ്സ ഉപനിസ്സയം അദ്ദസ. ‘‘കദാ പാപുണേയ്യാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘സസ്സേ വിനട്ഠേ സോകാഭിഭൂതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ’’തി അദ്ദസ. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം തദാ ഏവ ബ്രാഹ്മണം ഉപസങ്കമിസ്സാമി, ന മേ ഓവാദം സോതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി. നാനാരുചികാ ഹി ബ്രാഹ്മണാ, ഹന്ദ, നം ഇതോ പഭുതിയേവ സങ്ഗണ്ഹാമി, ഏവം മയി മുദുചിത്തോ ഹുത്വാ തദാ ഓവാദം സോസ്സതീ’’തി ബ്രാഹ്മണം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, കരോസീ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഏവം ഉച്ചാകുലീനോ സമണോ ഗോതമോ മയാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോതീ’’തി താവതകേനേവ ഭഗവതി പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ ‘‘ഖേത്തം, ഭോ ഗോതമ, കസാമി യവം വപിസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം അകാസി, ന ച അഹേതു അപ്പച്ചയാ തഥാഗതാ ഏവം കരോന്തി, ഹന്ദാഹമ്പി തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോമീ’’തി ബ്രാഹ്മണം ഉപസങ്കമിത്വാ തഥേവ പടിസന്ഥാരമകാസി. ഏവം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ സേസാ ച അസീതി മഹാസാവകാ. ബ്രാഹ്മണോ അതീവ അത്തമനോ അഹോസി.

അഥ ഭഗവാ സമ്പജ്ജമാനേപി സസ്സേ ഏകദിവസം കതഭത്തകിച്ചോ സാവത്ഥിതോ ജേതവനം ഗച്ഛന്തോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘സുന്ദരം തേ, ബ്രാഹ്മണ, യവക്ഖേത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ, സുന്ദരം, സചേ സമ്പജ്ജിസ്സതി, തുമ്ഹാകമ്പി സംവിഭാഗം കരിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ചതുമാസച്ചയേന യവാ നിപ്ഫജ്ജിംസു. തസ്സ ‘‘അജ്ജ വാ സ്വേ വാ ലായിസ്സാമീ’’തി ഉസ്സുക്കം കുരുമാനസ്സേവ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ സബ്ബരത്തിം വസ്സി. അചിരവതീ നദീ പൂരാ ആഗന്ത്വാ സബ്ബം യവം വഹി. ബ്രാഹ്മണോ സബ്ബരത്തിം അനത്തമനോ ഹുത്വാ പഭാതേ നദീതീരം ഗതോ സബ്ബം സസ്സവിപത്തിം ദിസ്വാ ‘‘വിനട്ഠോമ്ഹി, കഥം ദാനി ജീവിസ്സാമീ’’തി ബലവസോകം ഉപ്പാദേസി. ഭഗവാപി തമേവ രത്തിം പച്ചൂസസമയേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനാകാലോ’’തി ഞത്വാ ഭിക്ഖാചാരവത്തേന സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഘരദ്വാരേ അട്ഠാസി. ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘സോകാഭിഭൂതം മം അസ്സാസേതുകാമോ സമണോ ഗോതമോ ആഗതോ’’തി ചിന്തേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം നിസീദാപേസി. ഭഗവാ ജാനന്തോവ ബ്രാഹ്മണം പുച്ഛി – ‘‘കിം ബ്രാഹ്മണ പദുട്ഠചിത്തോ വിഹാസീ’’തി? ആമ, ഭോ ഗോതമ, സബ്ബം മേ യവക്ഖേത്തം ഉദകേന വൂള്ഹന്തി. അഥ ഭഗവാ ‘‘ന, ബ്രാഹ്മണ, വിപന്നേ ദോമനസ്സം, സമ്പന്നേ ച സോമനസ്സം കാതബ്ബം. കാമാ ഹി നാമ സമ്പജ്ജന്തിപി വിപജ്ജന്തിപീ’’തി വത്വാ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സപ്പായം ഞത്വാ ധമ്മദേസനാവസേന ഇമം സുത്തമഭാസി. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ പദത്ഥസമ്ബന്ധമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ, വിത്ഥാരോ പന നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ഇമസ്മിം സുത്തേ, ഏവം ഇതോ പരം സബ്ബസുത്തേസു.

തത്ഥ കാമന്തി മനാപിയരൂപാദിതേഭൂമകധമ്മസങ്ഖാതം വത്ഥുകാമം, കാമയമാനസ്സാതി ഇച്ഛമാനസ്സ. തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതീതി തസ്സ കാമയമാനസ്സ സത്തസ്സ തം കാമസങ്ഖാതം വത്ഥു സമിജ്ഝതി ചേ, സചേ സോ തം ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി. അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതീതി ഏകംസം തുട്ഠചിത്തോ ഹോതി. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ. മച്ചോതി സത്തോ. യദിച്ഛതീതി യം ഇച്ഛതി.

൭൭൪. തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കാമേ ഇച്ഛമാനസ്സ, കാമേന വാ യായമാനസ്സ. ഛന്ദജാതസ്സാതി ജാതതണ്ഹസ്സ. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ. തേ കാമാ പരിഹായന്തീതി തേ കാമാ പരിഹായന്തി ചേ. സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീതി അഥ അയോമയാദിനാ സല്ലേന വിദ്ധോ വിയ പീളീയതി.

൭൭൫. തതിയഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ പന ഇമേ കാമേ തത്ഥ ഛന്ദരാഗവിക്ഖമ്ഭനേന വാ സമുച്ഛേദേന വാ അത്തനോ പാദേന സപ്പസ്സ സിരം ഇവ പരിവജ്ജേതി. സോ ഭിക്ഖു സബ്ബം ലോകം വിസരിത്വാ ഠിതത്താ ലോകേ വിസത്തികാസങ്ഖാതം തണ്ഹം സതോ ഹുത്വാ സമതിവത്തതീതി.

൭൭൬-൮. തതോ പരാസം തിസ്സന്നം ഗാഥാനം അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ ഏതം സാലിക്ഖേത്താദിം ഖേത്തം വാ ഘരവത്ഥാദിം വത്ഥും വാ കഹാപണസങ്ഖാതം ഹിരഞ്ഞം വാ ഗോഅസ്സഭേദം ഗവാസ്സം വാ ഇത്ഥിസഞ്ഞികാ ഥിയോ വാ ഞാതിബന്ധവാദീ ബന്ധൂ വാ അഞ്ഞേ വാ മനാപിയരൂപാദീ പുഥു കാമേ അനുഗിജ്ഝതി, തം പുഗ്ഗലം അബലസങ്ഖാതാ കിലേസാ ബലീയന്തി സഹന്തി മദ്ദന്തി, സദ്ധാബലാദിവിരഹേന വാ അബലം തം പുഗ്ഗലം അബലാ കിലേസാ ബലീയന്തി, അബലത്താ ബലീയന്തീതി അത്ഥോ. അഥ തം കാമഗിദ്ധം കാമേ രക്ഖന്തം പരിയേസന്തഞ്ച സീഹാദയോ ച പാകടപരിസ്സയാ കായദുച്ചരിതാദയോ ച അപാകടപരിസ്സയാ മദ്ദന്തി, തതോ അപാകടപരിസ്സയേഹി അഭിഭൂതം തം പുഗ്ഗലം ജാതിആദിദുക്ഖം ഭിന്നം നാവം ഉദകം വിയ അന്വേതി. തസ്മാ കായഗതാസതിആദിഭാവനായ ജന്തു സദാ സതോ ഹുത്വാ വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവസേന രൂപാദീസു വത്ഥുകാമേസു സബ്ബപ്പകാരമ്പി കിലേസകാമം പരിവജ്ജേന്തോ കാമാനി പരിവജ്ജയേ. ഏവം തേ കാമേ പഹായ തപ്പഹാനകരമഗ്ഗേനേവ ചതുബ്ബിധമ്പി തരേ ഓഘം തരേയ്യ തരിതും സക്കുണേയ്യ. തതോ യഥാ പുരിസോ ഉദകഗരുകം നാവം സിഞ്ചിത്വാ ലഹുകായ നാവായ അപ്പകസിരേനേവ പാരഗൂ ഭവേയ്യ, പാരം ഗച്ഛേയ്യ, ഏവമേവ അത്തഭാവനാവം കിലേസൂദകഗരുകം സിഞ്ചിത്വാ ലഹുകേന അത്തഭാവേന പാരഗൂ ഭവേയ്യ, സബ്ബധമ്മപാരം നിബ്ബാനം ഗതോ ഭവേയ്യ, അരഹത്തപ്പത്തിയാ ഗച്ഛേയ്യ ച, അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാതീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ കാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗുഹട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൭൭൯. സത്തോ ഗുഹായന്തി ഗുഹട്ഠകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ആയസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ കോസമ്ബിയം ഗംങ്ഗാതീരേ ആവട്ടകം നാമ ഉതേനസ്സ ഉയ്യാനം, തത്ഥ അഗമാസി സീതലേ പദേസേ ദിവാവിഹാരം നിസീദിതുകാമോ. അഞ്ഞദാപി ചായം ഗച്ഛതേവ തത്ഥ പുബ്ബാസേവനേന യഥാ ഗവമ്പതിത്ഥേരോ താവതിംസഭവനന്തി വുത്തനയമേതം വങ്ഗീസസുത്തവണ്ണനായം. സോ തത്ഥ ഗങ്ഗാതീരേ സീതലേ രുക്ഖമൂലേ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. രാജാപി ഖോ ഉതേനോ തം ദിവസംയേവ ഉയ്യാനകീളികം ഗന്ത്വാ ബഹുദേവ ദിവസഭാഗം നച്ചഗീതാദീഹി ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ പാനമദമത്തോ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ അങ്കേ സീസം കത്വാ സയി. സേസിത്ഥിയോ ‘‘സുത്തോ രാജാ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ ഉയ്യാനേ പുപ്ഫഫലാദീനി ഗണ്ഹന്തിയോ ഥേരം ദിസ്വാ ഹിരോത്തപ്പം ഉപട്ഠാപേത്വാ ‘‘മാ സദ്ദം അകത്ഥാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം നിവാരേത്വാ അപ്പസദ്ദാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഥേരം സമ്പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. ഥേരോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ താസം ധമ്മം ദേസേസി, താ തുട്ഠാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി വത്വാ സുണന്തി.

രഞ്ഞോ സീസം അങ്കേനാദായ നിസിന്നിത്ഥീ ‘‘ഇമാ മം ഓഹായ കീളന്തീ’’തി താസു ഇസ്സാപകതാ ഊരും ചാലേത്വാ രാജാനം പബോധേസി. രാജാ പടിബുജ്ഝിത്വാ ഇത്ഥാഗാരം അപസ്സന്തോ ‘‘കുഹിം ഇമാ വസലിയോ’’തി ആഹ. സാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേസു അബഹുകതാ ‘സമണം രമയിസ്സാമാ’തി ഗതാ’’തി. സോ കുദ്ധോ ഥേരാഭിമുഖോ അഗമാസി. താ ഇത്ഥിയോ രാജാനം ദിസ്വാ ഏകച്ചാ ഉട്ഠഹിംസു, ഏകച്ചാ ‘‘മഹാരാജ, പബ്ബജിതസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുണാമാ’’തി ന ഉട്ഠഹിംസു. സോ തേന ഭിയ്യോസോമത്തായ കുദ്ധോ ഥേരം അവന്ദിത്വാവ ‘‘കിമത്ഥം ആഗതോസീ’’തി ആഹ. ‘‘വിവേകത്ഥം മഹാരാജാ’’തി. സോ ‘‘വിവേകത്ഥായ ആഗതാ ഏവം ഇത്ഥാഗാരപരിവുതാ നിസീദന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘തവ വിവേകം കഥേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ വിസാരദോപി വിവേകകഥായ ‘‘നായം അഞ്ഞാതുകാമോ പുച്ഛതീ’’തി തുണ്ഹീ അഹോസി. രാജാ ‘‘സചേ ന കഥേസി, തമ്ബകിപില്ലികേഹി തം ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞതരസ്മിം അസോകരുക്ഖേ തമ്ബകിപില്ലികപുടം ഗണ്ഹന്തോ അത്തനോവ ഉപരി വികിരി. സോ സരീരം പുഞ്ഛിത്വാ അഞ്ഞം പുടം ഗഹേത്വാ ഥേരാഭിമുഖോ അഗമാസി. ഥേരോ ‘‘സചായം രാജാ മയി അപരജ്ഝേയ്യ, അപായാഭിമുഖോ ഭവേയ്യാ’’തി തം അനുകമ്പമാനോ ഇദ്ധിയാ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഗതോ.

തതോ ഇത്ഥിയോ ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, അഞ്ഞേ രാജാനോ ഈദിസം പബ്ബജിതം ദിസ്വാ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി പൂജേന്തി, ത്വം തമ്ബകിപില്ലികപുടേന ആസാദേതും ആരദ്ധോ അഹോസി, കുലവംസം നാസേതും ഉട്ഠിതോ’’തി. സോ അത്തനോ ദോസം ഞത്വാ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ ഉയ്യാനപാലം പുച്ഛി – ‘‘അഞ്ഞമ്പി ദിവസം ഥേരോ ഇധാഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. തേന ഹി യദാ ആഗച്ഛതി, തദാ മേ ആരോചേയ്യാസീതി. സോ ഏകദിവസം ഥേരേ ആഗതേ ആരോചേസി. രാജാപി ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ പാണേഹി സരണം ഗതോ അഹോസി. തമ്ബകിപില്ലികപുടേന ആസാദിതദിവസേ പന ഥേരോ ആകാസേനാഗന്ത്വാ പുന പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിയം ഉമ്മുജ്ജി. ഭഗവാപി ഖോ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ സീഹസേയ്യം കപ്പയമാനോ ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭാരദ്വാജ, അകാലേ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ആമ ഭഗവാ’’തി വത്വാ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. തം സുത്വാ ഭഗവാ ‘‘കിം കരിസ്സതി തസ്സ വിവേകകഥാ കാമഗുണഗിദ്ധസ്സാ’’തി വത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപന്നോ ഏവ ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ സത്തോതി ലഗ്ഗോ. ഗുഹായന്തി കായേ. കായോ ഹി രാഗാദീനം വാളാനം വസനോകാസതോ ‘‘ഗുഹാ’’തി വുച്ചതി. ബഹുനാഭിഛന്നോതി ബഹുനാ രാഗാദികിലേസജാലേന അഭിച്ഛന്നോ. ഏതേന അജ്ഝത്തബന്ധനം വുത്തം. തിട്ഠന്തി രാഗാദിവസേന തിട്ഠന്തോ. നരോതി സത്തോ. മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി മോഹനം വുച്ചതി കാമഗുണാ. ഏത്ഥ ഹി ദേവമനുസ്സാ മുയ്ഹന്തി, തേസു അജ്ഝോഗാള്ഹോ ഹുത്വാ. ഏതേന ബഹിദ്ധാബന്ധനം വുത്തം. ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോതി സോ തഥാരൂപോ നരോ തിവിധാപി കായവിവേകാദികാ വിവേകാ ദൂരേ അനാസന്നേ. കിംകാരണാ? കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ, യസ്മാ ലോകേ കാമാ സുപ്പഹായാ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

൭൮൦. ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘ദൂരേ വിവേകാ തഥാവിധോ’’തി സാധേത്വാ പുന തഥാവിധാനം സത്താനം ധമ്മതം ആവികരോന്തോ ‘‘ഇച്ഛാനിദാനാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഇച്ഛാനിദാനാതി തണ്ഹാഹേതുകാ. ഭവസാതബദ്ധാതി സുഖവേദനാദിമ്ഹി ഭവസാതേ ബദ്ധാ. തേ ദുപ്പമുഞ്ചാതി തേ ഭവസാതവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ, തേ വാ തത്ഥ ബദ്ധാ ഇച്ഛാനിദാനാ സത്താ ദുപ്പമോചയാ. ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി അഞ്ഞേന ച മോചേതും ന സക്കോന്തി. കാരണവചനം വാ ഏതം, തേ സത്താ ദുപ്പമുഞ്ചാ. കസ്മാ? യസ്മാ അഞ്ഞേന മോചേതബ്ബാ ന ഹോന്തി. യദി പന മുഞ്ചേയ്യും, സകേന ഥാമേന മുഞ്ചേയ്യുന്തി അയമസ്സ അത്ഥോ. പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാതി അനാഗതേ അതീതേ വാ കാമേ അപേക്ഖമാനാ. ഇമേവ കാമേ പുരിമേവ ജപ്പന്തി ഇമേ വാ പച്ചുപ്പന്നേ കാമേ പുരിമേ വാ ദുവിധേപി അതീതാനാഗതേ ബലവതണ്ഹായ പത്ഥയമാനാ. ഇമേസഞ്ച ദ്വിന്നം പദാനം ‘‘തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ’’തി ഇമിനാ സഹ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ, ഇതരഥാ ‘‘അപേക്ഖമാനാ ജപ്പം കിം കരോന്തി കിം വാ കതാ’’തി ന പഞ്ഞായേയ്യും.

൭൮൧-൨. ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘ദൂരേ വിവേകാ തഥാവിധോ’’തി സാധേത്വാ ദുതിയഗാഥായ ച തഥാവിധാനം സത്താനം ധമ്മതം ആവികത്വാ ഇദാനി നേസം പാപകമ്മകരണം ആവികരോന്തോ ‘‘കാമേസു ഗിദ്ധാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തേ സത്താ കാമേസു പരിഭോഗതണ്ഹായ ഗിദ്ധാ പരിയേസനാദിമനുയുത്തത്താ പസുതാ സമ്മോഹമാപന്നത്താ പമൂള്ഹാ അവഗമനതായ മച്ഛരിതായ ബുദ്ധാദീനം വചനം അനാദിയനതായ ച അവദാനിയാ. കായവിസമാദിമ്ഹി വിസമേ നിവിട്ഠാ അന്തകാലേ മരണദുക്ഖൂപനീതാ ‘‘കിംസൂ ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേ’’തി പരിദേവയന്തീതി. യസ്മാ ഏതദേവ, തസ്മാ ഹി സിക്ഖേഥ…പേ… മാഹു ധീരാതി. തത്ഥ സിക്ഖേഥാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ ആപജ്ജേയ്യ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. സേസമുത്താനമേവ.

൭൮൩. ഇദാനി യേ തഥാ ന കരോന്തി, തേസം ബ്യസനപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പസ്സാമീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പസ്സാമീതി മംസചക്ഖുആദീഹി പേക്ഖാമി. ലോകേതി അപായാദിമ്ഹി. പരിഫന്ദമാനന്തി ഇതോ ചിതോ ച ഫന്ദമാനം. പജം ഇമന്തി ഇമം സത്തകായം. തണ്ഹഗതന്തി തണ്ഹായ ഗതം അഭിഭൂതം, നിപാതിതന്തി അധിപ്പായോ. ഭവേസൂതി കാമഭവാദീസു. ഹീനാ നരാതി ഹീനകമ്മന്താ നരാ. മച്ചുമുഖേ ലപന്തീതി അന്തകാലേ സമ്പത്തേ മരണമുഖേ പരിദേവന്തി. അവീതതണ്ഹാസേതി അവിഗതതണ്ഹാ. ഭവാഭവേസൂതി കാമഭവാദീസു. അഥ വാ ഭവാഭവേസൂതി ഭവഭവേസു, പുനപ്പുനഭവേസൂതി വുത്തം ഹോതി.

൭൮൪. ഇദാനി യസ്മാ അവീതതണ്ഹാ ഏവം ഫന്ദന്തി ച ലപന്തി ച, തസ്മാ തണ്ഹാവിനയേ സമാദപേന്തോ ‘‘മമായിതേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ മമായിതേതി തണ്ഹാദിട്ഠിമമത്തേഹി ‘‘മമ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹിതേ വത്ഥുസ്മിം. പസ്സഥാതി സോതാരേ ആലപന്തോ ആഹ. ഏതമ്പീതി ഏതമ്പി ആദീനവം. സേസം പാകടമേവ.

൭൮൫. ഏവമേത്ഥ പഠമഗാഥായ അസ്സാദം, തതോ പരാഹി ചതൂഹി ആദീനവഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഉപായം നിസ്സരണം നിസ്സരണാനിസംസഞ്ച ദസ്സേതും സബ്ബാഹി വാ ഏതാഹി കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം ദസ്സേതും ‘‘ഉഭോസു അന്തേസൂ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ ഉഭോസു അന്തേസൂതി ഫസ്സഫസ്സസമുദയാദീസു ദ്വീസു പരിച്ഛേദേസു. വിനേയ്യ ഛന്ദന്തി ഛന്ദരാഗം വിനേത്വാ. ഫസ്സം പരിഞ്ഞായാതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിഫസ്സം, ഫസ്സാനുസാരേന വാ തംസമ്പയുത്തേ സബ്ബേപി അരൂപധമ്മേ, തേസം വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന രൂപധമ്മേ ചാതി സകലമ്പി നാമരൂപം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. അനാനുഗിദ്ധോതി രൂപാദീസു സബ്ബധമ്മേസു അഗിദ്ധോ. യദത്തഗരഹീ തദകുബ്ബമാനോതി യം അത്തനാ ഗരഹതി, തം അകുരുമാനോ. നലിപ്പതീ ദിട്ഠസുതേസു ധീരോതി സോ ഏവരൂപോ ധിതിസമ്പന്നോ ധീരോ ദിട്ഠേസു ച സുതേസു ച ധമ്മേസു ദ്വിന്നം ലേപാനം ഏകേനപി ലേപേന ന ലിപ്പതി. ആകാസമിവ നിരുപലിത്തോ അച്ചന്തവോദാനപ്പത്തോ ഹോതി.

൭൮൬. സഞ്ഞം പരിഞ്ഞാതി ഗാഥായ പന അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ന കേവലഞ്ച ഫസ്സമേവ, അപിച ഖോ പന കാമസഞ്ഞാദിഭേദം സഞ്ഞമ്പി, സഞ്ഞാനുസാരേന വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നാമരൂപം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ ഇമായ പടിപദായ ചതുബ്ബിധമ്പി വിതരേയ്യ ഓഘം, തതോ സോ തിണ്ണോഘോ തണ്ഹാദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹേസു തണ്ഹാദിട്ഠിലേപപ്പഹാനേന നോപലിത്തോ ഖീണാസവമുനി രാഗാദിസല്ലാനം അബ്ബൂള്ഹത്താ അബ്ബൂള്ഹസല്ലോ സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ അപ്പമത്തോ ചരം, പുബ്ബഭാഗേ വാ അപ്പമത്തോ ചരം തേന അപ്പമാദചാരേന അബ്ബൂള്ഹസല്ലോ ഹുത്വാ സകപരത്തഭാവാദിഭേദം നാസീസതീ ലോകമിമം പരഞ്ച, അഞ്ഞദത്ഥു ചരിമചിത്തനിരോധാ നിരുപാദാനോ ജാതവേദോവ പരിനിബ്ബാതീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി ധമ്മനേത്തിട്ഠപനമേവ കരോന്തോ, ന ഉത്തരിം ഇമായ ദേസനായ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ ഉപ്പാദേസി ഖീണാസവസ്സ ദേസിതത്താതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ഗുഹട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുട്ഠട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൭൮൭. വദന്തി വേ ദുട്ഠമനാപീതി ദുട്ഠട്ഠകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ആദിഗാഥായ താവ ഉപ്പത്തി – മുനിസുത്തനയേന ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഉപ്പന്നലാഭസക്കാരം അസഹമാനാ തിത്ഥിയാ സുന്ദരിം പരിബ്ബാജികം ഉയ്യോജേസും. സാ കിര ജനപദകല്യാണീ സേതവത്ഥപരിബ്ബാജികാവ അഹോസി. സാ സുന്ഹാതാ സുനിവത്ഥാ മാലാഗന്ധവിലേപനവിഭൂസിതാ ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ സാവത്ഥിവാസീനം ജേതവനതോ നിക്ഖമനവേലായ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനാഭിമുഖീ ഗച്ഛതി. മനുസ്സേഹി ച ‘‘കുഹിം ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിതാ ‘‘സമണം ഗോതമം സാവകേ ചസ്സ രമയിതും ഗച്ഛാമീ’’തി വത്വാ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ വിചരിത്വാ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ പിദഹിതേ നഗരം പവിസിത്വാ പഭാതേ പുന ജേതവനം ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിസമീപേ പുപ്ഫാനി വിചിനന്തീ വിയ ചരതി. ബുദ്ധുപട്ഠാനം ആഗതേഹി ച മനുസ്സേഹി ‘‘കിമത്ഥം ആഗതാസീ’’തി പുച്ഛിതാ യംകിഞ്ചിദേവ ഭണതി. ഏവം അഡ്ഢമാസമത്തേ വീതിക്കന്തേ തിത്ഥിയാ തം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ പരിഖാതടേ നിക്ഖിപിത്വാ പഭാതേ ‘‘സുന്ദരിം ന പസ്സാമാ’’തി കോലാഹലം കത്വാ രഞ്ഞോ ച ആരോചേത്വാ തേന അനുഞ്ഞാതാ ജേതവനം പവിസിത്വാ വിചിനന്താ വിയ തം നിക്ഖിത്തട്ഠാനാ ഉദ്ധരിത്വാ മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ നഗരം അഭിഹരിത്വാ ഉപക്കോസം അകംസു. സബ്ബം പാളിയം (ഉദാ. ൩൮) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഭഗവാ തം ദിവസം പച്ചൂസസമയേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ ‘‘തിത്ഥിയാ അജ്ജ അയസം ഉപ്പാദേസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തേസം സദ്ദഹിത്വാ മാദിസേ ചിത്തം പകോപേത്വാ മഹാജനോ അപായാഭിമുഖോ മാ അഹോസീ’’തി ഗന്ധകുടിദ്വാരം പിദഹിത്വാ അന്തോഗന്ധകുടിയംയേവ അച്ഛി, ന നഗരം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഭിക്ഖൂ പന ദ്വാരം പിദഹിതം ദിസ്വാ പുബ്ബസദിസമേവ പവിസിംസു. മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ നാനപ്പകാരേഹി അക്കോസിംസു. അഥ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘തിത്ഥിയേഹി, ഭന്തേ, മഹാഅയസോ ഉപ്പാദിതോ, ന സക്കാ ഇധ വസിതും, വിപുലോ ജമ്ബുദീപോ, അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. തത്ഥപി അയസേ ഉട്ഠിതേ കുഹിം ഗമിസ്സസി ആനന്ദാതി? ‘‘അഞ്ഞം നഗരം ഭഗവാ’’തി. അഥ ഭഗവാ ‘‘ആഗമേഹി, ആനന്ദ, സത്താഹമേവായം സദ്ദോ ഭവിസ്സതി, സത്താഹച്ചയേന യേഹി അയസോ കതോ, തേസംയേവ ഉപരി പതിസ്സതീ’’തി വത്വാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനത്ഥം ‘‘വദന്തി വേ’’തി ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തത്ഥ വദന്തീതി ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച ഉപവദന്തി. ദുട്ഠമനാപി ഏകേ അഥോപി വേ സച്ചമനാതി ഏകച്ചേ ദുട്ഠചിത്താ, ഏകച്ചേ തഥസഞ്ഞിനോപി ഹുത്വാ, തിത്ഥിയാ ദുട്ഠചിത്താ, യേ തേസം വചനം സുത്വാ സദ്ദഹിംസു, തേ സച്ചമനാതി അധിപ്പായോ. വാദഞ്ച ജാതന്തി ഏതം അക്കോസവാദം ഉപ്പന്നം. മുനി നോ ഉപേതീതി അകാരകതായ ച അകുപ്പനതായ ച ബുദ്ധമുനി ന ഉപേതി. തസ്മാ മുനീ നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചീതി തേന കാരണേന അയം മുനി രാഗാദിഖിലേഹി നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചീതി വേദിതബ്ബോ.

൭൮൮. ഇമഞ്ച ഗാഥം വത്വാ ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരം പുച്ഛി, ‘‘ഏവം ഖുംസേത്വാ വമ്ഭേത്വാ വുച്ചമാനാ ഭിക്ഖൂ, ആനന്ദ, കിം വദന്തീ’’തി. ന കിഞ്ചി ഭഗവാതി. ‘‘ന, ആനന്ദ, ‘അഹം സീലവാ’തി സബ്ബത്ഥ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം, ലോകേ ഹി നാഭാസമാനം ജാനന്തി മിസ്സം ബാലേഹി പണ്ഡിത’’ന്തി വത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖൂ, ആനന്ദ, തേ മനുസ്സേ ഏവം പടിചോദേന്തൂ’’തി ധമ്മദേസനത്ഥായ ‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതീ’’തി ഇമം ഗാഥമഭാസി. ഥേരോ തം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘മനുസ്സാ തുമ്ഹേഹി ഇമായ ഗാഥായ പടിചോദേതബ്ബാ’’തി. ഭിക്ഖൂ തഥാ അകംസു. പണ്ഡിതമനുസ്സാ തുണ്ഹീ അഹേസും. രാജാപി രാജപുരിസേ സബ്ബതോ പേസേത്വാ യേസം ധുത്താനം ലഞ്ജം ദത്വാ തിത്ഥിയാ തം മാരാപേസും, തേ ഗഹേത്വാ നിഗ്ഗയ്ഹ തം പവത്തിം ഞത്വാ തിത്ഥിയേ പരിഭാസി. മനുസ്സാപി തിത്ഥിയേ ദിസ്വാ ലേഡ്ഡുനാ പഹരന്തി, പംസുനാ ഓകിരന്തി ‘‘ഭഗവതോ അയസം ഉപ്പാദേസു’’ന്തി. ആനന്ദത്ഥേരോ തം ദിസ്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി, ഭഗവാ ഥേരസ്സ ഇമം ഗാഥമഭാസി ‘‘സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം…പേ… വദേയ്യാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യായം ദിട്ഠി തിത്ഥിയജനസ്സ ‘‘സുന്ദരിം മാരേത്വാ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം അവണ്ണം പകാസേത്വാ ഏതേനുപായേന ലദ്ധം സക്കാരം സാദിയിസ്സാമാ’’തി, സോ തം ദിട്ഠിം കഥം അതിക്കമേയ്യ, അഥ ഖോ സോ അയസോ തമേവ തിത്ഥിയജനം പച്ചാഗതോ തം ദിട്ഠിം അച്ചേതും അസക്കോന്തം. യോ വാ സസ്സതാദിവാദീ, സോപി സകം ദിട്ഠിം കഥം അച്ചയേയ്യ തേന ദിട്ഠിച്ഛന്ദേന അനുനീതോ തായ ച ദിട്ഠിരുചിയാ നിവിട്ഠോ, അപിച ഖോ പന സയം സമത്താനി പകുബ്ബമാനോ അത്തനാവ പരിപുണ്ണാനി താനി ദിട്ഠിഗതാനി കരോന്തോ യഥാ ജാനേയ്യ, തഥേവ വദേയ്യാതി.

൭൮൯. അഥ രാജാ സത്താഹച്ചയേന തം കുണപം ഛഡ്ഡാപേത്വാ സായന്ഹസമയം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ആഹ – ‘‘നനു, ഭന്തേ, ഈദിസേ അയസേ ഉപ്പന്നേ മയ്ഹമ്പി ആരോചേതബ്ബം സിയാ’’തി. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ, ‘‘ന, മഹാരാജ, ‘അഹം സീലവാ ഗുണസമ്പന്നോ’തി പരേസം ആരോചേതും അരിയാനം പതിരൂപ’’ന്തി വത്വാ തസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയം ‘‘യോ അത്തനോ സീലവതാനീ’’തി അവസേസഗാഥായോ അഭാസി.

തത്ഥ സീലവതാനീതി പാതിമോക്ഖാദീനി സീലാനി ആരഞ്ഞികാദീനി ധുതങ്ഗവതാനി ച. അനാനുപുട്ഠോതി അപുച്ഛിതോ. പാവാതി വദതി. അനരിയധമ്മം കുസലാ തമാഹു, യോ ആതുമാനം സയമേവ പാവാതി യോ ഏവം അത്താനം സയമേവ വദതി, തസ്സ തം വാദം ‘‘അനരിയധമ്മോ ഏസോ’’തി കുസലാ ഏവം കഥേന്തി.

൭൯൦. സന്തോതി രാഗാദികിലേസവൂപസമേന സന്തോ, തഥാ അഭിനിബ്ബുതത്തോ. ഇതിഹന്തി സീലേസു അകത്ഥമാനോതി ‘‘അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോ’’തിആദിനാ നയേന ഇതി സീലേസു അകത്ഥമാനോ, സീലനിമിത്തം അത്തൂപനായികം വാചം അഭാസമാനോതി വുത്തം ഹോതി. തമരിയധമ്മം കുസലാ വദന്തീതി തസ്സ തം അകത്ഥനം ‘‘അരിയധമ്മോ ഏസോ’’തി ബുദ്ധാദയോ ഖന്ധാദികുസലാ വദന്തി. യസ്സുസ്സദാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേതി യസ്സ ഖീണാസവസ്സ രാഗാദയോ സത്ത ഉസ്സദാ കുഹിഞ്ചി ലോകേ നത്ഥി, തസ്സ തം അകത്ഥനം ‘‘അരിയധമ്മോ ഏസോ’’തി ഏവം കുസലാ വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൭൯൧. ഏവം ഖീണാസവപടിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദിട്ഠിഗതികാനം തിത്ഥിയാനം പടിപത്തിം രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘പകപ്പിതാ സങ്ഖതാ’’തി. തത്ഥ പകപ്പിതാതി പരികപ്പിതാ. സങ്ഖതാതി പച്ചയാഭിസങ്ഖതാ. യസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി ദിട്ഠിഗതികസ്സ. ധമ്മാതി ദിട്ഠിയോ. പുരക്ഖതാതി പുരതോ കതാ. സന്തീതി സംവിജ്ജന്തി. അവീവദാതാതി അവോദാതാ. യദത്തനി പസ്സതി ആനിസംസം, തം നിസ്സിതോ കുപ്പപടിച്ചസന്തിന്തി യസ്സേതേ ദിട്ഠിധമ്മാ പുരക്ഖതാ അവോദാതാ സന്തി, സോ ഏവംവിധോ യസ്മാ അത്തനി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിധമ്മികഞ്ച സക്കാരാദിം, സമ്പരായികഞ്ച ഗതിവിസേസാദിം ആനിസംസം പസ്സതി, തസ്മാ തഞ്ച ആനിസംസം, തഞ്ച കുപ്പതായ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നതായ ച സമ്മുതിസന്തിതായ ച കുപ്പപടിച്ചസന്തിസങ്ഖാതം ദിട്ഠിം നിസ്സിതോവ ഹോതി, സോ തന്നിസ്സിതത്താ അത്താനം വാ ഉക്കംസേയ്യ പരേ വാ വമ്ഭേയ്യ അഭൂതേഹിപി ഗുണദോസേഹി.

൭൯൨. ഏവം നിസ്സിതേന ച ദിട്ഠീനിവേസാ…പേ… ആദിയതീ ച ധമ്മന്തി. തത്ഥ ദിട്ഠീനിവേസാതി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസസങ്ഖാതാനി ദിട്ഠിനിവേസനാനി. ന ഹി സ്വാതിവത്താതി സുഖേന അതിവത്തിതബ്ബാ ന ഹോന്തി. ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതന്തി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിധമ്മേസു തം തം സമുഗ്ഗഹിതം അഭിനിവിട്ഠം ധമ്മം നിച്ഛിനിത്വാ പവത്തത്താ ദിട്ഠിനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ നരോ തേസു നിവേസനേസു, നിരസ്സതീ ആദിയതീ ച ധമ്മന്തി യസ്മാ ന ഹി സ്വാതിവത്താ, തസ്മാ നരോ തേസുയേവ ദിട്ഠിനിവേസനേസു അജസീലഗോസീലകുക്കുരസീലപഞ്ചാതപമരുപ്പപാതഉക്കുടികപ്പധാനകണ്ടകാപസ്സയാദിഭേദം സത്ഥാരധമ്മക്ഖാനഗണാദിഭേദഞ്ച തം തം ധമ്മം നിരസ്സതി ച ആദിയതി ച ജഹതി ച ഗണ്ഹാതി ച വനമക്കടോ വിയ തം തം സാഖന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം നിരസ്സന്തോ ച ആദിയന്തോ ച അനവട്ഠിതചിത്തത്താ അസന്തേഹിപി ഗുണദോസേഹി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ യസായസം ഉപ്പാദേയ്യ.

൭൯൩. യോ പനായം സബ്ബദിട്ഠിഗതാദിദോസധുനനായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ ധോനോ, തസ്സ ധോനസ്സ ഹി…പേ… അനൂപയോ സോ. കിം വുത്തം ഹോതി? ധോനധമ്മസമന്നാഗമാ ധോനസ്സ ധുതസബ്ബപാപസ്സ അരഹതോ കത്ഥചി ലോകേ തേസു തേസു ഭവേസു പകപ്പിതാ ദിട്ഠി നത്ഥി, സോ തസ്സാ ദിട്ഠിയാ അഭാവേന, യായ ച അത്തനാ കതം പാപകമ്മം പടിച്ഛാദേന്താ തിത്ഥിയാ മായായ മാനേന വാ ഏതം അഗതിം ഗച്ഛന്തി, തമ്പി മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ ധോനോ രാഗാദീനം ദോസാനം കേന ഗച്ഛേയ്യ, ദിട്ഠധമ്മേ സമ്പരായേ വാ നിരയാദീസു ഗതിവിസേസേസു കേന സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യ, അനൂപയോ സോ, സോ ഹി തണ്ഹാദിട്ഠിഉപയാനം ദ്വിന്നം അഭാവേന അനൂപയോതി.

൭൯൪. യോ പന തേസം ദ്വിന്നം ഭാവേന ഉപയോ ഹോതി, സോ ഉപയോ ഹി…പേ… ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബന്തി. തത്ഥ ഉപയോതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സിതോ. ധമ്മേസു ഉപേതി വാദന്തി ‘‘രത്തോ’’തി വാ ‘‘ദുട്ഠോ’’തി വാ ഏവം തേസു തേസു ധമ്മേസു ഉപേതി വാദം. അനൂപയം കേന കഥം വദേയ്യാതി തണ്ഹാദിട്ഠിപഹാനേന അനൂപയം ഖീണാസവം കേന രാഗേന വാ ദോസേന വാ കഥം ‘‘രത്തോ’’തി വാ ‘‘ദുട്ഠോ’’തി വാ വദേയ്യ, ഏവം അനുപവജ്ജോ ച സോ കിം തിത്ഥിയാ വിയ കതപടിച്ഛാദകോ ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. അത്താ നിരത്താ ന ഹി തസ്സ അത്ഥീതി തസ്സ ഹി അത്തദിട്ഠി വാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി വാ നത്ഥി, ഗഹണം മുഞ്ചനം വാപി അത്തനിരത്തസഞ്ഞിതം നത്ഥി. കിംകാരണാ നത്ഥീതി ചേ? അധോസി സോ ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബം, യസ്മാ സോ ഇധേവ അത്തഭാവേ ഞാണവാതേന സബ്ബം ദിട്ഠിഗതം അധോസി, പജഹി, വിനോദേസീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. തം സുത്വാ രാജാ അത്തമനോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പക്കാമീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ദുട്ഠട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സുദ്ധട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൭൯൫. പസ്സാമി സുദ്ധന്തി സുദ്ധട്ഠകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അതീതേ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബാരാണസിവാസീ അഞ്ഞതരോ കുടുമ്ബികോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി പച്ചന്തജനപദം അഗമാസി ഭണ്ഡഗ്ഗഹണത്ഥം. തത്ഥ വനചരകേന സദ്ധിം മിത്തം കത്വാ തസ്സ പണ്ണാകാരം ദത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കച്ചി, തേ സമ്മ, ചന്ദനസാരം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ആമ സാമീ’’തി ച വുത്തേ തേനേവ സദ്ധിം ചന്ദനവനം പവിസിത്വാ സബ്ബസകടാനി ചന്ദനസാരസ്സ പൂരേത്വാ തമ്പി വനചരകം ‘‘യദാ, സമ്മ, ബാരാണസിം ആഗച്ഛസി, തദാ ചന്ദനസാരം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ബാരാണസിംയേവ അഗമാസി. അഥാപരേന സമയേന സോപി വനചരകോ ചന്ദനസാരം ഗഹേത്വാ തസ്സ ഘരം അഗമാസി. സോ തം ദിസ്വാ സബ്ബം പടിസന്ഥാരം കത്വാ സായന്ഹസമയേ ചന്ദനസാരം പിസാപേത്വാ സമുഗ്ഗം പൂരേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, സമ്മ, ന്ഹായിത്വാ ആഗച്ഛാ’’തി അത്തനോ പുരിസേന സദ്ധിം ന്ഹാനതിത്ഥം പേസേസി. തേന ച സമയേന ബാരാണസിയം ഉസ്സവോ ഹോതി. അഥ ബാരാണസിവാസിനോ പാതോവ ദാനം ദത്വാ സായം സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ മാലാഗന്ധാദീനി ഗഹേത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ മഹാചേതിയം വന്ദിതും ഗച്ഛന്തി. സോ വനചരകോ തേ ദിസ്വാ ‘‘മഹാജനോ കുഹിം ഗച്ഛതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘വിഹാരം ചേതിയവന്ദനത്ഥായാ’’തി ച സുത്വാ സയമ്പി അഗമാസി. തത്ഥ മനുസ്സേ ഹരിതാലമനോസിലാദീഹി നാനപ്പകാരേഹി ചേതിയേ പൂജം കരോന്തേ ദിസ്വാ കിഞ്ചി ചിത്രം കാതും അജാനന്തോ തം ചന്ദനം ഗഹേത്വാ മഹാചേതിയേ സുവണ്ണിട്ഠകാനം. ഉപരി കംസപാതിമത്തം മണ്ഡലം അകാസി. അഥ തത്ഥ സൂരിയുഗ്ഗമനവേലായം സൂരിയരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിംസു. സോ തം ദിസ്വാ പസീദി, പത്ഥനഞ്ച അകാസി ‘‘യത്ഥ യത്ഥ നിബ്ബത്താമി, ഈദിസാ മേ രസ്മിയോ ഉരേ ഉട്ഠഹന്തൂ’’തി. സോ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തി. തസ്സ ഉരേ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിംസു, ചന്ദമണ്ഡലം വിയസ്സ ഉരമണ്ഡലം വിരോചതി, ‘‘ചന്ദാഭോ ദേവപുത്തോ’’ത്വേവ ച നം സഞ്ജാനിംസു.

സോ തായ സമ്പത്തിയാ ഛസു ദേവലോകേസു അനുലോമപടിലോമതോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഖേപേത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതി ഉപ്പന്നേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, തഥേവസ്സ ഉരേ ചന്ദമണ്ഡലസദിസം രസ്മിമണ്ഡലം അഹോസി. നാമകരണദിവസേ ചസ്സ മങ്ഗലം കത്വാ ബ്രാഹ്മണാ തം മണ്ഡലം ദിസ്വാ ‘‘ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണോ അയം കുമാരോ’’തി വിമ്ഹിതാ ‘‘ചന്ദാഭോ’’ ത്വേവ നാമം അകംസു. തം വയപ്പത്തം ബ്രാഹ്മണാ ഗഹേത്വാ അലങ്കരിത്വാ രത്തകഞ്ചുകം പാരുപാപേത്വാ രഥേ ആരോപേത്വാ ‘‘മഹാബ്രഹ്മാ അയ’’ന്തി പൂജേത്വാ ‘‘യോ ചന്ദാഭം പസ്സതി, സോ യസധനാദീനി ലഭതി, സമ്പരായഞ്ച സഗ്ഗം ഗച്ഛതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്താ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ആഹിണ്ഡന്തി. ഗതഗതട്ഠാനേ മനുസ്സാ ‘‘ഏസ കിര ഭോ ചന്ദാഭോ നാമ, യോ ഏതം പസ്സതി, സോ യസധനസഗ്ഗാദീനി ലഭതീ’’തി ഉപരൂപരി ആഗച്ഛന്തി, സകലജമ്ബുദീപോ ചലി. ബ്രാഹ്മണാ തുച്ഛഹത്ഥകാനം ആഗതാനം ന ദസ്സേന്തി, സതം വാ സഹസ്സം വാ ഗഹേത്വാ ആഗതാനമേവ ദസ്സേന്തി. ഏവം ചന്ദാഭം ഗഹേത്വാ അനുവിചരന്താ ബ്രാഹ്മണാ കമേന സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താ.

തേന ച സമയേന ഭഗവാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ ബഹുജനഹിതായ ധമ്മം ദേസേന്തോ. അഥ ചന്ദാഭോ സാവത്ഥിം പത്വാ സമുദ്ദപക്ഖന്തകുന്നദീ വിയ അപാകടോ അഹോസി, ചന്ദാഭോതി ഭണന്തോപി നത്ഥി. സോ സായന്ഹസമയേ മഹാജനകായം മാലാഗന്ധാദീനി ആദായ ജേതവനാഭിമുഖം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കുഹിം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, സോ ബഹുജനഹിതായ ധമ്മം ദേസേതി, തം സോതും ജേതവനം ഗച്ഛാമാ’’തി ച തേസം വചനം സുത്വാ സോപി ബ്രാഹ്മണഗണപരിവുതോ തത്ഥേവ അഗമാസി. ഭഗവാ ച തസ്മിം സമയേ ധമ്മസഭായം വരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോവ ഹോതി. ചന്ദാഭോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, താവദേവ ചസ്സ സോ ആലോകോ അന്തരഹിതോ. ബുദ്ധാലോകസ്സ ഹി സമീപേ അസീതിഹത്ഥബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞോ ആലോകോ നാഭിഭോതി. സോ ‘‘ആലോകോ മേ നട്ഠോ’’തി നിസീദിത്വാവ ഉട്ഠാസി, ഉട്ഠഹിത്വാ ച ഗന്തുമാരദ്ധോ. അഥ നം അഞ്ഞതരോ പുരിസോ ആഹ – ‘‘കിം ഭോ ചന്ദാഭ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഭീതോ ഗച്ഛസീ’’തി. നാഹം ഭീതോ ഗച്ഛാമി, അപിച മേ ഇമസ്സ തേജേന ആലോകോ ന സമ്പജ്ജതീതി പുനദേവ ഭഗവതോ പുരതോ നിസീദിത്വാ പാദതലാ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗാ രൂപരംസിലക്ഖണാദിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘മഹേസക്ഖോ സമണോ ഗോതമോ, മമ ഉരേ അപ്പമത്തകോ ആലോകോ ഉട്ഠിതോ, താവതകേനപി മം ഗഹേത്വാ ബ്രാഹ്മണാ സകലജമ്ബുദീപം വിചരന്തി. ഏവം വരലക്ഖണസമ്പത്തിസമന്നാഗതസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ നേവ മാനോ ഉപ്പന്നോ, അദ്ധാ അയം അനോമഗുണസമന്നാഗതോ ഭവിസ്സതി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി അതിവിയ പസന്നചിത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഥേരം ആണാപേസി – ‘‘പബ്ബാജേഹി ന’’ന്തി. സോ തം പബ്ബാജേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ ന ചിരേനേവ അരഹത്തം പത്വാ ‘‘ചന്ദാഭത്ഥേരോ’’തി വിസ്സുതോ അഹോസി. തം ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, യേ ചന്ദാഭം അദ്ദസംസു. തേ യസം വാ ധനം വാ ലഭിംസു, സഗ്ഗം വാ ഗച്ഛിംസു, വിസുദ്ധിം വാ പാപുണിംസു തേന ചക്ഖുദ്വാരികരൂപദസ്സനേനാ’’തി. ഭഗവാ തസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിയം ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവത്ഥോ – ന, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപേന ദസ്സനേന സുദ്ധി ഹോതി. അപിച ഖോ കിലേസമലിനത്താ അസുദ്ധം, കിലേസരോഗാനം അവിഗമാ സരോഗമേവ ചന്ദാഭം ബ്രാഹ്മണം അഞ്ഞം വാ ഏവരൂപം ദിസ്വാ ദിട്ഠിഗതികോ ബാലോ അഭിജാനാതി ‘‘പസ്സാമി സുദ്ധം പരമം അരോഗം, തേന ച ദിട്ഠിസങ്ഖാതേന ദസ്സനേന സംസുദ്ധി നരസ്സ ഹോതീ’’തി, സോ ഏവം അഭിജാനന്തോ തം ദസ്സനം ‘‘പരമ’’ന്തി ഞത്വാ തസ്മിം ദസ്സനേ സുദ്ധാനുപസ്സീ സമാനോ തം ദസ്സനം ‘‘മഗ്ഗഞാണ’’ന്തി പച്ചേതി. തം പന മഗ്ഗഞാണം ന ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ദിട്ഠേന ചേ സുദ്ധീ’’തി ദുതിയഗാഥം.

൭൯൬. തസ്സത്ഥോ – തേന രൂപദസ്സനസങ്ഖാതേന ദിട്ഠേന യദി കിലേസസുദ്ധി നരസ്സ ഹോതി. തേന വാ ഞാണേന സോ യദി ജാതിആദിദുക്ഖം പജഹാതി. ഏവം സന്തേ അരിയമഗ്ഗതോ അഞ്ഞേന അസുദ്ധിമഗ്ഗേനേവ സോ സുജ്ഝതി, രാഗാദീഹി ഉപധീഹി സഉപധികോ ഏവ സമാനോ സുജ്ഝതീതി ആപന്നം ഹോതി, ന ച ഏവംവിധോ സുജ്ഝതി. തസ്മാ ദിട്ഠീ ഹി നം പാവ തഥാ വദാനം, സാ നം ദിട്ഠിയേവ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ അയ’’ന്തി കഥേതി ദിട്ഠിഅനുരൂപം ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദിനാ നയേന തഥാ തഥാ വദന്തി.

൭൯൭. ന ബ്രാഹ്മണോതി തതിയഗാഥാ. തസ്സത്ഥോ – യോ പന ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, സോ മഗ്ഗേന അധിഗതാസവക്ഖയോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ അരിയമഗ്ഗഞാണതോ അഞ്ഞേന അഭിമങ്ഗലസമ്മതരൂപസങ്ഖാതേ ദിട്ഠേ തഥാവിധസദ്ദസങ്ഖാതേ സുതേ അവീതിക്കമസങ്ഖാതേ സീലേ ഹത്ഥിവതാദിഭേദേ വതേ പഥവിആദിഭേദേ മുതേ ച ഉപ്പന്നേന മിച്ഛാഞാണേന സുദ്ധിം ന ആഹ. സേസമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം വുത്തം. സോ ഹി തേധാതുകപുഞ്ഞേ സബ്ബസ്മിഞ്ച പാപേ അനൂപലിത്തോ, തസ്സ പഹീനത്താ അത്തദിട്ഠിയാ യസ്സ കസ്സചി വാ ഗഹണസ്സ പഹീനത്താ അത്തഞ്ജഹോ, പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം അകരണതോ നയിധ പകുബ്ബമാനോതി വുച്ചതി. തസ്മാ നം ഏവം പസംസന്തോ ആഹ. സബ്ബസ്സേവ ചസ്സ പുരിമപാദേന സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ – പുഞ്ഞേ ച പാപേ ച അനൂപലിത്തോ, അത്തഞ്ജഹോ നയിധ പകുബ്ബമാനോ, ന ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞതോ സുദ്ധിമാഹാതി.

൭൯൮. ഏവം ന ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞതോ സുദ്ധിമാഹാതി വത്വാ ഇദാനി യേ ദിട്ഠിഗതികാ അഞ്ഞതോ സുദ്ധിം ബ്രുവന്തി, തേസം തസ്സാ ദിട്ഠിയാ അനിബ്ബാഹകഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുരിമം പഹായാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തേ ഹി അഞ്ഞതോ സുദ്ധിവാദാ സമാനാപി യസ്സാ ദിട്ഠിയാ അപ്പഹീനത്താ ഗഹണമുഞ്ചനം ഹോതി. തായ പുരിമം സത്ഥാരാദിം പഹായ അപരം നിസ്സിതാ ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അനുഗതാ അഭിഭൂതാ രാഗാദിഭേദം ന തരന്തി സങ്ഗം, തഞ്ച അതരന്താ തം തം ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി ച നിരസ്സജന്തി ച മക്കടോവ സാഖന്തി.

൭൯൯. പഞ്ചമഗാഥായ സമ്ബന്ധോ – യോ ച സോ ‘‘ദിട്ഠീ ഹി നം പാവ തഥാ വദാന’’ന്തി വുത്തോ, സോ സയം സമാദായാതി. തത്ഥ സയന്തി സാമം. സമാദായാതി ഗഹേത്വാ. വതാനീതി ഹത്ഥിവതാദീനി. ഉച്ചാവചന്തി അപരാപരം ഹീനപണീതം വാ സത്ഥാരതോ സത്ഥാരാദിം. സഞ്ഞസത്തോതി കാമസഞ്ഞാദീസു ലഗ്ഗോ. വിദ്വാ ച വേദേഹി സമേച്ച ധമ്മന്തി പരമത്ഥവിദ്വാ ച അരഹാ ചതൂഹി മഗ്ഗഞാണവേദേഹി ചതുസച്ചധമ്മം അഭിസമേച്ചാതി. സേസം പാകടമേവ.

൮൦൦. സ സബ്ബധമ്മേസു വിസേനിഭൂതോ, യം കിഞ്ചി ദിട്ഠംവ സുതം മുതം വാതി സോഭൂരിപഞ്ഞോ ഖീണാസവോ യം കിഞ്ചി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ മുതം വാ തേസു സബ്ബധമ്മേസു മാരസേനം വിനാസേത്വാ ഠിതഭാവേന വിസേനിഭൂതോ. തമേവദസ്സിന്തി തം ഏവം വിസുദ്ധദസ്സിം. വിവടം ചരന്തന്തിതണ്ഹച്ഛദനാദിവിഗമേന വിവടം ഹുത്വാ ചരന്തം. കേനീധ ലോകസ്മിം വികപ്പയേയ്യാതി കേന ഇധ ലോകേ തണ്ഹാകപ്പേന വാ ദിട്ഠികപ്പേന വാ കോചി വികപ്പേയ്യ, തേസം വാ പഹീനത്താ രാഗാദിനാ പുബ്ബേ വുത്തേനാതി.

൮൦൧. ന കപ്പയന്തീതി ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ അത്ഥോ ച – കിഞ്ച ഭിയ്യോ? തേ ഹി താദിസാ സന്തോ ദ്വിന്നം കപ്പാനം പുരേക്ഖാരാനഞ്ച കേനചി ന കപ്പയന്തി ന പുരേക്ഖരോന്തി, പരമത്ഥഅച്ചന്തസുദ്ധിഅധിഗതത്താ അനച്ചന്തസുദ്ധിംയേവ അകിരിയസസ്സതദിട്ഠിം അച്ചന്ത സുദ്ധീതി ന തേ വദന്തി. ആദാനഗന്ഥം ഗഥിതം വിസജ്ജാതി ചതുബ്ബിധമ്പി രൂപാദീനം ആദായകത്താ ആദാനഗന്ഥം അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ ഗഥിതം ബദ്ധം അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന വിസജ്ജ ഛിന്ദിത്വാ. സേസം പാകടമേവ.

൮൦൨. സീമാതിഗോതി ഗാഥാ ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ വുത്താ. പുബ്ബസദിസോ ഏവ പനസ്സാ സമ്ബന്ധോ, സോ ഏവം അത്ഥവണ്ണനായ സദ്ധിം വേദിതബ്ബോ – കിഞ്ച ഭിയ്യോ സോ ഈദിസോ ഭൂരിപഞ്ഞോ ചതുന്നം കിലേസസീമാനം അതീതത്താ സീമാതിഗോ ബാഹിതപാപത്താ ച ബ്രാഹ്മണോ, ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ച തസ്സ നത്ഥി പരചിത്തപുബ്ബേനിവാസഞാണേഹി ഞത്വാ വാ മംസചക്ഖുദിബ്ബചക്ഖൂഹി ദിസ്വാ വാ കിഞ്ചി സമുഗ്ഗഹീതം, അഭിനിവിട്ഠന്തി വുത്തം ഹോതി. സോ ച കാമരാഗാഭാവതോ ന രാഗരാഗീ, രൂപാരൂപരാഗാഭാവതോ ന വിരാഗരത്തോ. യതോ ഏവംവിധസ്സ ‘‘ഇദം പര’’ന്തി കിഞ്ചി ഇധ ഉഗ്ഗഹിതം നത്ഥീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സുദ്ധട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പരമട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൮൦൩. പരമന്തി ദിട്ഠീസൂതി പരമട്ഠകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ നാനാതിത്ഥിയാ സന്നിപതിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ദിട്ഠിം ദീപേന്താ ‘‘ഇദം പരമം, ഇദം പരമ’’ന്തി കലഹം കത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ സമ്ബഹുലേ ജച്ചന്ധേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘ഇമേസം ഹത്ഥിം ദസ്സേഥാ’’തി ആണാപേസി. രാജപുരിസാ അന്ധേ സന്നിപാതാപേത്വാ ഹത്ഥിം പുരതോ സയാപേത്വാ ‘‘പസ്സഥാ’’തി ആഹംസു. തേ ഹത്ഥിസ്സ ഏകമേകം അങ്ഗം പരാമസിംസു. തതോ രഞ്ഞാ ‘‘കീദിസോ, ഭണേ, ഹത്ഥീ’’തി പുട്ഠോ യോ സോണ്ഡം പരാമസി, സോ ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, നങ്ഗലീസാ’’തി ഭണി. യേ ദന്താദീനി പരാമസിംസു, തേ ഇതരം ‘‘മാ ഭോ രഞ്ഞോ പുരതോ മുസാ ഭണീ’’തി പരിഭാസിത്വാ ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ഭിത്തിഖിലോ’’തിആദീനി ആഹംസു. രാജാ തം സബ്ബം സുത്വാ ‘‘ഈദിസോ തുമ്ഹാകം സമയോ’’തി തിത്ഥിയേ ഉയ്യോജേസി. അഞ്ഞതരോ പിണ്ഡചാരികോ തം പവത്തിം ഞത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ തസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിയം ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘യഥാ, ഭിക്ഖവേ, ജച്ചന്ധാ ഹത്ഥിം അജാനന്താ തം തം അങ്ഗം പരാമസിത്വാ വിവദിംസു, ഏവം തിത്ഥിയാ വിമോക്ഖന്തികധമ്മം അജാനന്താ തം തം ദിട്ഠിം പരാമസിത്വാ വിവദന്തീ’’തി വത്വാ ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ പരമന്തി ദിട്ഠീസു പരിബ്ബസാനോതി ‘‘ഇദം പരമ’’ന്തി ഗഹേത്വാ സകായ സകായ ദിട്ഠിയാ വസമാനോ. യദുത്തരി കുരുതേതി യം അത്തനോ സത്ഥാരാദിം സേട്ഠം കരോതി. ഹീനാതി അഞ്ഞേ തതോ സബ്ബമാഹാതി തം അത്തനോ സത്ഥാരാദിം ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞേ സബ്ബേ ‘‘ഹീനാ ഇമേ’’തി ആഹ. തസ്മാ വിവാദാനി അവീതിവത്തോതി തേന കാരണേന സോ ദിട്ഠികലഹേ അവീതിവത്തോവ ഹോതി.

൮൦൪. ദുതിയഗാഥായ അത്ഥോ – ഏവം അവീതിവത്തോ ച യം ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേതി ഏതേസു വത്ഥൂസു ഉപ്പന്നദിട്ഠിസങ്ഖാതേ അത്തനി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരം ആനിസംസം പസ്സതി. തദേവ സോ തത്ഥ സകായ ദിട്ഠിയാ ആനിസംസം ‘‘ഇദം സേട്ഠ’’ന്തി അഭിനിവിസിത്വാ അഞ്ഞം സബ്ബം പരസത്ഥാരാദികം നിഹീനതോ പസ്സതി.

൮൦൫. തതിയഗാഥായ അത്ഥോ – ഏവം പസ്സതോ ചസ്സ യം അത്തനോ സത്ഥാരാദിം നിസ്സിതോ അഞ്ഞം പരസത്ഥാരാദിം ഹീനം പസ്സതി തം പന ദസ്സനം ഗന്ഥമേവ കുസലാ വദന്തി, ബന്ധനന്തി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ ഏതദേവ, തസ്മാ ഹി ദിട്ഠംവ സുതം മുതം വാ സീലബ്ബതം ഭിക്ഖു ന നിസ്സയേയ്യ, നാഭിനിവേസേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി.

൮൦൬. ചതുത്ഥഗാഥായ അത്ഥോ – ന കേവലം ദിട്ഠസുതാദിം ന നിസ്സയേയ്യ, അപിച ഖോ പന അസഞ്ജാതം ഉപരൂപരി ദിട്ഠിമ്പി ലോകസ്മിം ന കപ്പയേയ്യ, ന ജനേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. കീദിസം? ഞാണേന വാ സീലവതേന വാപി, സമാപത്തിഞാണാദിനാ ഞാണേന വാ സീലവതേന വാ യാ കപ്പിയതി, ഏതം ദിട്ഠിം ന കപ്പേയ്യ. ന കേവലഞ്ച ദിട്ഠിം ന കപ്പയേയ്യ, അപിച ഖോ പന മാനേനപി ജാതിആദീഹി വത്ഥൂഹി സമോതി അത്താനമനൂപനേയ്യ, ഹീനോ ന മഞ്ഞേഥ വിസേസി വാപീതി.

൮൦൭. പഞ്ചമഗാഥായ അത്ഥോ – ഏവഞ്ഹി ദിട്ഠിം അകപ്പേന്തോ അമഞ്ഞമാനോ ച അത്തം പഹായ അനുപാദിയാനോ ഇധ വാ യം പുബ്ബേ ഗഹിതം, തം പഹായ അപരം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തസ്മിമ്പി വുത്തപ്പകാരേ ഞാണേ ദുവിധം നിസ്സയം നോ കരോതി. അകരോന്തോ ച സ വേ വിയത്തേസു നാനാദിട്ഠിവസേന ഭിന്നേസു സത്തേസു ന വഗ്ഗസാരീ ഛന്ദാദിവസേന അഗച്ഛനധമ്മോ ഹുത്വാ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠീസു കിഞ്ചിപി ദിട്ഠിം ന പച്ചേതി, ന പച്ചാഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി.

൮൦൮-൧൦. ഇദാനി യോ സോ ഇമായ ഗാഥായ വുത്തോ ഖീണാസവോ, തസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം ‘‘യസ്സൂഭയന്തേ’’തിആദികാ തിസ്സോ ഗാഥായോ ആഹ. തത്ഥ ഉഭയന്തേതി പുബ്ബേ വുത്തഫസ്സാദിഭേദേ. പണിധീതി തണ്ഹാ. ഭവാഭവായാതി പുനപ്പുനഭവായ. ഇധ വാ ഹുരം വാതി സകത്തഭാവാദിഭേദേ ഇധ വാ പരത്തഭാവാദിഭേദേ പരത്ഥ വാ. ദിട്ഠേ വാതി ദിട്ഠസുദ്ധിയാ വാ. ഏസ നയോ സുതാദീസു. സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാസമുട്ഠാപികാ ദിട്ഠി. ധമ്മാപി തേസം ന പടിച്ഛിതാസേതി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതധമ്മാപി തേസം ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം ന പടിച്ഛിതാ. പാരങ്ഗതോ ന പച്ചേതി താദീതി നിബ്ബാനപാരം ഗതോ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനേ കിലേസേ പുന നാഗച്ഛതി, പഞ്ചഹി ച ആകാരേഹി താദീ ഹോതീതി. സേസം പാകടമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പരമട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ജരാസുത്തവണ്ണനാ

൮൧൧. അപ്പം വത ജീവിതന്തി ജരാസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വസ്സം വസിത്വാ യാനി താനി ബുദ്ധാനം സരീരാരോഗ്യസമ്പാദനം അനുപ്പന്നസിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം വേനേയ്യദമനം തഥാരൂപായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ജാതകാദികഥനന്തിആദീനി ജനപദചാരികാനിമിത്താനി, താനി സമവേക്ഖിത്വാ ജനപദചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ സായം സാകേതം അനുപ്പത്തോ അഞ്ജനവനം പാവിസി. സാകേതവാസിനോ സുത്വാ ‘‘അകാലോ ഇദാനി ഭഗവന്തം ദസ്സനായാ’’തി വിഭാതായ രത്തിയാ മാലാഗന്ധാദീനി ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ പൂജനവന്ദനസമ്മോദനാദീനി കത്വാ പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു യാവ ഭഗവതോ ഗാമപ്പവേസനവേലാ, അഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ പിണ്ഡായ പാവിസി. തം അഞ്ഞതരോ സാകേതകോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ നഗരാ നിക്ഖന്തോ നഗരദ്വാരേ അദ്ദസ. ദിസ്വാ പുത്തസിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ചിരദിട്ഠോസി, പുത്ത, മയാ’’തി പരിദേവയമാനോ അഭിമുഖോ അഗമാസി. ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേസി – ‘‘അയം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ യം ഇച്ഛതി, തം കരോതു, ന വാരേതബ്ബോ’’തി.

ബ്രാഹ്മണോപി വച്ഛഗിദ്ധിനീവ ഗാവീ ആഗന്ത്വാ ഭഗവതോ കായം പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ദക്ഖിണതോ ച വാമതോ ചാതി സമന്താ ആലിങ്ഗി ‘‘ചിരദിട്ഠോസി, പുത്ത, ചിരം വിനാ അഹോസീ’’തി ഭണന്തോ. യദി പന സോ തഥാ കാതും ന ലഭേയ്യ, ഹദയം ഫാലേത്വാ മരേയ്യ. സോ ഭഗവന്തം അവോച – ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതഭിക്ഖൂനം അഹമേവ ഭിക്ഖം ദാതും സമത്ഥോ, മമേവ അനുഗ്ഗഹം കരോഥാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പത്തം ഗഹേത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ബ്രാഹ്മണിയാ പേസേസി – ‘‘പുത്തോ മേ ആഗതോ, ആസനം പഞ്ഞാപേതബ്ബ’’ന്തി. സാ തഥാ കത്വാ ആഗമനം പസ്സന്തീ ഠിതാ ഭഗവന്തം അന്തരവീഥിയംയേവ ദിസ്വാ പുത്തസിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ചിരദിട്ഠോസി, പുത്ത, മയാ’’തി പാദേസു ഗഹേത്വാ രോദിത്വാ ഘരം അതിനേത്വാ സക്കച്ചം ഭോജേസി. ഭുത്താവിനോ ബ്രാഹ്മണോ പത്തം അപനാമേസി. ഭഗവാ തേസം സപ്പായം വിദിത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ ഉഭോപി സോതാപന്നാ അഹേസും. അഥ ഭഗവന്തം യാചിംസു – ‘‘യാവ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം നഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, അമ്ഹാകംയേവ ഘരേ ഭിക്ഖാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി. ഭഗവാ ‘‘ന ബുദ്ധാ ഏവം ഏകം നിബദ്ധട്ഠാനംയേവ ഗച്ഛന്തീ’’തി പടിക്ഖിപി. തേ ആഹംസു – ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാപി തുമ്ഹേ ഇധേവ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ വിഹാരം ഗച്ഛഥാ’’തി. ഭഗവാ തേസം അനുഗ്ഗഹത്ഥായ തഥാ അകാസി. മനുസ്സാ ബ്രാഹ്മണഞ്ച ബ്രാഹ്മണിഞ്ച ‘‘ബുദ്ധപിതാ ബുദ്ധമാതാ’’ ത്വേവ വോഹരിംസു. തമ്പി കുലം ‘‘ബുദ്ധകുല’’ന്തി നാമം ലഭി.

ആനന്ദത്ഥേരോ ഭഗവന്തം പുച്ഛി – ‘‘അഹം ഭഗവതോ മാതാപിതരോ ജാനാമി, ഇമേ പന കസ്മാ വദന്തി ‘അഹം ബുദ്ധമാതാ അഹം ബുദ്ധപിതാ’’’തി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘നിരന്തരം മേ, ആനന്ദ, ബ്രാഹ്മണീ ച ബ്രാഹ്മണോ ച പഞ്ച ജാതിസതാനി മാതാപിതരോ അഹേസും, പഞ്ച ജാതിസതാനി മാതാപിതൂനം ജേട്ഠകാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി കനിട്ഠകാ. തേ പുബ്ബസിനേഹേനേവ കഥേന്തീ’’തി ഇമഞ്ച ഗാഥമഭാസി –

‘‘പുബ്ബേവ സന്നിവാസേന, പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാ;

ഏവം തം ജായതേ പേമം, ഉപ്പലംവ യഥോദകേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൭൪);

തതോ ഭഗവാ സാകേതേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ പുന ചാരികം ചരമാനോ സാവത്ഥിമേവ അഗമാസി. സോപി ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ പതിരൂപം ധമ്മദേസനം സുത്വാ സേസമഗ്ഗേ പാപുണിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിംസു. നഗരേ ബ്രാഹ്മണാ സന്നിപതിംസു ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകേ സക്കരിസ്സാമാ’’തി. സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ ഉപാസകാപി സന്നിപതിംസു ഉപാസികായോ ച ‘‘അമ്ഹാകം സഹധമ്മികേ സക്കരിസ്സാമാ’’തി. തേ സബ്ബേപി കമ്ബലകൂടാഗാരം ആരോപേത്വാ മാലാഗന്ധാദീഹി പൂജേന്താ നഗരാ നിക്ഖാമേസും.

ഭഗവാപി തം ദിവസം പച്ചൂസസമയേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ തേസം പരിനിബ്ബാനഭാവം ഞത്വാ ‘‘തത്ഥ മയി ഗതേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ബഹുജനസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിതോ ആഗന്ത്വാ ആളാഹനമേവ പാവിസി. മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘മാതാപിതൂനം സരീരകിച്ചം കാതുകാമോ ഭഗവാ ആഗതോ’’തി വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. നാഗരാപി കൂടാഗാരം പൂജേന്താ ആളാഹനം ആനേത്വാ ഭഗവന്തം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഗഹട്ഠഅരിയസാവകാ കഥം പൂജേതബ്ബാ’’തി. ഭഗവാ ‘‘യഥാ അസേക്ഖാ പൂജിയന്തി, തഥാ പൂജേതബ്ബാ ഇമേ’’തി അധിപ്പായേന തേസം അസേക്ഖമുനിഭാവം ദീപേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘അഹിംസകാ യേ മുനയോ, നിച്ചം കായേന സംവുതാ;

തേ യന്തി അച്ചുതം ഠാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ’’തി. (ധ. പ. ൨൨൫);

തഞ്ച പരിസം ഓലോകേത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ അപ്പം വത ജീവിതം ഇദന്തി ‘‘ഇദം വത മനുസ്സാനം ജീവിതം അപ്പം പരിത്തം ഠിതിപരിത്തതായ സരസപരിത്തതായാ’’തി സല്ലസുത്തേപി വുത്തനയമേതം. ഓരം വസ്സസതാപി മിയ്യതീതി വസ്സസതാ ഓരം കലലാദികാലേപി മിയ്യതി. അതിച്ചാതി വസ്സസതം അതിക്കമിത്വാ. ജരസാപി മിയ്യതീതി ജരായപി മിയ്യതി.

൮൧൨-൬. മമായിതേതി മമായിതവത്ഥുകാരണാ. വിനാഭാവസന്തമേവിദന്തി സന്തവിനാഭാവം വിജ്ജമാനവിനാഭാവമേവ ഇദം, ന സക്കാ അവിനാഭാവേന ഭവിതുന്തി വുത്തം ഹോതി. മാമകോതി മമ ഉപാസകോ ഭിക്ഖു വാതി സങ്ഖം ഗതോ, ബുദ്ധാദീനി വാ വത്ഥൂനി മമായമാനോ. സങ്ഗതന്തി സമാഗതം ദിട്ഠപുബ്ബം വാ. പിയായിതന്തി പിയം കതം. നാമംയേവാവസിസ്സതി അക്ഖേയ്യന്തി സബ്ബം രൂപാദിധമ്മജാതം പഹീയതി, നാമമത്തമേവ തു അവസിസ്സതി ‘‘ബുദ്ധരക്ഖിതോ, ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി ഏവം സങ്ഖാതും കഥേതും. മുനയോതി ഖീണാസവമുനയോ. ഖേമദസ്സിനോതി നിബ്ബാനദസ്സിനോ.

൮൧൭. സത്തമഗാഥാ ഏവം മരണബ്ഭാഹതേ ലോകേ അനുരൂപപടിപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്താ. തത്ഥ പതിലീനചരസ്സാതി തതോ തതോ പതിലീനം ചിത്തം കത്വാ ചരന്തസ്സ. ഭിക്ഖുനോതി കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ സേക്ഖസ്സ വാ. സാമഗ്ഗിയമാഹു തസ്സതം,യോ അത്താനം ഭവനേ ന ദസ്സയേതി തസ്സേതം പതിരൂപമാഹു, യോ ഏവംപടിപന്നോ നിരയാദിഭേദേ ഭവനേ അത്താനം ന ദസ്സേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ ഇമമ്ഹാ മരണാ മുച്ചേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

൮൧൮-൨൦. ഇദാനി യോ ‘‘അത്താനം ഭവനേ ന ദസ്സയേ’’തി ഏവം ഖീണാസവോ വിഭാവിതോ, തസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം ഇതോ പരാ തിസ്സോ ഗാഥായോ ആഹ. തത്ഥ സബ്ബത്ഥാതി ദ്വാദസസു ആയതനേസു. യദിദം ദിട്ഠസുതം മുതേസു വാതി ഏത്ഥ പന യദിദം ദിട്ഠസുതം, ഏത്ഥ വാ മുതേസു വാ ധമ്മേസു ഏവം മുനി ന ഉപലിമ്പതീതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ധോനോ ന ഹി തേന മഞ്ഞതി, യദിദം ദിട്ഠസുതം മുതേസു വാതി അത്രാപി യദിദം ദിട്ഠസുത്തം, തേന വത്ഥുനാ ന മഞ്ഞതി, മുതേസു വാ ധമ്മേസു ന മഞ്ഞതീതി ഏവമേവ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ന ഹി സോ രജ്ജതി നോ വിരജ്ജതീതി. ബാലപുഥുജ്ജനാ വിയ ന രജ്ജതി, കല്യാണപുഥുജ്ജനസേക്ഖാ വിയ ന വിരജ്ജതി, രാഗസ്സ പന ഖീണത്താ ‘‘വിരാഗോ’’ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി. ദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ജരാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തിസ്സമേത്തേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൮൨൧. മേഥുനമനുയുത്തസ്സാതി തിസ്സമേത്തേയ്യസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ തിസ്സമേത്തേയ്യാ നാമ ദ്വേ സഹായാ സാവത്ഥിം അഗമംസു. തേ സായന്ഹസമയം മഹാജനം ജേതവനാഭിമുഖം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കുഹിം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. തതോ തേഹി ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, ബഹുജനഹിതായ ധമ്മം ദേസേതി, തം സോതും ജേതവനം ഗച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘മയമ്പി സോസ്സാമാ’’തി അഗമംസു. തേ അവഞ്ഝധമ്മദേസകസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പരിസന്തരേ നിസിന്നാവ ചിന്തേസും – ‘‘ന സക്കാ അഗാരമജ്ഝേ ഠിതേനായം ധമ്മോ പരിപൂരേതു’’ന്തി. അഥ പക്കന്തേ മഹാജനേ ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. ഭഗവാ ‘‘ഇമേ പബ്ബാജേഹീ’’തി അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആണാപേസി. സോ തേ പബ്ബാജേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ അരഞ്ഞവാസം ഗന്തുമാരദ്ധോ. മേത്തേയ്യോ തിസ്സം ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഉപജ്ഝായോ അരഞ്ഞം ഗച്ഛതി, മയമ്പി ഗച്ഛാമാ’’തി. തിസ്സോ ‘‘അലം ആവുസോ, ഭഗവതോ ദസ്സനം ധമ്മസ്സവനഞ്ച അഹം പിഹേമി, ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി വത്വാ ന അഗമാസി. മേത്തേയ്യോ ഉപജ്ഝായേന സഹ ഗന്ത്വാ അരഞ്ഞേ സമണധമ്മം കരോന്തോ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി സദ്ധിം ആചരിയുപജ്ഝായേഹി. തിസ്സസ്സാപി ജേട്ഠഭാതാ ബ്യാധിനാ കാലമകാസി. സോ തം സുത്വാ അത്തനോ ഗാമം അഗമാസി, തത്ര നം ഞാതകാ പലോഭേത്വാ ഉപ്പബ്ബാജേസും. മേത്തേയ്യോപി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി സദ്ധിം സാവത്ഥിം ആഗതോ. അഥ ഭഗവാ വുത്ഥവസ്സോ ജനപദചാരികം ചരമാനോ അനുപുബ്ബേന തം ഗാമം പാപുണി. തത്ഥ മേത്തേയ്യോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം, ഭന്തേ, ഗാമേ മമ ഗിഹിസഹായോ അത്ഥി, മുഹുത്തം താവ ആഗമേഥ അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി വത്വാ ഗാമം പവിസിത്വാ തം ഭഗവതോ സന്തികം ആനേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ തസ്സത്ഥായ ആദിഗാഥായ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛി. തസ്സ ഭഗവാ ബ്യാകരോന്തോ അവസേസഗാഥായോ അഭാസി. അയമസ്സ സുത്തസ്സ ഉപ്പത്തി.

തത്ഥ മേഥുനമനുയുത്തസ്സാതി മേഥുനധമ്മസമായുത്തസ്സ. ഇതീതി ഏവമാഹ. ആയസ്മാതി പിയവചനമേതം, തിസ്സോതി നാമം തസ്സ ഥേരസ്സ. സോ ഹി തിസ്സോതി നാമേന. മേത്തേയ്യോതി ഗോത്തം, ഗോത്തവസേനേവ ചേസ പാകടോ അഹോസി. തസ്മാ അട്ഠുപ്പത്തിയം വുത്തം ‘‘തിസ്സമേത്തേയ്യാ നാമ ദ്വേ സഹായാ’’തി. വിഘാതന്തി ഉപഘാതം. ബ്രൂഹീതി ആചിക്ഖ. മാരിസാതി പിയവചനമേതം, നിദുക്ഖാതി വുത്തം ഹോതി. സുത്വാന തവ സാസനന്തി തവ വചനം സുത്വാ. വിവേകേ സിക്ഖിസ്സാമസേതി സഹായം ആരബ്ഭ ധമ്മദേസനം യാചന്തോ ഭണതി. സോ പന സിക്ഖിതസിക്ഖോയേവ.

൮൨൨. മുസ്സതേ വാപി സാസനന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിതോ ദുവിധമ്പി സാസനം നസ്സതി. വാപീതി പദപൂരണമത്തം. ഏതം തസ്മിം അനാരിയന്തി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഏതം അനരിയം, യദിദം മിച്ഛാപടിപദാ.

൮൨൩. ഏകോ പുബ്ബേ ചരിത്വാനാതി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന വാ ഗണവോസ്സഗ്ഗട്ഠേന വാ പുബ്ബേ ഏകോ വിഹരിത്വാ. യാനം ഭന്തംവ തം ലോകേ, ഹീനമാഹു പുഥുജ്ജനന്തി തം വിബ്ഭന്തകം പുഗ്ഗലം യഥാ ഹത്ഥിയാനാദിയാനം അദന്തം വിസമം ആരോഹതി, ആരോഹകമ്പി ഭഞ്ജതി, പപാതേപി പപതതി. ഏവം കായദുച്ചരിതാദിവിസമാരോഹനേന നരകാദീസു, അത്ഥഭഞ്ജനേന ജാതിപപാതാദീസു പപതനേന ച യാനം ഭന്തംവ ആഹു ഹീനം പുഥുജ്ജനഞ്ച ആഹൂതി.

൮൨൪-൫. യസോ കിത്തി ചാതി ലാഭസക്കാരോ പസംസാ ച. പുബ്ബേതി പബ്ബജിതഭാവേ. ഹായതേ വാപി തസ്സ സാതി തസ്സ വിബ്ഭന്തകസ്സ സതോ സോ ച യസോ സാ ച കിത്തി ഹായതി. ഏതമ്പി ദിസ്വാതി ഏതമ്പി പുബ്ബേ യസകിത്തീനം ഭാവം പച്ഛാ ച ഹാനിം ദിസ്വാ. സിക്ഖേഥ മേഥുനം വിപ്പഹാതവേതി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖേഥ. കിം കാരണം? മേഥുനം വിപ്പഹാതവേ, മേഥുനപ്പഹാനത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. യോ ഹി മേഥുനം ന വിപ്പജഹതി, സങ്കപ്പേഹി…പേ… തഥാവിധോ. തത്ഥ പരേതോതി സമന്നാഗതോ. പരേസം നിഗ്ഘോസന്തി ഉപജ്ഝായാദീനം നിന്ദാവചനം. മങ്കു ഹോതീതി ദുമ്മനോ ഹോതി.

൮൨൬. ഇതോ പരാ ഗാഥാ പാകടസമ്ബന്ധാ ഏവ. താസു സത്ഥാനീതി കായദുച്ചരിതാദീനി. താനി ഹി അത്തനോ പരേസഞ്ച ഛേദനട്ഠേന ‘‘സത്ഥാനീ’’തി വുച്ചന്തി. തേസു ചായം വിസേസതോ ചോദിതോ മുസാവചനസത്ഥാനേവ കരോതി – ‘‘ഇമിനാ കാരണേനാഹം വിബ്ഭന്തോ’’തി ഭണന്തോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഏസ ഖ്വസ്സ മഹാഗേധോ, മോസവജ്ജം പഗാഹതീ’’തി. തത്ഥ ഏസ ഖ്വസ്സാതി ഏസ ഖോ അസ്സ. മഹാഗേധോതി മഹാബന്ധനം. കതമോതി ചേ? യദിദം മോസവജ്ജം പഗാഹതി, സ്വാസ്സ മുസാവാദജ്ഝോഗാഹോ മഹാഗേധോതി വേദിതബ്ബോ.

൮൨൭. മന്ദോവ പരികിസ്സതീതി പാണവധാദീനി കരോന്തോ തതോനിദാനഞ്ച ദുക്ഖമനുഭോന്തോ ഭോഗപരിയേസനരക്ഖനാനി ച കരോന്തോ മോമൂഹോ വിയ പരികിലിസ്സതി.

൮൨൮-൯. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, മുനി പുബ്ബാപരേ ഇധാ’’തി ഏതം ‘‘യസോ കിത്തി ച യാ പുബ്ബേ, ഹായതേവാപി തസ്സ സാ’’തി ഇതോ പഭുതി വുത്തേ പുബ്ബാപരേ ഇധ ഇമസ്മിം സാസനേ പുബ്ബതോ അപരേ സമണഭാവതോ വിബ്ഭന്തകഭാവേ ആദീനവം മുനി ഞത്വാ. ഏതദരിയാനമുത്തമന്തി യദിദം വിവേകചരിയാ, ഏതം ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം ഉത്തമം, തസ്മാ വിവേകഞ്ഞേവ സിക്ഖേഥാതി അധിപ്പായോ. ന തേന സേട്ഠോ മഞ്ഞേഥാതി തേന ച വിവേകേന ന അത്താനം ‘‘സേട്ഠോ അഹ’’ന്തി മഞ്ഞേയ്യ, തേന ഥദ്ധോ ന ഭവേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി.

൮൩൦. രിത്തസ്സാതി വിവിത്തസ്സ കായദുച്ചരിതാദീഹി വിരഹിതസ്സ. ഓഘതിണ്ണസ്സ പിഹയന്തി, കാമേസു ഗധിതാ പജാതി വത്ഥുകാമേസു ലഗ്ഗാ സത്താ തസ്സ ചതുരോഘതിണ്ണസ്സ പിഹയന്തി ഇണായികാ വിയ ആണണ്യസ്സാതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ തിസ്സോ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ തിസ്സമേത്തേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പസൂരസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൧. ഇധേവ സുദ്ധീതി പസൂരസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ പസൂരോ നാമ പരിബ്ബാജകോ മഹാവാദീ, സോ ‘‘അഹമസ്മി സകലജമ്ബുദീപേ വാദേന അഗ്ഗോ, തസ്മാ യഥാ ജമ്ബുദീപസ്സ ജമ്ബുപഞ്ഞാണം, ഏവം മമാപി ഭവിതും അരഹതീ’’തി ജമ്ബുസാഖം ധജം കത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ പടിവാദം അനാസാദേന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരേ വാലികത്ഥലം കത്വാ തത്ഥ സാഖം ഉസ്സാപേത്വാ ‘‘യോ മയാ സദ്ധിം വാദം കാതും സമത്ഥോ, സോ ഇമം സാഖം ഭഞ്ജതൂ’’തി വത്വാ നഗരം പാവിസി. തം ഠാനം മഹാജനോ പരിവാരേത്വാ അട്ഠാസി. തേന ച സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമതി. സോ തം ദിസ്വാ സമ്ബഹുലേ ഗാമദാരകേ പുച്ഛി – ‘‘കിം ഏതം ദാരകാ’’തി, തേ സബ്ബം ആചിക്ഖിംസു. ‘‘തേന ഹി നം തുമ്ഹേ ഉദ്ധരിത്വാ പാദേഹി ഭഞ്ജഥ, ‘വാദത്ഥികോ വിഹാരം ആഗച്ഛതൂ’തി ച ഭണഥാ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

പരിബ്ബാജകോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഭഗ്ഗം സാഖം ദിസ്വാ ‘‘കേനിദം കാരിത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധസാവകേന സാരിപുത്തേനാ’’തി ച വുത്തേ പമുദിതോ ഹുത്വാ ‘‘അജ്ജ മമ ജയം സമണസ്സ ച പരാജയം പണ്ഡിതാ പസ്സന്തൂ’’തി പഞ്ഹവീമംസകേ കാരണികേ ആനേതും സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ വീഥിസിങ്ഘാടകചച്ചരേസു വിചരന്തോ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അഗ്ഗസാവകേന സഹ വാദേ പഞ്ഞാപടിഭാനം സോതുകാമാ ഭോന്തോ നിക്ഖമന്തൂ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. ‘‘പണ്ഡിതാനം വചനം സോസ്സാമാ’’തി സാസനേ പസന്നാപി അപ്പസന്നാപി ബഹൂ മനുസ്സാ നിക്ഖമിംസു. തതോ പസൂരോ മഹാജനപരിവുതോ ‘‘ഏവം വുത്തേ ഏവം ഭണിസ്സാമീ’’തിആദീനി വിതക്കേന്തോ വിഹാരം അഗമാസി. ഥേരോ ‘‘വിഹാരേ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദോ ജനബ്യാകുലഞ്ച മാ അഹോസീ’’തി ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദി.

പരിബ്ബാജകോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ത്വം, ഭോ, പബ്ബജിത, മയ്ഹം ജമ്ബുധജം ഭഞ്ജാപേസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ പരിബ്ബാജകാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഹോതു നോ, ഭോ, കാചി കഥാപവത്തീ’’തി ആഹ. ‘‘ഹോതു പരിബ്ബാജകാ’’തി ച ഥേരേന സമ്പടിച്ഛിതേ ‘‘ത്വം, സമണ, പുച്ഛ, അഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ആഹ. തതോ നം ഥേരോ അവച ‘‘കിം, പരിബ്ബാജക, ദുക്കരം പുച്ഛാ, ഉദാഹു വിസ്സജ്ജന’’ന്തി. വിസ്സജ്ജനം ഭോ, പബ്ബജിത, പുച്ഛായ കിം ദുക്കരം. തം യോ ഹി കോചി യംകിഞ്ചി പുച്ഛതീതി. ‘‘തേന ഹി, പരിബ്ബാജക, ത്വം പുച്ഛ, അഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ഏവം വുത്തേ പരിബ്ബാജകോ ‘‘സാധുരൂപോ ഭിക്ഖു ഠാനേ സാഖം ഭഞ്ജാപേസീ’’തി വിമ്ഹിതചിത്തോ ഹുത്വാ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘കോ പുരിസസ്സ കാമോ’’തി. ‘‘സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) ഥേരോ ആഹ. സോ തം സുത്വാ ഥേരേ വിരുദ്ധസഞ്ഞീ ഹുത്വാ പരാജയം ആരോപേതുകാമോ ആഹ – ‘‘ചിത്രവിചിത്രാരമ്മണം പന ഭോ, പബ്ബജിത, പുരിസസ്സ കാമം ന വദേസീ’’തി? ‘‘ആമ, പരിബ്ബാജക, ന വദേമീ’’തി. തതോ നം പരിബ്ബാജകോ യാവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം കാരാപേത്വാ ‘‘സുണന്തു ഭോന്തോ സമണസ്സ വാദേ ദോസ’’ന്തി പഞ്ഹവീമംസകേ ആലപിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭോ, പബ്ബജിത, തുമ്ഹാകം സബ്രഹ്മചാരിനോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, പരിബ്ബാജക, വിഹരന്തീ’’തി. ‘‘തേ തത്ഥ വിഹരന്താ കാമവിതക്കാദയോ വിതക്കേ വിതക്കേന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, പരിബ്ബാജക, പുഥുജ്ജനാ സഹസാ വിതക്കേന്തീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം തേസം സമണഭാവോ കുതോ? നനു തേ അഗാരികാ കാമഭോഗിനോ ഹോന്തീ’’തി ഏവഞ്ച പന വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘ന തേ വേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ,

സങ്കപ്പരാഗഞ്ച വദേസി കാമം;

സങ്കപ്പയം അകുസലേ വിതക്കേ,

ഭിക്ഖുപി തേ ഹേസ്സതി കാമഭോഗീ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൩൪);

അഥ ഥേരോ പരിബ്ബാജകസ്സ വാദേ ദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘കിം, പരിബ്ബാജക, സങ്കപ്പരാഗം പുരിസസ്സ കാമം ന വദേസി, ചിത്രവിചിത്രാരമ്മണം വദേസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോ, പബ്ബജിതാ’’തി. തതോ നം ഥേരോ യാവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം കാരാപേത്വാ ‘‘സുണാഥ, ആവുസോ, പരിബ്ബാജകസ്സ വാദേ ദോസ’’ന്തി പഞ്ഹവീമംസകേ ആലപിത്വാ ആഹ – ‘‘ആവുസോ പസൂര, തവ സത്ഥാ അത്ഥീ’’തി? ‘‘ആമ, പബ്ബജിത, അത്ഥീ’’തി. ‘‘സോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപാരമ്മണം പസ്സതി സദ്ദാരമ്മണാദീനി വാ സേവതീ’’തി? ‘‘ആമ, പബ്ബജിത, സേവതീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം തസ്സ സത്ഥുഭാവോ കുതോ, നനു സോ അഗാരികോ കാമഭോഗീ ഹോതീ’’തി ഏവഞ്ച പന വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘തേ വേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ,

സങ്കപ്പരാഗം ന വദേസി കാമം;

പസ്സന്തോ രൂപാനി മനോരമാനി,

സുണന്തോ സദ്ദാനി മനോരമാനി.

‘‘ഘായന്തോ ഗന്ധാനി മനോരമാനി,

സായന്തോ രസാനി മനോരമാനി;

ഫുസന്തോ ഫസ്സാനി മനോരമാനി,

സത്ഥാപി തേ ഹേസ്സതി കാമഭോഗീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ നിപ്പടിഭാനോ പരിബ്ബാജകോ ‘‘അയം പബ്ബജിതോ മഹാവാദീ, ഇമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വാദസത്ഥം സിക്ഖിസ്സാമീ’’തി സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ പത്തചീവരം പരിയേസിത്വാ ജേതവനം പവിട്ഠോ തത്ഥ ലാലുദായിം സുവണ്ണവണ്ണം കായൂപപന്നം സരീരാകാരാകപ്പേസു സമന്തപാസാദികം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു മഹാപഞ്ഞോ മഹാവാദീ’’തി മന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തം വാദേന നിഗ്ഗഹേത്വാ സലിങ്ഗേന തംയേവ തിത്ഥായതനം പക്കമിത്വാ പുന ‘‘സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം വാദം കരിസ്സാമീ’’തി സാവത്ഥിയം പുരിമനയേനേവ ഉഗ്ഘോസേത്വാ മഹാജനപരിവുതോ ‘‘ഏവം സമണം ഗോതമം നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തിആദീനി വദന്തോ ജേതവനം അഗമാസി. ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ‘‘അയം അഭാജനഭൂതോ’’തി മുഖബന്ധമസ്സ അകാസി. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ മൂഗോ വിയ നിസീദി. മനുസ്സാ ‘‘ഇദാനി പുച്ഛിസ്സതി, ഇദാനി പുച്ഛിസ്സതീ’’തി തസ്സ മുഖം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘വദേഹി, ഭോ പസൂര, വദേഹി, ഭോ പസൂരാ’’തി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ അഹേസും. അഥ ഭഗവാ ‘‘കിം പസൂരോ വദിസ്സതീ’’തി വത്വാ തത്ഥ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം സുത്തം അഭാസി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ അയം സങ്ഖേപോ – ഇമേ ദിട്ഠിഗതികാ അത്തനോ ദിട്ഠിം സന്ധായ ഇധേവ സുദ്ധീ ഇതി വാദയന്തി നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു. ഏവം സന്തേ അത്തനോ സത്ഥാരാദീനി നിസ്സിതാ തത്ഥേവ ‘‘ഏസ വാദോ സുഭോ’’തി ഏവം സുഭം വദാനാ ഹുത്വാ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദീസു പച്ചേകസച്ചേസു നിവിട്ഠാ.

൮൩൨. ഏവം നിവിട്ഠാ ച – തേ വാദകാമാതി ഗാഥാ. തത്ഥ ബാലം ദഹന്തീ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ‘‘അയം ബാലോ അയം ബാലോ’’തി ഏവം ദ്വേപി ജനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബാലം ദഹന്തി, ബാലതോ പസ്സന്തി. വദന്തി തേ അഞ്ഞസിതാ കഥോജ്ജന്തി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സത്ഥാരാദിം നിസ്സിതാ കലഹം വദന്തി. പസംസകാമാ കുസലാ വദാനാതി പസംസത്ഥികാ ഉഭോപി ‘‘മയം കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ’’തി ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ.

൮൩൩. ഏവം വദാനേസു ച തേസു ഏകോ നിയമതോ ഏവ – യുത്തോ കഥായന്തി ഗാഥാ. തത്ഥ യുത്തോ കഥായന്തി വിവാദകഥായ ഉസ്സുക്കോ. പസംസമിച്ഛം വിനിഘാതി ഹോതീതി അത്തനോ പസംസം ഇച്ഛന്തോ ‘‘കഥം നു ഖോ നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പുബ്ബേവ സല്ലാപാ കഥംകഥീ വിനിഘാതീ ഹോതി. അപാഹതസ്മിന്തി പഞ്ഹവീമംസകേഹി ‘‘അത്ഥാപഗതം തേ ഭണിതം, ബ്യഞ്ജനാപഗതം തേ ഭണിത’’ന്തിആദിനാ നയേന അപഹാരിതേ വാദേ. നിന്ദായ സോ കുപ്പതീതി ഏവം അപാഹതസ്മിഞ്ച വാദേ ഉപ്പന്നായ നിന്ദായ സോ കുപ്പതി. രന്ധമേസീതി പരസ്സ രന്ധമേവ ഗവേസന്തോ.

൮൩൪. ന കേവലഞ്ച കുപ്പതി, അപിച ഖോ പന യമസ്സ വാദന്തി ഗാഥാ. തത്ഥ പരിഹീനമാഹു അപാഹതന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനാദിതോ അപാഹതം പരിഹീനം വദന്തി. പരിദേവതീതി തതോ നിമിത്തം സോ ‘‘അഞ്ഞം മയാ ആവജ്ജിത’’ന്തിആദീഹി വിപ്പലപതി. സോചതീതി ‘‘തസ്സ ജയോ’’തിആദീനി ആരബ്ഭ സോചതി. ഉപച്ചഗാ മന്തി അനുത്ഥുനാതീതി ‘‘സോ മം വാദേന വാദം അതിക്കന്തോ’’തിആദിനാ നയേന സുട്ഠുതരം വിപ്പലപതി.

൮൩൫. ഏതേ വിവാദാ സമണേസൂതി ഏത്ഥ പന സമണാ വുച്ചന്തി ബാഹിരപരിബ്ബാജകാ. ഏതേസു ഉഗ്ഘാതി നിഘാതി ഹോതീതി ഏതേസു വാദേസു ജയപരാജയാദിവസേന ചിത്തസ്സ ഉഗ്ഘാതം നിഘാതഞ്ച പാപുണന്തോ ഉഗ്ഘാതീ നിഘാതീ ച ഹോതി. വിരമേ കഥോജ്ജന്തി പജഹേയ്യ കലഹം. ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാതി ന ഹി ഏത്ഥ പസംസലാഭതോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ അത്ഥി.

൮൩൬-൭. ഛട്ഠഗാഥായ അത്ഥോ – യസ്മാ ച ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാ, തസ്മാ പരമം ലാഭം ലഭന്തോപി ‘‘സുന്ദരോ അയ’’ന്തി തത്ഥ ദിട്ഠിയാ പസംസിതോ വാ പന ഹോതി തം വാദം പരിസായ മജ്ഝേ ദീപേത്വാ, തതോ സോ തേന ജയത്ഥേന തുട്ഠിം വാ ദന്തവിദംസകം വാ ആപജ്ജന്തോ ഹസതി, മാനേന ച ഉണ്ണമതി. കിം കാരണം? യസ്മാ തം ജയത്ഥം പപ്പുയ്യ യഥാമാനോ ജാതോ, ഏവം ഉണ്ണമതോ ച യാ ഉണ്ണതീതി ഗാഥാ. തത്ഥ മാനാതിമാനം വദതേ പനേസോതി ഏസോ പന തം ഉണ്ണതിം ‘‘വിഘാതഭൂമീ’’തി അബുജ്ഝമാനോ മാനഞ്ച അതിമാനഞ്ച വദതിയേവ.

൮൩൮. ഏവം വാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ വാദം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘സൂരോ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ രാജഖാദായാതി രാജഖാദനീയേന, ഭത്തവേതനേനാതി വുത്തം ഹോതി. അഭിഗജ്ജമേതി പടിസൂരമിച്ഛന്തി യഥാ സോ പടിസൂരം ഇച്ഛന്തോ അഭിഗജ്ജന്തോ ഏതി, ഏവം ദിട്ഠിഗതികോ ദിട്ഠിഗതികന്തി ദസ്സേതി. യേനേവ സോ, തേന പലേഹീതി യേന സോ തുയ്ഹം പടിസൂരോ, തേന ഗച്ഛ. പുബ്ബേവ നത്ഥി യദിദം യുധായാതി യം പന ഇദം കിലേസജാതം യുദ്ധായ സിയാ, തം ഏതം പുബ്ബേവ നത്ഥി, ബോധിമൂലേയേവ പഹീനന്തി ദസ്സേതി. സേസഗാഥാ പാകടസമ്ബന്ധായേവ.

൮൩൯-൪൦. തത്ഥ വിവാദയന്തീതി വിവദന്തി. പടിസേനികത്താതി പടിലോമകാരകോ. വിസേനികത്വാതി കിലേസസേനം വിനാസേത്വാ. കിം ലഭേഥോതി പടിമല്ലം കിം ലഭിസ്സസി. പസൂരാതി തം പരിബ്ബാജകം ആലപതി. യേസീധ നത്ഥീതി യേസം ഇധ നത്ഥി.

൮൪൧. പവിതക്കന്തി ‘‘ജയോ നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ആദീനി വിതക്കേന്തോ. ധോനേന യുഗം സമാഗമാതി ധുതകിലേസേന ബുദ്ധേന സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹം സമാപന്നോ. ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേതി കോത്ഥുകാദയോ വിയ സീഹാദീഹി, ധോനേന സഹ യുഗം ഗഹേത്വാ ഏകപദമ്പി സമ്പയാതും യുഗഗ്ഗാഹമേവ വാ സമ്പാദേതും ന സക്ഖിസ്സസീതി. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പസൂരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ

൮൪൨. ദിസ്വാന തണ്ഹന്തി മാഗണ്ഡിയസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ പച്ചൂസസമയേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ കുരൂസു കമ്മാസധമ്മനിഗമവാസിനോ മാഗണ്ഡിയസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ സപജാപതികസ്സ അരഹത്തൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ താവദേവ സാവത്ഥിതോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ കമ്മാസധമ്മസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ നിസീദി സുവണ്ണോഭാസം മുഞ്ചമാനോ. മാഗണ്ഡിയോപി തങ്ഖണം തത്ഥ മുഖധോവനത്ഥം ഗതോ സുവണ്ണോഭാസം ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ഇതോ ചിതോ ച പേക്ഖമാനോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ അത്തമനോ അഹോസി. തസ്സ കിര ധീതാ സുവണ്ണവണ്ണാ, തം ബഹൂ ഖത്തിയകുമാരാദയോ വാരയന്താ ന ലഭന്തി. ബ്രാഹ്മണോ ഏവംലദ്ധികോ ഹോതി ‘‘സമണസ്സേവ നം സുവണ്ണവണ്ണസ്സ ദസ്സാമീ’’തി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം മേ ധീതായ സമാനവണ്ണോ, ഇമസ്സ നം ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തസ്മാ ദിസ്വാവ അത്തമനോ അഹോസി. സോ വേഗേന ഘരം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണിം ആഹ – ‘‘ഭോതി ഭോതി മയാ ധീതായ സമാനവണ്ണോ പുരിസോ ദിട്ഠോ, അലങ്കരോഹി ദാരികം, തസ്സ നം ദസ്സാമാ’’തി. ബ്രാഹ്മണിയാ ദാരികം ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ വത്ഥപുപ്ഫാലങ്കാരാദീഹി അലങ്കരോന്തിയാ ഏവ ഭഗവതോ ഭിക്ഖാചാരവേലാ സമ്പത്താ. അഥ ഭഗവാ കമ്മാസധമ്മം പിണ്ഡായ പാവിസി.

തേപി ഖോ ധീതരം ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ നിസിന്നോകാസം അഗമംസു. തത്ഥ ഭഗവന്തം അദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണീ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേന്തീ ഭഗവതോ നിസജ്ജട്ഠാനം തിണസന്ഥാരകം അദ്ദസ. ബുദ്ധാനഞ്ച അധിട്ഠാനബലേന നിസിന്നോകാസോ പദനിക്ഖേപോ ച അബ്യാകുലാ ഹോന്തി. സാ ബ്രാഹ്മണം ആഹ – ‘‘ഏസ, ബ്രാഹ്മണ, തസ്സ തിണസന്ഥാരോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, അമ്ഹാകം ആഗമനകമ്മം ന സമ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഭോതീ’’തി? ‘‘പസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, അബ്യാകുലോ തിണസന്ഥാരോ, നേസോ കാമഭോഗിനോ പരിഭുത്തോ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘മാ, ഭോതി മങ്ഗലേ പരിയേസിയമാനേ അവമങ്ഗലം അഭണീ’’തി ആഹ. പുനപി ബ്രാഹ്മണീ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തീ ഭഗവതോ പദനിക്ഖേപം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണം ആഹ ‘‘അയം തസ്സ പദനിക്ഖേപോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോതീ’’തി. ‘‘പസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, പദനിക്ഖേപം, നായം സത്തോ കാമേസു ഗധിതോ’’തി. ‘‘കഥം ത്വം ഭോതി ജാനാസീ’’തി ച വുത്താ അത്തനോ ഞാണബലം ദസ്സേന്തീ ആഹ –

‘‘രത്തസ്സ ഹി ഉക്കുടികം പദം ഭവേ,

ദുട്ഠസ്സ ഹോതി അനുകഡ്ഢിതം പദം;

മൂള്ഹസ്സ ഹോതി സഹസാനുപീളിതം,

വിവട്ടച്ഛദസ്സ ഇദമീദിസം പദ’’ന്തി. (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൦-൨൬൧; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൨ സാമാവതീവത്ഥു; വിസുദ്ധി. ൧.൪൫);

അയഞ്ചരഹി തേസം കഥാ വിപ്പകതാ, അഥ ഭഗവാ കതഭത്തകിച്ചോ തമേവ വനസണ്ഡം ആഗതോ. ബ്രാഹ്മണീ ഭഗവതോ വരലക്ഖണഖചിതം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തം രൂപം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണം ആഹ – ‘‘ഏസ തയാ, ബ്രാഹ്മണ, ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ആമ ഭോതീ’’തി. ‘‘ആഗതകമ്മം ന സമ്പജ്ജിസ്സതേവ, ഏവരൂപോ നാമ കാമേ പരിഭുഞ്ജിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. തേസം ഏവം വദന്താനഞ്ഞേവ ഭഗവാ തിണസന്ഥാരകേ നിസീദി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ധീതരം വാമേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ കമണ്ഡലും ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭോ, പബ്ബജിത, ത്വഞ്ച സുവണ്ണവണ്ണോ അയഞ്ച ദാരികാ, അനുച്ഛവികാ ഏസാ തവ, ഇമാഹം ഭോതോ ഭരിയം പോസാവനത്ഥായ ദമ്മീ’’തി വത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ദാതുകാമോ അട്ഠാസി. ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണം അനാലപിത്വാ അഞ്ഞേന സദ്ധിം സല്ലപമാനോ വിയ ‘‘ദിസ്വാന തണ്ഹ’’ന്തി ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ നാനാരൂപാനി നിമ്മിനിത്വാ അഭികാമമാഗതം മാരധീതരം ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച ഛന്ദമത്തമ്പി മേ മേഥുനസ്മിം നാഹോസി, കിമേവിദം ഇമിസ്സാ ദാരികായ മുത്തകരീസപുണ്ണം രൂപം ദിസ്വാ ഭവിസ്സതി സബ്ബഥാ പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ, കുതോനേന സംവസിതുന്തി.

൮൪൩. തതോ മാഗണ്ഡിയോ ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ മാനുസകേ കാമേ പഹായ ദിബ്ബകാമത്ഥായ പബ്ബജന്തി, അയഞ്ച ദിബ്ബേപി കാമേ ന ഇച്ഛതി, ഇദമ്പി ഇത്ഥിരതനം, കാ നു അസ്സ ദിട്ഠീ’’തി പുച്ഛിതും ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഏതാദിസം ചേ രതനന്തി ദിബ്ബിത്ഥിരതനം സന്ധായ ഭണതി, നാരിന്തി അത്തനോ ധീതരം സന്ധായ. ദിട്ഠിഗതം സീലവതം നു ജീവിതന്തി ദിട്ഠിഞ്ച സീലഞ്ച വതഞ്ച ജീവിതഞ്ച. ഭവൂപപത്തിഞ്ച വദേസി കീദിസന്തി അത്തനോ ഭവൂപപത്തിഞ്ച കീദിസം വദസീതി.

൮൪൪. ഇതോ പരാ ദ്വേ ഗാഥാ വിസജ്ജനപുച്ഛാനയേന പവത്തത്താ പാകടസമ്ബന്ധായേവ. താസു പഠമഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – തസ്സ മയ്ഹം, മാഗണ്ഡിയ, ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതധമ്മേസു നിച്ഛിനിത്വാ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം ഇദം വദാമീതി സമുഗ്ഗഹിതം ന ഹോതി നത്ഥി ന വിജ്ജതി. കിംകാരണാ? അഹഞ്ഹി പസ്സന്തോ ദിട്ഠീസു ആദീനവം കഞ്ചി ദിട്ഠിം അഗ്ഗഹേത്വാ സച്ചാനി പവിചിനന്തോ അജ്ഝത്തം രാഗാദീനം സന്തിഭാവേന അജ്ഝത്തസന്തിസങ്ഖാതം നിബ്ബാനമേവ അദ്ദസന്തി.

൮൪൫. ദുതിയഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യാനിമാനി ദിട്ഠിഗതാനി തേഹി തേഹി സത്തേഹി വിനിച്ഛിനിത്വാ ഗഹിതത്താ വിനിച്ഛയാതി ച അത്തനോ പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതഭാവാദിനാ നയേന പകപ്പിതാനി ചാതി വുച്ചന്തി. തേ ത്വം മുനി ദിട്ഠിഗതധമ്മേ അഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝത്തസന്തീതി യമേതമത്ഥം ബ്രൂസി, ആചിക്ഖ മേ, കഥം നു ധീരേഹി പവേദിതം കഥം പകാസിതം ധീരേഹി തം പദന്തി.

൮൪൬. അഥസ്സ ഭഗവാ യഥാ യേന ഉപായേന തം പദം ധീരേഹി പകാസിതം, തം ഉപായം സപടിപക്ഖം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ദിട്ഠിയാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന ദിട്ഠിയാ’’തിആദീഹി ദിട്ഠിസുതിഅട്ഠസമാപത്തിഞാണബാഹിരസീലബ്ബതാനി പടിക്ഖിപതി. ‘‘സുദ്ധിമാഹാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ആഹ-സദ്ദം സബ്ബത്ഥ നകാരേന സദ്ധിം യോജേത്വാ പുരിസബ്യത്തയം കത്വാ ‘‘ദിട്ഠിയാ സുദ്ധിം നാഹം കഥേമീ’’തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉത്തരപദേസുപി. തത്ഥ ച അദിട്ഠിയാ നാഹാതി ദസവത്ഥുകം സമ്മാദിട്ഠിം വിനാ ന കഥേമി. തഥാ അസ്സുതിയാതി നവങ്ഗം സവനം വിനാ. അഞാണാതി കമ്മസ്സ കതസച്ചാനുലോമികഞാണം വിനാ. അസീലതാതി പാതിമോക്ഖസംവരം വിനാ. അബ്ബതാതി ധുതങ്ഗവതം വിനാ. നോപി തേനാതി തേസു ഏകമേകേന ദിട്ഠിആദിമത്തേനാപി നോ കഥേമീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏതേ ച നിസ്സജ്ജ അനുഗ്ഗഹായാതി ഏതേ ച പുരിമേ ദിട്ഠിആദിഭേദേ കണ്ഹപക്ഖിയേ ധമ്മേ സമുഗ്ഘാതകരണേന നിസ്സജ്ജ, പച്ഛിമേ അദിട്ഠിആദിഭേദേ സുക്കപക്ഖിയേ അതമ്മയതാപജ്ജനേന അനുഗ്ഗഹായ. സന്തോ അനിസ്സായ ഭവം ന ജപ്പേതി ഇമായ പടിപത്തിയാ രാഗാദിവൂപസമേന സന്തോ ചക്ഖാദീസു കഞ്ചി ധമ്മം അനിസ്സായ ഏകമ്പി ഭവം അപിഹേതും അപത്ഥേതും സമത്ഥോ സിയാ, അയമസ്സ അജ്ഝത്തസന്തീതി അധിപ്പായോ.

൮൪൭. ഏവം വുത്തേ വചനത്ഥം അസല്ലക്ഖേന്തോ മാഗണ്ഡിയോ ‘‘നോ ചേ കിരാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠാദീനി വുത്തനയാനേവ. കണ്ഹപക്ഖിയാനിയേവ പന സന്ധായ ഉഭയത്രാപി ആഹ. ആഹ-സദ്ദം പന നോചേകിര-സദ്ദേന യോജേത്വാ ‘‘നോ ചേ കിരാഹ നോ ചേ കിര കഥേസീ’’തി ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മോമുഹന്തി അതിമൂള്ഹം, മോഹനം വാ. പച്ചേന്തീതി ജാനന്തി.

൮൪൮. അഥസ്സ ഭഗവാ തം ദിട്ഠിം നിസ്സായ പുച്ഛം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘ദിട്ഠിഞ്ച നിസ്സായാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, ദിട്ഠിം നിസ്സായ പുനപ്പുനം പുച്ഛമാനോ യാനി തേ ദിട്ഠിഗതാനി സമുഗ്ഗഹിതാനി, തേസ്വേവ സമുഗ്ഗഹീതേസു ഏവം പമോഹം ആഗതോ, ഇതോ ച മയാ വുത്തഅജ്ഝത്തസന്തിതോ പടിപത്തിതോ ധമ്മദേസനതോ വാ അണുമ്പി യുത്തസഞ്ഞം ന പസ്സസി, തേന കാരണേന ത്വം ഇമം ധമ്മം മോമുഹതോ പസ്സസീതി.

൮൪൯. ഏവം സമുഗ്ഗഹിതേസു പമോഹേന മാഗണ്ഡിയസ്സ വിവാദാപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു അഞ്ഞേസു ച ധമ്മേസു വിഗതപ്പമോഹസ്സ അത്തനോ നിബ്ബിവാദതം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമോ വിസേസീ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ ഏവം തിവിധമാനേന വാ ദിട്ഠിയാ വാ മഞ്ഞതി, സോ തേന മാനേന തായ ദിട്ഠിയാ തേന വാ പുഗ്ഗലേന വിവദേയ്യ. യോ പന അമ്ഹാദിസോ ഇമാസു തീസു വിധാസു അവികമ്പമാനോ, സമോ വിസേസീതി ന തസ്സ ഹോതി, ന ച ഹീനോതി പാഠസേസോ.

൮൫൦. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സച്ചന്തി സോതി ഗാഥാ. തസ്സത്ഥോ – സോ ഏവരൂപോ പഹീനമാനദിട്ഠികോ മാദിസോ ബാഹിതപാപത്താദിനാ നയേന ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി കിം വദേയ്യ കിം വത്ഥും ഭണേയ്യ, കേന വാ കാരണേന ഭണേയ്യ, ‘‘മയ്ഹം സച്ചം, തുയ്ഹം മുസാ’’തി വാ കേന മാനേന ദിട്ഠിയാ പുഗ്ഗലേന വാ വിവദേയ്യ? യസ്മിം മാദിസേ ഖീണാസവേ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി പവത്തിയാ സമം വാ, ഇതരദ്വയഭാവേന പവത്തിയാ വിസമം വാ മഞ്ഞിതം നത്ഥി, സോ സമാനാദീസു കേന വാദം പടിസംയുജേയ്യ പടിപ്ഫരേയ്യാതി. നനു ഏകംസേനേവ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ – ഓകം പഹായാതി ഗാഥാ?

൮൫൧. തത്ഥ ഓകം പഹായാതി രൂപവത്ഥാദിവിഞ്ഞാണസ്സ ഓകാസം തത്ര ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ഛഡ്ഡേത്വാ. അനികേതസാരീതി രൂപനിമിത്തനികേതാദീനി തണ്ഹാവസേന അസരന്തോ. ഗാമേ അകുബ്ബം മുനി സന്ഥവാനീതി ഗാമേ ഗിഹിസന്ഥവാനി അകരോന്തോ. കാമേഹി രിത്തോതി കാമേസു ഛന്ദരാഗാഭാവേന സബ്ബകാമേഹി പുഥുഭൂതോ. അപുരേക്ഖരാനോതി ആയതിം അത്തഭാവം അനഭിനിബ്ബത്തേന്തോ. കഥം ന വിഗ്ഗയ്ഹ ജനേന കയിരാതി ജനേന സദ്ധിം വിഗ്ഗാഹികകഥം ന കഥേയ്യ. സോ ഏവരൂപോ – യേഹി വിവിത്തോതി ഗാഥാ.

൮൫൨. തത്ഥ യേഹീതി യേഹി ദിട്ഠിഗതേഹി. വിവിത്തോ വിചരേയ്യാതി രിത്തോ ചരേയ്യ. ന താനി ഉഗ്ഗയ്ഹ വദേയ്യ നാഗോതി ‘‘ആഗും ന കരോതീ’’തിആദിനാ (ചൂളനി. ഭദ്രാവുധമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭൦; പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൨) നയേന നാഗോ താനി ദിട്ഠിഗതാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ന വദേയ്യ. ജലമ്ബുജന്തി ജലസഞ്ഞിതേ അമ്ബുമ്ഹി ജാതം കണ്ടകനാളം വാരിജം, പദുമന്തി വുത്തം ഹോതി. യഥാ ജലേന പങ്കേന ച നൂപലിത്തന്തി തം പദുമം യഥാ ജലേന ച പങ്കേന ച അനുപലിത്തം ഹോതി, ഏവം മുനി സന്തിവാദോ അഗിദ്ധോതി ഏവം അജ്ഝത്തസന്തിവാദോ മുനി ഗേധാഭാവേന അഗിദ്ധോ. കാമേ ച ലോകേ ച അനൂപലിത്തോതി ദുവിധേപി കാമേ അപായാദികേ ച ലോകേ ദ്വീഹിപി ലേപേഹി അനുപലിത്തോ ഹോതി.

൮൫൩. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ന വേദഗൂതി ഗാഥാ. തത്ഥ ന വേദഗൂ ദിട്ഠിയായകോതി ചതുമഗ്ഗവേദഗൂ മാദിസോ ദിട്ഠിയായകോ ന ഹോതി, ദിട്ഠിയാ ഗച്ഛന്തോ വാ, തം സാരതോ പച്ചേന്തോ വാ ന ഹോതി. തത്ഥ വചനത്ഥോ – യായതീതി യായകോ, കരണവചനേന ദിട്ഠിയാ യാതീതി ദിട്ഠിയായകോ. ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനേന ദിട്ഠിയാ യാതീതിപി ദിട്ഠിയായകോ. ന മുതിയാ സ മാനമേതീതി മുതരൂപാദിഭേദായ മുതിയാപി സോ മാനം ന ഏതി. ന ഹി തമ്മയോ സോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന തമ്മയോ ഹോതി തപ്പരായണോ, അയം പന ന താദിസോ. ന കമ്മുനാ നോപി സുതേന നേയ്യോതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിനാ കമ്മുനാ വാ സുതസുദ്ധിആദിനാ സുതേന വാ സോ നേതബ്ബോ ന ഹോതി. അനൂപനീതോ സ നിവേസനേസൂതി സോ ദ്വിന്നമ്പി ഉപയാനം പഹീനത്താ സബ്ബേസു തണ്ഹാദിട്ഠിനിവേസനേസു അനൂപനീതോ. തസ്സ ച ഏവംവിധസ്സ – സഞ്ഞാവിരത്തസ്സാതി ഗാഥാ.

൮൫൪. തത്ഥ സഞ്ഞാവിരത്തസ്സാതി നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ ഭാവനായ പഹീനകാമാദിസഞ്ഞസ്സ. ഇമിനാ പദേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ സമഥയാനികോ അധിപ്പേതോ. പഞ്ഞാവിമുത്തസ്സാതി വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമായ ഭാവനായ സബ്ബകിലേസേഹി വിമുത്തസ്സ. ഇമിനാ സുക്ഖവിപസ്സകോ അധിപ്പേതോ. സഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിഞ്ച യേ അഗ്ഗഹേസും, തേ ഘട്ടയന്താ വിചരന്തി ലോകേതി യേ കാമസഞ്ഞാദികം സഞ്ഞം അഗ്ഗഹേസും, തേ വിസേസതോ ഗഹട്ഠാ കാമാധികരണം, യേ ച ദിട്ഠിം അഗ്ഗഹേസും, തേ വിസേസതോ പബ്ബജിതാ ധമ്മാധികരണം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേന്താ വിചരന്തീതി. സേസമേത്ഥ യം അവുത്തം, തം വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ദേസനാപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പുരാഭേദസുത്തവണ്ണനാ

൮൫൫. കഥംദസ്സീതി പുരാഭേദസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ഇതോ പരേസഞ്ച പഞ്ചന്നം കലഹവിവാദചൂളബ്യൂഹമഹാബ്യൂഹതുവടകഅത്തദണ്ഡസുത്താനം സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസ്സ ഉപ്പത്തിയം വുത്തനയേനേവ സാമഞ്ഞതോ ഉപ്പത്തി വുത്താ. വിസേസതോ പന യഥേവ തസ്മിം മഹാസമയേ രാഗചരിതദേവതാനം സപ്പായവസേന ധമ്മം ദേസേതും നിമ്മിതബുദ്ധേന അത്താനം പുച്ഛാപേത്വാ സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്തമഭാസി, ഏവം തസ്മിംയേവ മഹാസമയേ ‘‘കിം നു ഖോ പുരാ സരീരഭേദാ കത്തബ്ബ’’ന്തി ഉപ്പന്നചിത്താനം ദേവതാനം ചിത്തം ഞത്വാ താസം അനുഗ്ഗഹത്ഥം അഡ്ഢതേളസഭിക്ഖുസതപരിവാരം നിമ്മിതബുദ്ധം ആകാസേന ആനേത്വാ തേന അത്താനം പുച്ഛാപേത്വാ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ പുച്ഛായ താവ സോ നിമ്മിതോ കഥംദസ്സീതി അധിപഞ്ഞം കഥംസീലോതി അധിസീലം, ഉപസന്തോതി അധിചിത്തം പുച്ഛതി. സേസം പാകടമേവ.

൮൫൬. വിസ്സജ്ജനേ പന ഭഗവാ സരൂപേന അധിപഞ്ഞാദീനി അവിസ്സജ്ജേത്വാവ അധിപഞ്ഞാദിപ്പഭാവേന യേസം കിലേസാനം ഉപസമാ ‘‘ഉപസന്തോ’’തി വുച്ചതി, നാനാദേവതാനം ആസയാനുലോമേന തേസം ഉപസമമേവ ദീപേന്തോ ‘‘വീതതണ്ഹോ’’തിആദികാ ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ ആദിതോ അട്ഠന്നം ഗാഥാനം ‘‘തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോ’’തി ഇമായ ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തതോ പരാസം ‘‘സ വേ സന്തോതി വുച്ചതീ’’തി ഇമിനാ സബ്ബപച്ഛിമേന പദേന.

അനുപദവണ്ണനാനയേന ച – വീതതണ്ഹോ പുരാ ഭേദാതി യോ സരീരഭേദാ പുബ്ബമേവ പഹീനതണ്ഹോ. പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോതി അതീതദ്ധാദിഭേദം പുബ്ബന്തമനിസ്സിതോ. വേമജ്ഝേനുപസങ്ഖേയ്യോതി പച്ചുപ്പന്നേപി അദ്ധനി ‘‘രത്തോ’’തിആദിനാ നയേന ന ഉപസങ്ഖാതബ്ബോ. തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതന്തി തസ്സ അരഹതോ ദ്വിന്നം പുരേക്ഖാരാനം അഭാവാ അനാഗതേ അദ്ധനി പുരക്ഖതമ്പി നത്ഥി, തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇതോ പരം പന യോജനം അദസ്സേത്വാ അനുത്താനപദവണ്ണനംയേവ കരിസ്സാമ.

൮൫൭. അസന്താസീതി തേന തേന അലാഭകേന അസന്തസന്തോ. അവികത്ഥീതി സീലാദീഹി അവികത്ഥനസീലോ. അകുക്കുചോതി ഹത്ഥകുക്കുചാദിവിരഹിതോ. മന്തഭാണീതി മന്തായ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വാചം ഭാസിതാ. അനുദ്ധതോതി ഉദ്ധച്ചവിരഹിതോ. സ വേ വാചായതോതി സോ വാചായ യതോ സംയതോ ചതുദോസവിരഹിതം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

൮൫൮. നിരാസത്തീതി നിത്തണ്ഹോ. വിവേകദസ്സീ ഫസ്സേസൂതി പച്ചുപ്പന്നേസു ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീസു അത്താദിഭാവവിവേകം പസ്സതി. ദിട്ഠീസു ച ന നീയതീതി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠീസു കായചി ദിട്ഠിയാ ന നീയതി.