൮. പസൂരസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൧. ഇധേവ സുദ്ധീതി പസൂരസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ പസൂരോ നാമ പരിബ്ബാജകോ മഹാവാദീ, സോ ‘‘അഹമസ്മി സകലജമ്ബുദീപേ വാദേന അഗ്ഗോ, തസ്മാ യഥാ ജമ്ബുദീപസ്സ ജമ്ബുപഞ്ഞാണം, ഏവം മമാപി ഭവിതും അരഹതീ’’തി ജമ്ബുസാഖം ധജം കത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ പടിവാദം അനാസാദേന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരേ വാലികത്ഥലം കത്വാ തത്ഥ സാഖം ഉസ്സാപേത്വാ ‘‘യോ മയാ സദ്ധിം വാദം കാതും സമത്ഥോ, സോ ഇമം സാഖം ഭഞ്ജതൂ’’തി വത്വാ നഗരം പാവിസി. തം ഠാനം മഹാജനോ പരിവാരേത്വാ അട്ഠാസി. തേന ച സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമതി. സോ തം ദിസ്വാ സമ്ബഹുലേ ഗാമദാരകേ പുച്ഛി – ‘‘കിം ഏതം ദാരകാ’’തി, തേ സബ്ബം ആചിക്ഖിംസു. ‘‘തേന ഹി നം തുമ്ഹേ ഉദ്ധരിത്വാ പാദേഹി ഭഞ്ജഥ, ‘വാദത്ഥികോ വിഹാരം ആഗച്ഛതൂ’തി ച ഭണഥാ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

പരിബ്ബാജകോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഭഗ്ഗം സാഖം ദിസ്വാ ‘‘കേനിദം കാരിത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധസാവകേന സാരിപുത്തേനാ’’തി ച വുത്തേ പമുദിതോ ഹുത്വാ ‘‘അജ്ജ മമ ജയം സമണസ്സ ച പരാജയം പണ്ഡിതാ പസ്സന്തൂ’’തി പഞ്ഹവീമംസകേ കാരണികേ ആനേതും സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ വീഥിസിങ്ഘാടകചച്ചരേസു വിചരന്തോ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അഗ്ഗസാവകേന സഹ വാദേ പഞ്ഞാപടിഭാനം സോതുകാമാ ഭോന്തോ നിക്ഖമന്തൂ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. ‘‘പണ്ഡിതാനം വചനം സോസ്സാമാ’’തി സാസനേ പസന്നാപി അപ്പസന്നാപി ബഹൂ മനുസ്സാ നിക്ഖമിംസു. തതോ പസൂരോ മഹാജനപരിവുതോ ‘‘ഏവം വുത്തേ ഏവം ഭണിസ്സാമീ’’തിആദീനി വിതക്കേന്തോ വിഹാരം അഗമാസി. ഥേരോ ‘‘വിഹാരേ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദോ ജനബ്യാകുലഞ്ച മാ അഹോസീ’’തി ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദി.

പരിബ്ബാജകോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ത്വം, ഭോ, പബ്ബജിത, മയ്ഹം ജമ്ബുധജം ഭഞ്ജാപേസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ പരിബ്ബാജകാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഹോതു നോ, ഭോ, കാചി കഥാപവത്തീ’’തി ആഹ. ‘‘ഹോതു പരിബ്ബാജകാ’’തി ച ഥേരേന സമ്പടിച്ഛിതേ ‘‘ത്വം, സമണ, പുച്ഛ, അഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ആഹ. തതോ നം ഥേരോ അവച ‘‘കിം, പരിബ്ബാജക, ദുക്കരം പുച്ഛാ, ഉദാഹു വിസ്സജ്ജന’’ന്തി. വിസ്സജ്ജനം ഭോ, പബ്ബജിത, പുച്ഛായ കിം ദുക്കരം. തം യോ ഹി കോചി യംകിഞ്ചി പുച്ഛതീതി. ‘‘തേന ഹി, പരിബ്ബാജക, ത്വം പുച്ഛ, അഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ഏവം വുത്തേ പരിബ്ബാജകോ ‘‘സാധുരൂപോ ഭിക്ഖു ഠാനേ സാഖം ഭഞ്ജാപേസീ’’തി വിമ്ഹിതചിത്തോ ഹുത്വാ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘കോ പുരിസസ്സ കാമോ’’തി. ‘‘സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) ഥേരോ ആഹ. സോ തം സുത്വാ ഥേരേ വിരുദ്ധസഞ്ഞീ ഹുത്വാ പരാജയം ആരോപേതുകാമോ ആഹ – ‘‘ചിത്രവിചിത്രാരമ്മണം പന ഭോ, പബ്ബജിത, പുരിസസ്സ കാമം ന വദേസീ’’തി? ‘‘ആമ, പരിബ്ബാജക, ന വദേമീ’’തി. തതോ നം പരിബ്ബാജകോ യാവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം കാരാപേത്വാ ‘‘സുണന്തു ഭോന്തോ സമണസ്സ വാദേ ദോസ’’ന്തി പഞ്ഹവീമംസകേ ആലപിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭോ, പബ്ബജിത, തുമ്ഹാകം സബ്രഹ്മചാരിനോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, പരിബ്ബാജക, വിഹരന്തീ’’തി. ‘‘തേ തത്ഥ വിഹരന്താ കാമവിതക്കാദയോ വിതക്കേ വിതക്കേന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, പരിബ്ബാജക, പുഥുജ്ജനാ സഹസാ വിതക്കേന്തീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം തേസം സമണഭാവോ കുതോ? നനു തേ അഗാരികാ കാമഭോഗിനോ ഹോന്തീ’’തി ഏവഞ്ച പന വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘ന തേ വേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ,

സങ്കപ്പരാഗഞ്ച വദേസി കാമം;

സങ്കപ്പയം അകുസലേ വിതക്കേ,

ഭിക്ഖുപി തേ ഹേസ്സതി കാമഭോഗീ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൩൪);

അഥ ഥേരോ പരിബ്ബാജകസ്സ വാദേ ദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘കിം, പരിബ്ബാജക, സങ്കപ്പരാഗം പുരിസസ്സ കാമം ന വദേസി, ചിത്രവിചിത്രാരമ്മണം വദേസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോ, പബ്ബജിതാ’’തി. തതോ നം ഥേരോ യാവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം കാരാപേത്വാ ‘‘സുണാഥ, ആവുസോ, പരിബ്ബാജകസ്സ വാദേ ദോസ’’ന്തി പഞ്ഹവീമംസകേ ആലപിത്വാ ആഹ – ‘‘ആവുസോ പസൂര, തവ സത്ഥാ അത്ഥീ’’തി? ‘‘ആമ, പബ്ബജിത, അത്ഥീ’’തി. ‘‘സോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപാരമ്മണം പസ്സതി സദ്ദാരമ്മണാദീനി വാ സേവതീ’’തി? ‘‘ആമ, പബ്ബജിത, സേവതീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം തസ്സ സത്ഥുഭാവോ കുതോ, നനു സോ അഗാരികോ കാമഭോഗീ ഹോതീ’’തി ഏവഞ്ച പന വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘തേ വേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ,

സങ്കപ്പരാഗം ന വദേസി കാമം;

പസ്സന്തോ രൂപാനി മനോരമാനി,

സുണന്തോ സദ്ദാനി മനോരമാനി.

‘‘ഘായന്തോ ഗന്ധാനി മനോരമാനി,

സായന്തോ രസാനി മനോരമാനി;

ഫുസന്തോ ഫസ്സാനി മനോരമാനി,

സത്ഥാപി തേ ഹേസ്സതി കാമഭോഗീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ നിപ്പടിഭാനോ പരിബ്ബാജകോ ‘‘അയം പബ്ബജിതോ മഹാവാദീ, ഇമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വാദസത്ഥം സിക്ഖിസ്സാമീ’’തി സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ പത്തചീവരം പരിയേസിത്വാ ജേതവനം പവിട്ഠോ തത്ഥ ലാലുദായിം സുവണ്ണവണ്ണം കായൂപപന്നം സരീരാകാരാകപ്പേസു സമന്തപാസാദികം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു മഹാപഞ്ഞോ മഹാവാദീ’’തി മന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തം വാദേന നിഗ്ഗഹേത്വാ സലിങ്ഗേന തംയേവ തിത്ഥായതനം പക്കമിത്വാ പുന ‘‘സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം വാദം കരിസ്സാമീ’’തി സാവത്ഥിയം പുരിമനയേനേവ ഉഗ്ഘോസേത്വാ മഹാജനപരിവുതോ ‘‘ഏവം സമണം ഗോതമം നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തിആദീനി വദന്തോ ജേതവനം അഗമാസി. ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ‘‘അയം അഭാജനഭൂതോ’’തി മുഖബന്ധമസ്സ അകാസി. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ മൂഗോ വിയ നിസീദി. മനുസ്സാ ‘‘ഇദാനി പുച്ഛിസ്സതി, ഇദാനി പുച്ഛിസ്സതീ’’തി തസ്സ മുഖം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘വദേഹി, ഭോ പസൂര, വദേഹി, ഭോ പസൂരാ’’തി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ അഹേസും. അഥ ഭഗവാ ‘‘കിം പസൂരോ വദിസ്സതീ’’തി വത്വാ തത്ഥ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം സുത്തം അഭാസി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ അയം സങ്ഖേപോ – ഇമേ ദിട്ഠിഗതികാ അത്തനോ ദിട്ഠിം സന്ധായ ഇധേവ സുദ്ധീ ഇതി വാദയന്തി നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു. ഏവം സന്തേ അത്തനോ സത്ഥാരാദീനി നിസ്സിതാ തത്ഥേവ ‘‘ഏസ വാദോ സുഭോ’’തി ഏവം സുഭം വദാനാ ഹുത്വാ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദീസു പച്ചേകസച്ചേസു നിവിട്ഠാ.

൮൩൨. ഏവം നിവിട്ഠാ ച – തേ വാദകാമാതി ഗാഥാ. തത്ഥ ബാലം ദഹന്തീ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ‘‘അയം ബാലോ അയം ബാലോ’’തി ഏവം ദ്വേപി ജനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബാലം ദഹന്തി, ബാലതോ പസ്സന്തി. വദന്തി തേ അഞ്ഞസിതാ കഥോജ്ജന്തി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സത്ഥാരാദിം നിസ്സിതാ കലഹം വദന്തി. പസംസകാമാ കുസലാ വദാനാതി പസംസത്ഥികാ ഉഭോപി ‘‘മയം കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ’’തി ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ.

൮൩൩. ഏവം വദാനേസു ച തേസു ഏകോ നിയമതോ ഏവ – യുത്തോ കഥായന്തി ഗാഥാ. തത്ഥ യുത്തോ കഥായന്തി വിവാദകഥായ ഉസ്സുക്കോ. പസംസമിച്ഛം വിനിഘാതി ഹോതീതി അത്തനോ പസംസം ഇച്ഛന്തോ ‘‘കഥം നു ഖോ നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പുബ്ബേവ സല്ലാപാ കഥംകഥീ വിനിഘാതീ ഹോതി. അപാഹതസ്മിന്തി പഞ്ഹവീമംസകേഹി ‘‘അത്ഥാപഗതം തേ ഭണിതം, ബ്യഞ്ജനാപഗതം തേ ഭണിത’’ന്തിആദിനാ നയേന അപഹാരിതേ വാദേ. നിന്ദായ സോ കുപ്പതീതി ഏവം അപാഹതസ്മിഞ്ച വാദേ ഉപ്പന്നായ നിന്ദായ സോ കുപ്പതി. രന്ധമേസീതി പരസ്സ രന്ധമേവ ഗവേസന്തോ.

൮൩൪. ന കേവലഞ്ച കുപ്പതി, അപിച ഖോ പന യമസ്സ വാദന്തി ഗാഥാ. തത്ഥ പരിഹീനമാഹു അപാഹതന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനാദിതോ അപാഹതം പരിഹീനം വദന്തി. പരിദേവതീതി തതോ നിമിത്തം സോ ‘‘അഞ്ഞം മയാ ആവജ്ജിത’’ന്തിആദീഹി വിപ്പലപതി. സോചതീതി ‘‘തസ്സ ജയോ’’തിആദീനി ആരബ്ഭ സോചതി. ഉപച്ചഗാ മന്തി അനുത്ഥുനാതീതി ‘‘സോ മം വാദേന വാദം അതിക്കന്തോ’’തിആദിനാ നയേന സുട്ഠുതരം വിപ്പലപതി.

൮൩൫. ഏതേ വിവാദാ സമണേസൂതി ഏത്ഥ പന സമണാ വുച്ചന്തി ബാഹിരപരിബ്ബാജകാ. ഏതേസു ഉഗ്ഘാതി നിഘാതി ഹോതീതി ഏതേസു വാദേസു ജയപരാജയാദിവസേന ചിത്തസ്സ ഉഗ്ഘാതം നിഘാതഞ്ച പാപുണന്തോ ഉഗ്ഘാതീ നിഘാതീ ച ഹോതി. വിരമേ കഥോജ്ജന്തി പജഹേയ്യ കലഹം. ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാതി ന ഹി ഏത്ഥ പസംസലാഭതോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ അത്ഥി.

൮൩൬-൭. ഛട്ഠഗാഥായ അത്ഥോ – യസ്മാ ച ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാ, തസ്മാ പരമം ലാഭം ലഭന്തോപി ‘‘സുന്ദരോ അയ’’ന്തി തത്ഥ ദിട്ഠിയാ പസംസിതോ വാ പന ഹോതി തം വാദം പരിസായ മജ്ഝേ ദീപേത്വാ, തതോ സോ തേന ജയത്ഥേന തുട്ഠിം വാ ദന്തവിദംസകം വാ ആപജ്ജന്തോ ഹസതി, മാനേന ച ഉണ്ണമതി. കിം കാരണം? യസ്മാ തം ജയത്ഥം പപ്പുയ്യ യഥാമാനോ ജാതോ, ഏവം ഉണ്ണമതോ ച യാ ഉണ്ണതീതി ഗാഥാ. തത്ഥ മാനാതിമാനം വദതേ പനേസോതി ഏസോ പന തം ഉണ്ണതിം ‘‘വിഘാതഭൂമീ’’തി അബുജ്ഝമാനോ മാനഞ്ച അതിമാനഞ്ച വദതിയേവ.

൮൩൮. ഏവം വാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ വാദം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘സൂരോ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ രാജഖാദായാതി രാജഖാദനീയേന, ഭത്തവേതനേനാതി വുത്തം ഹോതി. അഭിഗജ്ജമേതി പടിസൂരമിച്ഛന്തി യഥാ സോ പടിസൂരം ഇച്ഛന്തോ അഭിഗജ്ജന്തോ ഏതി, ഏവം ദിട്ഠിഗതികോ ദിട്ഠിഗതികന്തി ദസ്സേതി. യേനേവ സോ, തേന പലേഹീതി യേന സോ തുയ്ഹം പടിസൂരോ, തേന ഗച്ഛ. പുബ്ബേവ നത്ഥി യദിദം യുധായാതി യം പന ഇദം കിലേസജാതം യുദ്ധായ സിയാ, തം ഏതം പുബ്ബേവ നത്ഥി, ബോധിമൂലേയേവ പഹീനന്തി ദസ്സേതി. സേസഗാഥാ പാകടസമ്ബന്ധായേവ.

൮൩൯-൪൦. തത്ഥ വിവാദയന്തീതി വിവദന്തി. പടിസേനികത്താതി പടിലോമകാരകോ. വിസേനികത്വാതി കിലേസസേനം വിനാസേത്വാ. കിം ലഭേഥോതി പടിമല്ലം കിം ലഭിസ്സസി. പസൂരാതി തം പരിബ്ബാജകം ആലപതി. യേസീധ നത്ഥീതി യേസം ഇധ നത്ഥി.

൮൪൧. പവിതക്കന്തി ‘‘ജയോ നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ആദീനി വിതക്കേന്തോ. ധോനേന യുഗം സമാഗമാതി ധുതകിലേസേന ബുദ്ധേന സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹം സമാപന്നോ. ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേതി കോത്ഥുകാദയോ വിയ സീഹാദീഹി, ധോനേന സഹ യുഗം ഗഹേത്വാ ഏകപദമ്പി സമ്പയാതും യുഗഗ്ഗാഹമേവ വാ സമ്പാദേതും ന സക്ഖിസ്സസീതി. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പസൂരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.