൪. സുദ്ധട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൭൯൫. പസ്സാമി സുദ്ധന്തി സുദ്ധട്ഠകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അതീതേ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബാരാണസിവാസീ അഞ്ഞതരോ കുടുമ്ബികോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി പച്ചന്തജനപദം അഗമാസി ഭണ്ഡഗ്ഗഹണത്ഥം. തത്ഥ വനചരകേന സദ്ധിം മിത്തം കത്വാ തസ്സ പണ്ണാകാരം ദത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കച്ചി, തേ സമ്മ, ചന്ദനസാരം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ആമ സാമീ’’തി ച വുത്തേ തേനേവ സദ്ധിം ചന്ദനവനം പവിസിത്വാ സബ്ബസകടാനി ചന്ദനസാരസ്സ പൂരേത്വാ തമ്പി വനചരകം ‘‘യദാ, സമ്മ, ബാരാണസിം ആഗച്ഛസി, തദാ ചന്ദനസാരം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ബാരാണസിംയേവ അഗമാസി. അഥാപരേന സമയേന സോപി വനചരകോ ചന്ദനസാരം ഗഹേത്വാ തസ്സ ഘരം അഗമാസി. സോ തം ദിസ്വാ സബ്ബം പടിസന്ഥാരം കത്വാ സായന്ഹസമയേ ചന്ദനസാരം പിസാപേത്വാ സമുഗ്ഗം പൂരേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, സമ്മ, ന്ഹായിത്വാ ആഗച്ഛാ’’തി അത്തനോ പുരിസേന സദ്ധിം ന്ഹാനതിത്ഥം പേസേസി. തേന ച സമയേന ബാരാണസിയം ഉസ്സവോ ഹോതി. അഥ ബാരാണസിവാസിനോ പാതോവ ദാനം ദത്വാ സായം സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ മാലാഗന്ധാദീനി ഗഹേത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ മഹാചേതിയം വന്ദിതും ഗച്ഛന്തി. സോ വനചരകോ തേ ദിസ്വാ ‘‘മഹാജനോ കുഹിം ഗച്ഛതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘വിഹാരം ചേതിയവന്ദനത്ഥായാ’’തി ച സുത്വാ സയമ്പി അഗമാസി. തത്ഥ മനുസ്സേ ഹരിതാലമനോസിലാദീഹി നാനപ്പകാരേഹി ചേതിയേ പൂജം കരോന്തേ ദിസ്വാ കിഞ്ചി ചിത്രം കാതും അജാനന്തോ തം ചന്ദനം ഗഹേത്വാ മഹാചേതിയേ സുവണ്ണിട്ഠകാനം. ഉപരി കംസപാതിമത്തം മണ്ഡലം അകാസി. അഥ തത്ഥ സൂരിയുഗ്ഗമനവേലായം സൂരിയരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിംസു. സോ തം ദിസ്വാ പസീദി, പത്ഥനഞ്ച അകാസി ‘‘യത്ഥ യത്ഥ നിബ്ബത്താമി, ഈദിസാ മേ രസ്മിയോ ഉരേ ഉട്ഠഹന്തൂ’’തി. സോ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തി. തസ്സ ഉരേ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിംസു, ചന്ദമണ്ഡലം വിയസ്സ ഉരമണ്ഡലം വിരോചതി, ‘‘ചന്ദാഭോ ദേവപുത്തോ’’ത്വേവ ച നം സഞ്ജാനിംസു.

സോ തായ സമ്പത്തിയാ ഛസു ദേവലോകേസു അനുലോമപടിലോമതോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഖേപേത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതി ഉപ്പന്നേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, തഥേവസ്സ ഉരേ ചന്ദമണ്ഡലസദിസം രസ്മിമണ്ഡലം അഹോസി. നാമകരണദിവസേ ചസ്സ മങ്ഗലം കത്വാ ബ്രാഹ്മണാ തം മണ്ഡലം ദിസ്വാ ‘‘ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണോ അയം കുമാരോ’’തി വിമ്ഹിതാ ‘‘ചന്ദാഭോ’’ ത്വേവ നാമം അകംസു. തം വയപ്പത്തം ബ്രാഹ്മണാ ഗഹേത്വാ അലങ്കരിത്വാ രത്തകഞ്ചുകം പാരുപാപേത്വാ രഥേ ആരോപേത്വാ ‘‘മഹാബ്രഹ്മാ അയ’’ന്തി പൂജേത്വാ ‘‘യോ ചന്ദാഭം പസ്സതി, സോ യസധനാദീനി ലഭതി, സമ്പരായഞ്ച സഗ്ഗം ഗച്ഛതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്താ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ആഹിണ്ഡന്തി. ഗതഗതട്ഠാനേ മനുസ്സാ ‘‘ഏസ കിര ഭോ ചന്ദാഭോ നാമ, യോ ഏതം പസ്സതി, സോ യസധനസഗ്ഗാദീനി ലഭതീ’’തി ഉപരൂപരി ആഗച്ഛന്തി, സകലജമ്ബുദീപോ ചലി. ബ്രാഹ്മണാ തുച്ഛഹത്ഥകാനം ആഗതാനം ന ദസ്സേന്തി, സതം വാ സഹസ്സം വാ ഗഹേത്വാ ആഗതാനമേവ ദസ്സേന്തി. ഏവം ചന്ദാഭം ഗഹേത്വാ അനുവിചരന്താ ബ്രാഹ്മണാ കമേന സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താ.

തേന ച സമയേന ഭഗവാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ ബഹുജനഹിതായ ധമ്മം ദേസേന്തോ. അഥ ചന്ദാഭോ സാവത്ഥിം പത്വാ സമുദ്ദപക്ഖന്തകുന്നദീ വിയ അപാകടോ അഹോസി, ചന്ദാഭോതി ഭണന്തോപി നത്ഥി. സോ സായന്ഹസമയേ മഹാജനകായം മാലാഗന്ധാദീനി ആദായ ജേതവനാഭിമുഖം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കുഹിം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, സോ ബഹുജനഹിതായ ധമ്മം ദേസേതി, തം സോതും ജേതവനം ഗച്ഛാമാ’’തി ച തേസം വചനം സുത്വാ സോപി ബ്രാഹ്മണഗണപരിവുതോ തത്ഥേവ അഗമാസി. ഭഗവാ ച തസ്മിം സമയേ ധമ്മസഭായം വരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോവ ഹോതി. ചന്ദാഭോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, താവദേവ ചസ്സ സോ ആലോകോ അന്തരഹിതോ. ബുദ്ധാലോകസ്സ ഹി സമീപേ അസീതിഹത്ഥബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞോ ആലോകോ നാഭിഭോതി. സോ ‘‘ആലോകോ മേ നട്ഠോ’’തി നിസീദിത്വാവ ഉട്ഠാസി, ഉട്ഠഹിത്വാ ച ഗന്തുമാരദ്ധോ. അഥ നം അഞ്ഞതരോ പുരിസോ ആഹ – ‘‘കിം ഭോ ചന്ദാഭ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഭീതോ ഗച്ഛസീ’’തി. നാഹം ഭീതോ ഗച്ഛാമി, അപിച മേ ഇമസ്സ തേജേന ആലോകോ ന സമ്പജ്ജതീതി പുനദേവ ഭഗവതോ പുരതോ നിസീദിത്വാ പാദതലാ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗാ രൂപരംസിലക്ഖണാദിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘മഹേസക്ഖോ സമണോ ഗോതമോ, മമ ഉരേ അപ്പമത്തകോ ആലോകോ ഉട്ഠിതോ, താവതകേനപി മം ഗഹേത്വാ ബ്രാഹ്മണാ സകലജമ്ബുദീപം വിചരന്തി. ഏവം വരലക്ഖണസമ്പത്തിസമന്നാഗതസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ നേവ മാനോ ഉപ്പന്നോ, അദ്ധാ അയം അനോമഗുണസമന്നാഗതോ ഭവിസ്സതി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി അതിവിയ പസന്നചിത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഥേരം ആണാപേസി – ‘‘പബ്ബാജേഹി ന’’ന്തി. സോ തം പബ്ബാജേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ ന ചിരേനേവ അരഹത്തം പത്വാ ‘‘ചന്ദാഭത്ഥേരോ’’തി വിസ്സുതോ അഹോസി. തം ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, യേ ചന്ദാഭം അദ്ദസംസു. തേ യസം വാ ധനം വാ ലഭിംസു, സഗ്ഗം വാ ഗച്ഛിംസു, വിസുദ്ധിം വാ പാപുണിംസു തേന ചക്ഖുദ്വാരികരൂപദസ്സനേനാ’’തി. ഭഗവാ തസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിയം ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവത്ഥോ – ന, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപേന ദസ്സനേന സുദ്ധി ഹോതി. അപിച ഖോ കിലേസമലിനത്താ അസുദ്ധം, കിലേസരോഗാനം അവിഗമാ സരോഗമേവ ചന്ദാഭം ബ്രാഹ്മണം അഞ്ഞം വാ ഏവരൂപം ദിസ്വാ ദിട്ഠിഗതികോ ബാലോ അഭിജാനാതി ‘‘പസ്സാമി സുദ്ധം പരമം അരോഗം, തേന ച ദിട്ഠിസങ്ഖാതേന ദസ്സനേന സംസുദ്ധി നരസ്സ ഹോതീ’’തി, സോ ഏവം അഭിജാനന്തോ തം ദസ്സനം ‘‘പരമ’’ന്തി ഞത്വാ തസ്മിം ദസ്സനേ സുദ്ധാനുപസ്സീ സമാനോ തം ദസ്സനം ‘‘മഗ്ഗഞാണ’’ന്തി പച്ചേതി. തം പന മഗ്ഗഞാണം ന ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ദിട്ഠേന ചേ സുദ്ധീ’’തി ദുതിയഗാഥം.

൭൯൬. തസ്സത്ഥോ – തേന രൂപദസ്സനസങ്ഖാതേന ദിട്ഠേന യദി കിലേസസുദ്ധി നരസ്സ ഹോതി. തേന വാ ഞാണേന സോ യദി ജാതിആദിദുക്ഖം പജഹാതി. ഏവം സന്തേ അരിയമഗ്ഗതോ അഞ്ഞേന അസുദ്ധിമഗ്ഗേനേവ സോ സുജ്ഝതി, രാഗാദീഹി ഉപധീഹി സഉപധികോ ഏവ സമാനോ സുജ്ഝതീതി ആപന്നം ഹോതി, ന ച ഏവംവിധോ സുജ്ഝതി. തസ്മാ ദിട്ഠീ ഹി നം പാവ തഥാ വദാനം, സാ നം ദിട്ഠിയേവ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ അയ’’ന്തി കഥേതി ദിട്ഠിഅനുരൂപം ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദിനാ നയേന തഥാ തഥാ വദന്തി.

൭൯൭. ന ബ്രാഹ്മണോതി തതിയഗാഥാ. തസ്സത്ഥോ – യോ പന ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, സോ മഗ്ഗേന അധിഗതാസവക്ഖയോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ അരിയമഗ്ഗഞാണതോ അഞ്ഞേന അഭിമങ്ഗലസമ്മതരൂപസങ്ഖാതേ ദിട്ഠേ തഥാവിധസദ്ദസങ്ഖാതേ സുതേ അവീതിക്കമസങ്ഖാതേ സീലേ ഹത്ഥിവതാദിഭേദേ വതേ പഥവിആദിഭേദേ മുതേ ച ഉപ്പന്നേന മിച്ഛാഞാണേന സുദ്ധിം ന ആഹ. സേസമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം വുത്തം. സോ ഹി തേധാതുകപുഞ്ഞേ സബ്ബസ്മിഞ്ച പാപേ അനൂപലിത്തോ, തസ്സ പഹീനത്താ അത്തദിട്ഠിയാ യസ്സ കസ്സചി വാ ഗഹണസ്സ പഹീനത്താ അത്തഞ്ജഹോ, പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം അകരണതോ നയിധ പകുബ്ബമാനോതി വുച്ചതി. തസ്മാ നം ഏവം പസംസന്തോ ആഹ. സബ്ബസ്സേവ ചസ്സ പുരിമപാദേന സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ – പുഞ്ഞേ ച പാപേ ച അനൂപലിത്തോ, അത്തഞ്ജഹോ നയിധ പകുബ്ബമാനോ, ന ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞതോ സുദ്ധിമാഹാതി.

൭൯൮. ഏവം ന ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞതോ സുദ്ധിമാഹാതി വത്വാ ഇദാനി യേ ദിട്ഠിഗതികാ അഞ്ഞതോ സുദ്ധിം ബ്രുവന്തി, തേസം തസ്സാ ദിട്ഠിയാ അനിബ്ബാഹകഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുരിമം പഹായാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തേ ഹി അഞ്ഞതോ സുദ്ധിവാദാ സമാനാപി യസ്സാ ദിട്ഠിയാ അപ്പഹീനത്താ ഗഹണമുഞ്ചനം ഹോതി. തായ പുരിമം സത്ഥാരാദിം പഹായ അപരം നിസ്സിതാ ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അനുഗതാ അഭിഭൂതാ രാഗാദിഭേദം ന തരന്തി സങ്ഗം, തഞ്ച അതരന്താ തം തം ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി ച നിരസ്സജന്തി ച മക്കടോവ സാഖന്തി.

൭൯൯. പഞ്ചമഗാഥായ സമ്ബന്ധോ – യോ ച സോ ‘‘ദിട്ഠീ ഹി നം പാവ തഥാ വദാന’’ന്തി വുത്തോ, സോ സയം സമാദായാതി. തത്ഥ സയന്തി സാമം. സമാദായാതി ഗഹേത്വാ. വതാനീതി ഹത്ഥിവതാദീനി. ഉച്ചാവചന്തി അപരാപരം ഹീനപണീതം വാ സത്ഥാരതോ സത്ഥാരാദിം. സഞ്ഞസത്തോതി കാമസഞ്ഞാദീസു ലഗ്ഗോ. വിദ്വാ ച വേദേഹി സമേച്ച ധമ്മന്തി പരമത്ഥവിദ്വാ ച അരഹാ ചതൂഹി മഗ്ഗഞാണവേദേഹി ചതുസച്ചധമ്മം അഭിസമേച്ചാതി. സേസം പാകടമേവ.

൮൦൦. സ സബ്ബധമ്മേസു വിസേനിഭൂതോ, യം കിഞ്ചി ദിട്ഠംവ സുതം മുതം വാതി സോഭൂരിപഞ്ഞോ ഖീണാസവോ യം കിഞ്ചി ദിട്ഠം വാ സുതം വാ മുതം വാ തേസു സബ്ബധമ്മേസു മാരസേനം വിനാസേത്വാ ഠിതഭാവേന വിസേനിഭൂതോ. തമേവദസ്സിന്തി തം ഏവം വിസുദ്ധദസ്സിം. വിവടം ചരന്തന്തിതണ്ഹച്ഛദനാദിവിഗമേന വിവടം ഹുത്വാ ചരന്തം. കേനീധ ലോകസ്മിം വികപ്പയേയ്യാതി കേന ഇധ ലോകേ തണ്ഹാകപ്പേന വാ ദിട്ഠികപ്പേന വാ കോചി വികപ്പേയ്യ, തേസം വാ പഹീനത്താ രാഗാദിനാ പുബ്ബേ വുത്തേനാതി.

൮൦൧. ന കപ്പയന്തീതി ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ അത്ഥോ ച – കിഞ്ച ഭിയ്യോ? തേ ഹി താദിസാ സന്തോ ദ്വിന്നം കപ്പാനം പുരേക്ഖാരാനഞ്ച കേനചി ന കപ്പയന്തി ന പുരേക്ഖരോന്തി, പരമത്ഥഅച്ചന്തസുദ്ധിഅധിഗതത്താ അനച്ചന്തസുദ്ധിംയേവ അകിരിയസസ്സതദിട്ഠിം അച്ചന്ത സുദ്ധീതി ന തേ വദന്തി. ആദാനഗന്ഥം ഗഥിതം വിസജ്ജാതി ചതുബ്ബിധമ്പി രൂപാദീനം ആദായകത്താ ആദാനഗന്ഥം അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ ഗഥിതം ബദ്ധം അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന വിസജ്ജ ഛിന്ദിത്വാ. സേസം പാകടമേവ.

൮൦൨. സീമാതിഗോതി ഗാഥാ ഏകപുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ വുത്താ. പുബ്ബസദിസോ ഏവ പനസ്സാ സമ്ബന്ധോ, സോ ഏവം അത്ഥവണ്ണനായ സദ്ധിം വേദിതബ്ബോ – കിഞ്ച ഭിയ്യോ സോ ഈദിസോ ഭൂരിപഞ്ഞോ ചതുന്നം കിലേസസീമാനം അതീതത്താ സീമാതിഗോ ബാഹിതപാപത്താ ച ബ്രാഹ്മണോ, ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ച തസ്സ നത്ഥി പരചിത്തപുബ്ബേനിവാസഞാണേഹി ഞത്വാ വാ മംസചക്ഖുദിബ്ബചക്ഖൂഹി ദിസ്വാ വാ കിഞ്ചി സമുഗ്ഗഹീതം, അഭിനിവിട്ഠന്തി വുത്തം ഹോതി. സോ ച കാമരാഗാഭാവതോ ന രാഗരാഗീ, രൂപാരൂപരാഗാഭാവതോ ന വിരാഗരത്തോ. യതോ ഏവംവിധസ്സ ‘‘ഇദം പര’’ന്തി കിഞ്ചി ഇധ ഉഗ്ഗഹിതം നത്ഥീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സുദ്ധട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.