൨. ഗുഹട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൭൭൯. സത്തോ ഗുഹായന്തി ഗുഹട്ഠകസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ആയസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ കോസമ്ബിയം ഗംങ്ഗാതീരേ ആവട്ടകം നാമ ഉതേനസ്സ ഉയ്യാനം, തത്ഥ അഗമാസി സീതലേ പദേസേ ദിവാവിഹാരം നിസീദിതുകാമോ. അഞ്ഞദാപി ചായം ഗച്ഛതേവ തത്ഥ പുബ്ബാസേവനേന യഥാ ഗവമ്പതിത്ഥേരോ താവതിംസഭവനന്തി വുത്തനയമേതം വങ്ഗീസസുത്തവണ്ണനായം. സോ തത്ഥ ഗങ്ഗാതീരേ സീതലേ രുക്ഖമൂലേ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. രാജാപി ഖോ ഉതേനോ തം ദിവസംയേവ ഉയ്യാനകീളികം ഗന്ത്വാ ബഹുദേവ ദിവസഭാഗം നച്ചഗീതാദീഹി ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ പാനമദമത്തോ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ അങ്കേ സീസം കത്വാ സയി. സേസിത്ഥിയോ ‘‘സുത്തോ രാജാ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ ഉയ്യാനേ പുപ്ഫഫലാദീനി ഗണ്ഹന്തിയോ ഥേരം ദിസ്വാ ഹിരോത്തപ്പം ഉപട്ഠാപേത്വാ ‘‘മാ സദ്ദം അകത്ഥാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം നിവാരേത്വാ അപ്പസദ്ദാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഥേരം സമ്പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. ഥേരോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ താസം ധമ്മം ദേസേസി, താ തുട്ഠാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി വത്വാ സുണന്തി.

രഞ്ഞോ സീസം അങ്കേനാദായ നിസിന്നിത്ഥീ ‘‘ഇമാ മം ഓഹായ കീളന്തീ’’തി താസു ഇസ്സാപകതാ ഊരും ചാലേത്വാ രാജാനം പബോധേസി. രാജാ പടിബുജ്ഝിത്വാ ഇത്ഥാഗാരം അപസ്സന്തോ ‘‘കുഹിം ഇമാ വസലിയോ’’തി ആഹ. സാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേസു അബഹുകതാ ‘സമണം രമയിസ്സാമാ’തി ഗതാ’’തി. സോ കുദ്ധോ ഥേരാഭിമുഖോ അഗമാസി. താ ഇത്ഥിയോ രാജാനം ദിസ്വാ ഏകച്ചാ ഉട്ഠഹിംസു, ഏകച്ചാ ‘‘മഹാരാജ, പബ്ബജിതസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുണാമാ’’തി ന ഉട്ഠഹിംസു. സോ തേന ഭിയ്യോസോമത്തായ കുദ്ധോ ഥേരം അവന്ദിത്വാവ ‘‘കിമത്ഥം ആഗതോസീ’’തി ആഹ. ‘‘വിവേകത്ഥം മഹാരാജാ’’തി. സോ ‘‘വിവേകത്ഥായ ആഗതാ ഏവം ഇത്ഥാഗാരപരിവുതാ നിസീദന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘തവ വിവേകം കഥേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ വിസാരദോപി വിവേകകഥായ ‘‘നായം അഞ്ഞാതുകാമോ പുച്ഛതീ’’തി തുണ്ഹീ അഹോസി. രാജാ ‘‘സചേ ന കഥേസി, തമ്ബകിപില്ലികേഹി തം ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞതരസ്മിം അസോകരുക്ഖേ തമ്ബകിപില്ലികപുടം ഗണ്ഹന്തോ അത്തനോവ ഉപരി വികിരി. സോ സരീരം പുഞ്ഛിത്വാ അഞ്ഞം പുടം ഗഹേത്വാ ഥേരാഭിമുഖോ അഗമാസി. ഥേരോ ‘‘സചായം രാജാ മയി അപരജ്ഝേയ്യ, അപായാഭിമുഖോ ഭവേയ്യാ’’തി തം അനുകമ്പമാനോ ഇദ്ധിയാ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഗതോ.

തതോ ഇത്ഥിയോ ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, അഞ്ഞേ രാജാനോ ഈദിസം പബ്ബജിതം ദിസ്വാ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി പൂജേന്തി, ത്വം തമ്ബകിപില്ലികപുടേന ആസാദേതും ആരദ്ധോ അഹോസി, കുലവംസം നാസേതും ഉട്ഠിതോ’’തി. സോ അത്തനോ ദോസം ഞത്വാ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ ഉയ്യാനപാലം പുച്ഛി – ‘‘അഞ്ഞമ്പി ദിവസം ഥേരോ ഇധാഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. തേന ഹി യദാ ആഗച്ഛതി, തദാ മേ ആരോചേയ്യാസീതി. സോ ഏകദിവസം ഥേരേ ആഗതേ ആരോചേസി. രാജാപി ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ പാണേഹി സരണം ഗതോ അഹോസി. തമ്ബകിപില്ലികപുടേന ആസാദിതദിവസേ പന ഥേരോ ആകാസേനാഗന്ത്വാ പുന പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിയം ഉമ്മുജ്ജി. ഭഗവാപി ഖോ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ സീഹസേയ്യം കപ്പയമാനോ ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭാരദ്വാജ, അകാലേ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ആമ ഭഗവാ’’തി വത്വാ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. തം സുത്വാ ഭഗവാ ‘‘കിം കരിസ്സതി തസ്സ വിവേകകഥാ കാമഗുണഗിദ്ധസ്സാ’’തി വത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപന്നോ ഏവ ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനത്ഥം ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ സത്തോതി ലഗ്ഗോ. ഗുഹായന്തി കായേ. കായോ ഹി രാഗാദീനം വാളാനം വസനോകാസതോ ‘‘ഗുഹാ’’തി വുച്ചതി. ബഹുനാഭിഛന്നോതി ബഹുനാ രാഗാദികിലേസജാലേന അഭിച്ഛന്നോ. ഏതേന അജ്ഝത്തബന്ധനം വുത്തം. തിട്ഠന്തി രാഗാദിവസേന തിട്ഠന്തോ. നരോതി സത്തോ. മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി മോഹനം വുച്ചതി കാമഗുണാ. ഏത്ഥ ഹി ദേവമനുസ്സാ മുയ്ഹന്തി, തേസു അജ്ഝോഗാള്ഹോ ഹുത്വാ. ഏതേന ബഹിദ്ധാബന്ധനം വുത്തം. ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോതി സോ തഥാരൂപോ നരോ തിവിധാപി കായവിവേകാദികാ വിവേകാ ദൂരേ അനാസന്നേ. കിംകാരണാ? കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ, യസ്മാ ലോകേ കാമാ സുപ്പഹായാ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

൭൮൦. ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘ദൂരേ വിവേകാ തഥാവിധോ’’തി സാധേത്വാ പുന തഥാവിധാനം സത്താനം ധമ്മതം ആവികരോന്തോ ‘‘ഇച്ഛാനിദാനാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഇച്ഛാനിദാനാതി തണ്ഹാഹേതുകാ. ഭവസാതബദ്ധാതി സുഖവേദനാദിമ്ഹി ഭവസാതേ ബദ്ധാ. തേ ദുപ്പമുഞ്ചാതി തേ ഭവസാതവത്ഥുഭൂതാ ധമ്മാ, തേ വാ തത്ഥ ബദ്ധാ ഇച്ഛാനിദാനാ സത്താ ദുപ്പമോചയാ. ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി അഞ്ഞേന ച മോചേതും ന സക്കോന്തി. കാരണവചനം വാ ഏതം, തേ സത്താ ദുപ്പമുഞ്ചാ. കസ്മാ? യസ്മാ അഞ്ഞേന മോചേതബ്ബാ ന ഹോന്തി. യദി പന മുഞ്ചേയ്യും, സകേന ഥാമേന മുഞ്ചേയ്യുന്തി അയമസ്സ അത്ഥോ. പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാതി അനാഗതേ അതീതേ വാ കാമേ അപേക്ഖമാനാ. ഇമേവ കാമേ പുരിമേവ ജപ്പന്തി ഇമേ വാ പച്ചുപ്പന്നേ കാമേ പുരിമേ വാ ദുവിധേപി അതീതാനാഗതേ ബലവതണ്ഹായ പത്ഥയമാനാ. ഇമേസഞ്ച ദ്വിന്നം പദാനം ‘‘തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ’’തി ഇമിനാ സഹ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ, ഇതരഥാ ‘‘അപേക്ഖമാനാ ജപ്പം കിം കരോന്തി കിം വാ കതാ’’തി ന പഞ്ഞായേയ്യും.

൭൮൧-൨. ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘ദൂരേ വിവേകാ തഥാവിധോ’’തി സാധേത്വാ ദുതിയഗാഥായ ച തഥാവിധാനം സത്താനം ധമ്മതം ആവികത്വാ ഇദാനി നേസം പാപകമ്മകരണം ആവികരോന്തോ ‘‘കാമേസു ഗിദ്ധാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തേ സത്താ കാമേസു പരിഭോഗതണ്ഹായ ഗിദ്ധാ പരിയേസനാദിമനുയുത്തത്താ പസുതാ സമ്മോഹമാപന്നത്താ പമൂള്ഹാ അവഗമനതായ മച്ഛരിതായ ബുദ്ധാദീനം വചനം അനാദിയനതായ ച അവദാനിയാ. കായവിസമാദിമ്ഹി വിസമേ നിവിട്ഠാ അന്തകാലേ മരണദുക്ഖൂപനീതാ ‘‘കിംസൂ ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേ’’തി പരിദേവയന്തീതി. യസ്മാ ഏതദേവ, തസ്മാ ഹി സിക്ഖേഥ…പേ… മാഹു ധീരാതി. തത്ഥ സിക്ഖേഥാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ ആപജ്ജേയ്യ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. സേസമുത്താനമേവ.

൭൮൩. ഇദാനി യേ തഥാ ന കരോന്തി, തേസം ബ്യസനപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പസ്സാമീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പസ്സാമീതി മംസചക്ഖുആദീഹി പേക്ഖാമി. ലോകേതി അപായാദിമ്ഹി. പരിഫന്ദമാനന്തി ഇതോ ചിതോ ച ഫന്ദമാനം. പജം ഇമന്തി ഇമം സത്തകായം. തണ്ഹഗതന്തി തണ്ഹായ ഗതം അഭിഭൂതം, നിപാതിതന്തി അധിപ്പായോ. ഭവേസൂതി കാമഭവാദീസു. ഹീനാ നരാതി ഹീനകമ്മന്താ നരാ. മച്ചുമുഖേ ലപന്തീതി അന്തകാലേ സമ്പത്തേ മരണമുഖേ പരിദേവന്തി. അവീതതണ്ഹാസേതി അവിഗതതണ്ഹാ. ഭവാഭവേസൂതി കാമഭവാദീസു. അഥ വാ ഭവാഭവേസൂതി ഭവഭവേസു, പുനപ്പുനഭവേസൂതി വുത്തം ഹോതി.

൭൮൪. ഇദാനി യസ്മാ അവീതതണ്ഹാ ഏവം ഫന്ദന്തി ച ലപന്തി ച, തസ്മാ തണ്ഹാവിനയേ സമാദപേന്തോ ‘‘മമായിതേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ മമായിതേതി തണ്ഹാദിട്ഠിമമത്തേഹി ‘‘മമ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹിതേ വത്ഥുസ്മിം. പസ്സഥാതി സോതാരേ ആലപന്തോ ആഹ. ഏതമ്പീതി ഏതമ്പി ആദീനവം. സേസം പാകടമേവ.

൭൮൫. ഏവമേത്ഥ പഠമഗാഥായ അസ്സാദം, തതോ പരാഹി ചതൂഹി ആദീനവഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഉപായം നിസ്സരണം നിസ്സരണാനിസംസഞ്ച ദസ്സേതും സബ്ബാഹി വാ ഏതാഹി കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം ദസ്സേതും ‘‘ഉഭോസു അന്തേസൂ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ ഉഭോസു അന്തേസൂതി ഫസ്സഫസ്സസമുദയാദീസു ദ്വീസു പരിച്ഛേദേസു. വിനേയ്യ ഛന്ദന്തി ഛന്ദരാഗം വിനേത്വാ. ഫസ്സം പരിഞ്ഞായാതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിഫസ്സം, ഫസ്സാനുസാരേന വാ തംസമ്പയുത്തേ സബ്ബേപി അരൂപധമ്മേ, തേസം വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന രൂപധമ്മേ ചാതി സകലമ്പി നാമരൂപം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. അനാനുഗിദ്ധോതി രൂപാദീസു സബ്ബധമ്മേസു അഗിദ്ധോ. യദത്തഗരഹീ തദകുബ്ബമാനോതി യം അത്തനാ ഗരഹതി, തം അകുരുമാനോ. നലിപ്പതീ ദിട്ഠസുതേസു ധീരോതി സോ ഏവരൂപോ ധിതിസമ്പന്നോ ധീരോ ദിട്ഠേസു ച സുതേസു ച ധമ്മേസു ദ്വിന്നം ലേപാനം ഏകേനപി ലേപേന ന ലിപ്പതി. ആകാസമിവ നിരുപലിത്തോ അച്ചന്തവോദാനപ്പത്തോ ഹോതി.

൭൮൬. സഞ്ഞം പരിഞ്ഞാതി ഗാഥായ പന അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ന കേവലഞ്ച ഫസ്സമേവ, അപിച ഖോ പന കാമസഞ്ഞാദിഭേദം സഞ്ഞമ്പി, സഞ്ഞാനുസാരേന വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നാമരൂപം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ ഇമായ പടിപദായ ചതുബ്ബിധമ്പി വിതരേയ്യ ഓഘം, തതോ സോ തിണ്ണോഘോ തണ്ഹാദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹേസു തണ്ഹാദിട്ഠിലേപപ്പഹാനേന നോപലിത്തോ ഖീണാസവമുനി രാഗാദിസല്ലാനം അബ്ബൂള്ഹത്താ അബ്ബൂള്ഹസല്ലോ സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ അപ്പമത്തോ ചരം, പുബ്ബഭാഗേ വാ അപ്പമത്തോ ചരം തേന അപ്പമാദചാരേന അബ്ബൂള്ഹസല്ലോ ഹുത്വാ സകപരത്തഭാവാദിഭേദം നാസീസതീ ലോകമിമം പരഞ്ച, അഞ്ഞദത്ഥു ചരിമചിത്തനിരോധാ നിരുപാദാനോ ജാതവേദോവ പരിനിബ്ബാതീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി ധമ്മനേത്തിട്ഠപനമേവ കരോന്തോ, ന ഉത്തരിം ഇമായ ദേസനായ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ ഉപ്പാദേസി ഖീണാസവസ്സ ദേസിതത്താതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ഗുഹട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.