൯. വാസേട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി വാസേട്ഠസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അയമേവ യാസ്സ നിദാനേ വുത്താ അത്ഥവണ്ണനം പനസ്സ വുത്തനയാനി ഉത്താനത്ഥാനി ച പദാനി പരിഹരന്താ കരിസ്സാമ. ഇച്ഛാനങ്ഗലോതി ഗാമസ്സ നാമം. ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം ചങ്കീ താരുക്ഖോ തോദേയ്യോതി വോഹാരനാമമേതം. പോക്ഖരസാതി ജാണുസ്സോണീതി നേമിത്തികം. തേസു കിര ഏകോ ഹിമവന്തപസ്സേ പോക്ഖരണിയാ പദുമേ നിബ്ബത്തോ, അഞ്ഞതരോ താപസോ തം പദുമം ഗഹേത്വാ തത്ഥ സയിതം ദാരകം ദിസ്വാ സംവഡ്ഢേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. പോക്ഖരേ സയിതത്താ ‘‘പോക്ഖരസാതീ’’തി ചസ്സ നാമമകാസി. ഏകസ്സ ഠാനന്തരേ നേമിത്തികം. തേന കിര ജാണുസ്സോണിനാമകം പുരോഹിതട്ഠാനം ലദ്ധം, സോ തേനേവ പഞ്ഞായി.

തേ സബ്ബേപി അഞ്ഞേ ച അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ കസ്മാ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ പടിവസന്തീതി? വേദസജ്ഝായനപരിവീമംസനത്ഥം. തേന കിര സമയേന കോസലജനപദേ വേദകാ ബ്രാഹ്മണാ വേദാനം സജ്ഝായകരണത്ഥഞ്ച അത്ഥൂപപരിക്ഖണത്ഥഞ്ച തസ്മിംയേവ ഗാമേ സന്നിപതന്തി. തേന തേപി അന്തരന്തരാ അത്തനോ ഭോഗഗാമതോ ആഗമ്മ തത്ഥ പടിവസന്തി.

വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാനന്തി വാസേട്ഠസ്സ ച ഭാരദ്വാജസ്സ ച. അയമന്തരാകഥാതി യം അത്തനോ സഹായകഭാവാനുരൂപം കഥം കഥേന്താ അനുവിചരിംസു, തസ്സാ കഥായ അന്തരാ വേമജ്ഝേയേവ അയം അഞ്ഞാ കഥാ ഉദപാദീതി വുത്തം ഹോതി. സംസുദ്ധഗഹണികോതി സംസുദ്ധകുച്ഛികോ, സംസുദ്ധായ ബ്രാഹ്മണിയാ ഏവ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോതി അധിപ്പായോ. ‘‘സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ’’തിആദീസു ഹി ഉദരഗ്ഗി ‘‘ഗഹണീ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന മാതുകുച്ഛി. യാവ സത്തമാതി മാതു മാതാ, പിതു പിതാതി ഏവം പടിലോമേന യാവ സത്ത ജാതിയോ. ഏത്ഥ ച പിതാമഹോ ച പിതാമഹീ ച പിതാമഹാ, തഥാ മാതാമഹോ ച മാതാമഹീ ച മാതാമഹാ, പിതാമഹാ ച മാതാമഹാ ച പിതാമഹായേവ. പിതാമഹാനം യുഗം പിതാമഹയുഗം. യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം, അത്ഥതോ പന പിതാമഹായേവ പിതാമഹയുഗം. അക്ഖിത്തോതി ജാതിം ആരബ്ഭ ‘‘കിം സോ’’തി കേനചി അനവഞ്ഞാതോ. അനുപക്കുട്ഠോതി ജാതിസന്ദോസവാദേന അനുപക്കുട്ഠപുബ്ബോ. വതസമ്പന്നോതി ആചാരസമ്പന്നോ. സഞ്ഞാപേതുന്തി ഞാപേതും ബോധേതും, നിരന്തരം കാതുന്തി വുത്തം ഹോതി. ആയാമാതി ഗച്ഛാമ.

൬൦൦. അനുഞ്ഞാതപടിഞ്ഞാതാതി ‘‘തേവിജ്ജാ തുമ്ഹേ’’തി ഏവം മയം ആചരിയേഹി ച അനുഞ്ഞാതാ അത്തനാ ച പടിജാനിമ്ഹാതി അത്ഥോ. അസ്മാതി ഭവാമ. ഉഭോതി ദ്വേപി ജനാ. അഹം പോക്ഖരസാതിസ്സ, താരുക്ഖസ്സായം മാണവോതി അഹം പോക്ഖരസാതിസ്സ ജേട്ഠന്തേവാസീ അഗ്ഗസിസ്സോ, അയം താരുക്ഖസ്സാതി അധിപ്പായേന ഭണതി ആചരിയസമ്പത്തിം അത്തനോ സമ്പത്തിഞ്ച ദീപേന്തോ.

൬൦൧. തേവിജ്ജാനന്തി തിവേദാനം. കേവലിനോതി നിട്ഠങ്ഗതാ. അസ്മസേതി അമ്ഹ ഭവാമ. ഇദാനി തം കേവലിഭാവം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ – ‘‘പദകസ്മാ…പേ… സാദിസാ’’തി. തത്ഥ ജപ്പേതി വേദേ. കമ്മുനാതി ദസവിധേന കുസലകമ്മപഥകമ്മുനാ. അയഞ്ഹി പുബ്ബേ സത്തവിധം കായവചീകമ്മം സന്ധായ ‘‘യതോ ഖോ ഭോ സീലവാ ഹോതീ’’തി ആഹ. തിവിധം മനോകമ്മം സന്ധായ ‘‘വതസമ്പന്നോ’’തി ആഹ. തേന സമന്നാഗതോ ഹി ആചാരസമ്പന്നോ ഹോതി.

൬൦൨-൫. ഇദാനി തം വചനന്തരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘അഹഞ്ച കമ്മുനാ ബ്രൂമീ’’തി. ഖയാതീതന്തി ഊനഭാവം അതീതം, പരിപുണ്ണന്തി അത്ഥോ. പേച്ചാതി ഉപഗന്ത്വാ. നമസ്സന്തീതി നമോ കരോന്തി. ചക്ഖും ലോകേ സമുപ്പന്നന്തി അവിജ്ജന്ധകാരേ ലോകേ, തം അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ലോകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥസന്ദസ്സനേന ചക്ഖു ഹുത്വാ സമുപ്പന്നം.

൬൦൬. ഏവം അഭിത്ഥവിത്വാ വാസേട്ഠേന യാചിതോ ഭഗവാ ദ്വേപി ജനേ സങ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹ – ‘‘തേസം വോ അഹം ബ്യക്ഖിസ്സ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ബ്യക്ഖിസ്സന്തി ബ്യാകരിസ്സാമി. അനുപുബ്ബന്തി തിട്ഠതു താവ ബ്രാഹ്മണചിന്താ, കീടപടങ്ഗതിണരുക്ഖതോ പഭുതി വോ അനുപുബ്ബം ബ്യക്ഖിസ്സന്തി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ, ഏവം വിത്ഥാരകഥായ വിനേതബ്ബാ ഹി തേ മാണവകാ. ജാതിവിഭങ്ഗന്തി ജാതിവിത്ഥാരം. അഞ്ഞമഞ്ഞാ ഹി ജാതിയോതി തേസം തേസഞ്ഹി പാണാനം ജാതിയോ അഞ്ഞാ അഞ്ഞാ നാനപ്പകാരാതി അത്ഥോ.

൬൦൭. തതോ പാണാനം ജാതിവിഭങ്ഗേ കഥേതബ്ബേ ‘‘തിണരുക്ഖേപി ജാനാഥാ’’തി അനുപാദിന്നകാനം താവ കഥേതും ആരദ്ധോ. തം കിമത്ഥമിതി ചേ? ഉപാദിന്നേസു സുഖഞാപനത്ഥം. അനുപാദിന്നേസു ഹി ജാതിഭേദേ ഗഹിതേ ഉപാദിന്നേസു സോ പാകടതരോ ഹോതി. തത്ഥ തിണാനി നാമ അന്തോഫേഗ്ഗൂനി ബഹിസാരാനി. തസ്മാ താലനാളികേരാദയോപി തിണസങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. രുക്ഖാ നാമ ബഹിഫേഗ്ഗൂ അന്തോസാരാ. തിണാനി ച രുക്ഖാ ച തിണരുക്ഖാ. തേ ഉപയോഗബഹുവചനേന ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘തിണരുക്ഖേപി ജാനാഥാ’’തി. ന ചാപി പടിജാനരേതി ‘‘മയം തിണാ, മയം രുക്ഖാ’’തി ഏവമ്പി ന പടിജാനന്തി. ലിങ്ഗം ജാതിമയന്തി അപടിജാനന്താനമ്പി ച തേസം ജാതിമയമേവ സണ്ഠാനം അത്തനോ മൂലഭൂതതിണാദിസദിസമേവ ഹോതി. കിം കാരണം? അഞ്ഞമഞ്ഞാ ഹി ജാതിയോ, യസ്മാ അഞ്ഞാ തിണജാതി, അഞ്ഞാ രുക്ഖജാതി; തിണേസുപി അഞ്ഞാ താലജാതി, അഞ്ഞാ നാളികേരജാതീതി ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

തേന കിം ദീപേതി? യം ജാതിവസേന നാനാ ഹോതി, തം അത്തനോ പടിഞ്ഞം പരേസം വാ ഉപദേസം വിനാപി അഞ്ഞജാതിതോ വിസേസേന ഗയ്ഹതി. യദി ച ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ, സോപി അത്തനോ പടിഞ്ഞം പരേസം വാ ഉപദേസം വിനാ ഖത്തിയതോ വേസ്സസുദ്ദതോ വാ വിസേസേന ഗയ്ഹേയ്യ, ന ച ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ന ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോതി. പരതോ പന ‘‘യഥാ ഏതാസു ജാതീസൂ’’തി ഇമായ ഗാഥായ ഏതമത്ഥം വചീഭേദേനേവ ആവികരിസ്സതി.

൬൦൮. ഏവം അനുപാദിന്നേസു ജാതിഭേദം ദസ്സേത്വാ ഉപാദിന്നേസു തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തതോ കീടേ’’തി ഏവമാദിമാഹ. തത്ഥ കീടാതി കിമയോ. പടങ്ഗാതി പടങ്ഗായേവ. യാവ കുന്ഥകിപില്ലികേതി കുന്ഥകിപില്ലികം പരിയന്തം കത്വാതി അത്ഥോ.

൬൦൯. ഖുദ്ദകേതി കാളകകണ്ഡകാദയോ. മഹല്ലകേതി സസബിളാരാദയോ. സബ്ബേ ഹി തേ അനേകവണ്ണാ.

൬൧൦. പാദൂദരേതി ഉദരപാദേ, ഉദരംയേവ യേസം പാദാതി വുത്തം ഹോതി. ദീഘപിട്ഠികേതി സപ്പാനഞ്ഹി സീസതോ യാവ നങ്ഗുട്ഠാ പിട്ഠി ഏവ ഹോതി, തേന തേ ‘‘ദീഘപിട്ഠികാ’’തി വുച്ചന്തി. തേപി അനേകപ്പകാരാ ആസീവിസാദിഭേദേന.

൬൧൧. ഓദകേതി ഉദകമ്ഹി ജാതേ. മച്ഛാപി അനേകപ്പകാരാ രോഹിതമച്ഛാദിഭേദേന.

൬൧൨. പക്ഖീതി സകുണേ. തേ ഹി പക്ഖാനം അത്ഥിതായ ‘‘പക്ഖീ’’തി വുച്ചന്തി. പത്തേഹി യന്തീതി പത്തയാനാ. വേഹാസേ ഗച്ഛന്തീതി വിഹങ്ഗമാ. തേപി അനേകപ്പകാരാ കാകാദിഭേദേന.

൬൧൩. ഏവം ഥലജലാകാസഗോചരാനം പാണാനം ജാതിഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേനാധിപ്പായേന തം ദസ്സേസി, തം ആവികരോന്തോ ‘‘യഥാ ഏതാസൂ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ സങ്ഖേപതോ പുബ്ബേ വുത്താധിപ്പായവണ്ണനാവസേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൬൧൪-൬. വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം സയമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ന കേസേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം യോജനാ – യം വുത്തം ‘‘നത്ഥി മനുസ്സേസു ലിങ്ഗം ജാതിമയം പുഥൂ’’തി, തം ഏവം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. സേയ്യഥിദം, ന കേസേഹീതി. ന ഹി ‘‘ബ്രാഹ്മണാനം ഈദിസാ കേസാ ഹോന്തി, ഖത്തിയാനം ഈദിസാ’’തി നിയമോ അത്ഥി യഥാ ഹത്ഥിഅസ്സമിഗാദീനന്തി ഇമിനാ നയേന സബ്ബം യോജേതബ്ബം. ലിങ്ഗം ജാതിമയം നേവ, യഥാ അഞ്ഞാസു ജാതിസൂതി ഇദം പന വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്സ യോജനാ – തദേവ യസ്മാ ഇമേഹി കേസാദീഹി നത്ഥി മനുസ്സേസു ലിങ്ഗം ജാതിമയം പുഥു, തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ‘‘ബ്രാഹ്മണാദിഭേദേസു മനുസ്സേസു ലിങ്ഗം ജാതിമയം നേവ യഥാ അഞ്ഞാസു ജാതീസൂ’’തി.

൬൧൭. ഇദാനി ഏവം ജാതിഭേദേ അസന്തേപി ബ്രാഹ്മണോ ഖത്തിയോതി ഇദം നാനത്തം യഥാ ജാതം, തം ദസ്സേതും ‘‘പച്ചത്ത’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ഏതം തിരച്ഛാനാനം വിയ യോനിസിദ്ധമേവ കേസാദിസണ്ഠാനാനത്തം മനുസ്സേസു ബ്രാഹ്മണാദീനം അത്തനോ അത്തനോ സരീരേസു ന വിജ്ജതി. അവിജ്ജമാനേപി പന ഏതസ്മിം യദേതം ബ്രാഹ്മണോ ഖത്തിയോതി നാനത്തവിധാനപരിയായം വോകാരം, തം വോകാരഞ്ച മനുസ്സേസു സമഞ്ഞായ പവുച്ചതി, വോഹാരമത്തേന വുച്ചതീതി.

൬൧൯-൬൨൫. ഏത്താവതാ ഭഗവാ ഭാരദ്വാജസ്സ വാദം നിഗ്ഗഹേത്വാ ഇദാനി യദി ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ, ആജീവസീലാചാരവിപന്നോപി ബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ. യസ്മാ പന പോരാണാ ബ്രാഹ്മണാ തസ്സ ബ്രാഹ്മണഭാവം ന ഇച്ഛന്തി ലോകേ ച അഞ്ഞേപി പണ്ഡിതമനുസ്സാ, തസ്മാ വാസേട്ഠസ്സ വാദപഗ്ഗഹണത്ഥം തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസൂ’’തിആദികാ അട്ഠ ഗാഥായോ ആഹ. തത്ഥ ഗോരക്ഖന്തി ഖേത്തരക്ഖം, കസികമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. പഥവീ ഹി ‘‘ഗോ’’തി വുച്ചതി, തപ്പഭേദോ ച ഖേത്തം. പുഥുസിപ്പേനാതി തന്തവായകമ്മാദിനാനാസിപ്പേന. വോഹാരന്തി വണിജ്ജം. പരപേസ്സേനാതി പരേസം വേയ്യാവച്ചേന. ഇസ്സത്ഥന്തി ആവുധജീവികം, ഉസുഞ്ച സത്തിഞ്ചാതി വുത്തം ഹോതി. പോരോഹിച്ചേനാതി പുരോഹിതകമ്മേന.

൬൨൬. ഏവം ബ്രാഹ്മണസമയേന ച ലോകവോഹാരേന ച ആജീവസീലാചാരവിപന്നസ്സ അബ്രാഹ്മണഭാവം സാധേത്വാ ഏവം സന്തേ ന ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ, ഗുണേഹി പന ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി. തസ്മാ യത്ഥ യത്ഥ കുലേ ജാതോ യോ ഗുണവാ, സോ ബ്രാഹ്മണോ, അയമേത്ഥ ഞായോതി ഏവമേതം ഞായം അത്ഥതോ ആപാദേത്വാ പുന തദേവ ഞായം വചീഭേദേന പകാസേന്തോ ആഹ ‘‘ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അഹം പന യ്വായം ചതൂസു യോനീസു യത്ഥ കത്ഥചി ജാതോ, തത്രാപി വാ വിസേസേന യോ ബ്രാഹ്മണസമഞ്ഞിതായ മാതരി സമ്ഭൂതോ, തം യോനിജം മത്തിസമ്ഭവം യാ ചായം ‘‘ഉഭതോ സുജാതോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൦൩; മ. നി. ൨.൪൨൪) നയേന ബ്രാഹ്മണേഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിസുദ്ധഉപ്പത്തിമഗ്ഗസങ്ഖാതാ യോനി കഥീയതി, ‘‘സംസുദ്ധഗഹണികോ’’തി ഇമിനാ ച മാതുസമ്പത്തി, തതോപി ജാതസമ്ഭൂതത്താ ‘‘യോനിജോ മത്തിസമ്ഭവോ’’തി ച വുച്ചതി, തമ്പി യോനിജം മത്തിസമ്ഭവം ഇമിനാ ച യോനിജമത്തിസമ്ഭവമത്തേന ബ്രാഹ്മണം ന ബ്രൂമി. കസ്മാ? യസ്മാ ‘‘ഭോ ഭോ’’തി വചനമത്തേന അഞ്ഞേഹി സകിഞ്ചനേഹി വിസിട്ഠത്താ ഭോവാദീ നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ. യോ പനായം യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ ജാതോപി രാഗാദികിഞ്ചനാഭാവേന അകിഞ്ചനോ, സബ്ബഗഹണപടിനിസ്സഗ്ഗേന ച അനാദാനോ, അകിഞ്ചനം അനാദാനം തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം. കസ്മാ? യസ്മാ ബാഹിതപാപോതി.

൬൨൭. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – ‘‘സബ്ബസംയോജനം ഛേത്വാ’’തിആദികാ സത്തവീസതി ഗാഥാ. തത്ഥ സബ്ബസംയോജനന്തി ദസവിധം സംയോജനം. ന പരിതസ്സതീതി തണ്ഹായ ന തസ്സതി. തമഹന്തി തം അഹം രാഗാദീനം സങ്ഗാനം അതിക്കന്തത്താ സങ്ഗാതിഗം, ചതുന്നമ്പി യോഗാനം അഭാവേന വിസംയുത്തം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൨൮. നദ്ധിന്തി നയ്ഹനഭാവേന പവത്തം കോധം. വരത്തന്തി ബന്ധനഭാവേന പവത്തം തണ്ഹം. സന്ദാനം സഹനുക്കമന്തി അനുസയാനുക്കമസഹിതം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിസന്ദാനം, ഇദം സബ്ബമ്പി ഛിന്ദിത്വാ ഠിതം അവിജ്ജാപലിഘസ്സ ഉക്ഖിത്തത്താ ഉക്ഖിത്തപലിഘം ചതുന്നം സച്ചാന്നം ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൨൯. അദുട്ഠോതി ഏവം ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസഞ്ച പാണിആദീഹി പോഥനഞ്ച അന്ദുബന്ധനാദീഹി ബന്ധനഞ്ച യോ അകുദ്ധമാനസോ ഹുത്വാ അധിവാസേസി, ഖന്തിബലേന സമന്നാഗതത്താ ഖന്തീബലം, പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിയാ അനീകഭൂതേന തേനേവ ഖന്തീബലാനീകേന സമന്നാഗതത്താ ബലാനീകം തം ഏവരൂപം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൦. വതന്തന്തി ധുതവതേന സമന്നാഗതം, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന സീലവന്തം, തണ്ഹാഉസ്സദാഭാവേന അനുസ്സദം, ഛളിന്ദ്രിയദമനേന ദന്തം, കോടിയം ഠിതേന അത്തഭാവേന അന്തിമസാരീരം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൧. യോ ന ലിമ്പതീതി ഏവമേവ യോ അബ്ഭന്തരേ ദുവിധേപി കാമേ ന ലിമ്പതി, തസ്മിം കാമേ ന സണ്ഠാതി, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൨. ദുക്ഖസ്സാതി ഖന്ധദുക്ഖസ്സ. പന്നഭാരന്തി ഓഹിതക്ഖന്ധഭാരം ചതൂഹി യോഗേഹി സബ്ബകിലേസേഹി വാ വിസംയുത്തം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൩. ഗമ്ഭീരപഞ്ഞന്തി ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധാദീസു പവത്തായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതം, ധമ്മോജപഞ്ഞായ മേധാവിം, ‘‘അയം ദുഗ്ഗതിയാ, അയം സുഗതിയാ, അയം നിബ്ബാനസ്സ മഗ്ഗോ, അയം അമഗ്ഗോ’’തി ഏവം മഗ്ഗേ അമഗ്ഗേ ച ഛേകതായ മഗ്ഗാമഗ്ഗസ്സ കോവിദം, അരഹത്തസങ്ഖാതം ഉത്തമത്ഥമനുപ്പത്തം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൪. അസംസട്ഠന്തി ദസ്സനസവനസമുല്ലാപപരിഭോഗകായസംസഗ്ഗാനം അഭാവേന അസംസട്ഠം. ഉഭയന്തി ഗിഹീഹി ച അനഗാരേഹി ചാതി ഉഭയേഹിപി അസംസട്ഠം. അനോകസാരിന്തി അനാലയചാരിം, തം ഏവരൂപം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൫. നിധായാതി നിക്ഖിപിത്വാ ഓരോപേത്വാ. തസേസു ഥാവരേസു ചാതി തണ്ഹാതാസേന തസേസു തണ്ഹാഭാവേന ഥിരതായ ഥാവരേസു. യോ ന ഹന്തീതി യോ ഏവം സബ്ബസത്തേസു വിഗതപടിഘതായ നിക്ഖിത്തദണ്ഡോ നേവ കഞ്ചി സയം ഹനതി, ന അഞ്ഞേന ഘാതേതി, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൬. അവിരുദ്ധന്തി ആഘാതവസേന വിരുദ്ധേസുപി ലോകിയമഹാജനേസു ആഘാതാഭാവേന അവിരുദ്ധം, ഹത്ഥഗതേ ദണ്ഡേ വാ സത്ഥേ വാ അവിജ്ജമാനേപി പരേസം പഹാരദാനതോ അവിരതത്താ അത്തദണ്ഡേസു ജനേസു നിബ്ബുതം നിക്ഖിത്തദണ്ഡം, പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ‘‘അഹം മമ’’ന്തി ഗഹിതത്താ സാദാനേസു, തസ്സ ഗഹണസ്സ അഭാവേന അനാദാനം തം ഏവരൂപം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൭. ആരഗ്ഗാതി യസ്സേതേ രാഗാദയോ അയഞ്ച പരഗുണമക്ഖണലക്ഖണോ മക്ഖോ ആരഗ്ഗാ സാസപോ വിയ പപതിതോ, യഥാ സാസപോ ആരഗ്ഗേ ന സന്തിട്ഠതി, ഏവം ചിത്തേ ന തിട്ഠതി, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൮. അകക്കസന്തി അഫരുസം. വിഞ്ഞാപനിന്തി അത്ഥവിഞ്ഞാപനിം. സച്ചന്തി ഭൂതം. നാഭിസജേതി യായ ഗിരായ അഞ്ഞം കുജ്ഝാപനവസേന ന ലഗ്ഗാപേയ്യ. ഖീണാസവോ നാമ ഏവരൂപമേവ ഗിരം ഭാസേയ്യ. തസ്മാ തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൩൯. സാടകാഭരണാദീസു ദീഘം വാ രസ്സം വാ, മണിമുത്താദീസു അണും വാ ഥൂലം വാ മഹഗ്ഘഅപ്പഗ്ഘവസേന സുഭം വാ അസുഭം വാ യോ പുഗ്ഗലോ ഇമസ്മിം ലോകേ പരപരിഗ്ഗഹിതം നാദിയതി, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൦. നിരാസാസന്തി നിത്തണ്ഹം. വിസംയുത്തന്തി സബ്ബകിലേസേഹി വിയുത്തം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൧. ആലയാതി തണ്ഹാ. അഞ്ഞായ അകഥംകഥീതി അട്ഠ വത്ഥൂനി യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ അട്ഠവത്ഥുകായ വിചികിച്ഛായ നിബ്ബിചികിച്ഛോ. അമതോഗധമനുപ്പത്തന്തി അമതം നിബ്ബാനം ഓഗഹേത്വാ അനുപ്പത്തം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൨. ഉഭോതി ദ്വേപി പുഞ്ഞാനി പാപാനി ച ഛഡ്ഡേത്വാതി അത്ഥോ. സങ്ഗന്തി രാഗാദിഭേദം സങ്ഗം. ഉപച്ചഗാതി അതിക്കന്തോ. തമഹം വട്ടമൂലസോകേന അസോകം, അബ്ഭന്തരേ രാഗരജാദീനം അഭാവേന വിരജം, നിരുപക്കിലേസതായ സുദ്ധം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൩. വിമലന്തി അബ്ഭാദിമലവിരഹിതം. സുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. വിപ്പസന്നന്തി പസന്നചിത്തം. അനാവിലന്തി കിലേസാവിലത്തവിരഹിതം. നന്ദീഭവപരിക്ഖീണന്തി തീസു ഭവേസു പരിക്ഖീണതണ്ഹം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൪. യോ ഭിക്ഖു ഇമംരാഗപലിപഥഞ്ചേവ കിലേസദുഗ്ഗഞ്ച സംസാരവട്ടഞ്ച ചതുന്നം സച്ചാനം അപ്പടിവിജ്ഝനകമോഹഞ്ച അതീതോ, ചത്താരോ ഓഘേ തിണ്ണോ ഹുത്വാ പാരം അനുപ്പത്തോ, ദുവിധേന ഝാനേന ഝായീ, തണ്ഹായ അഭാവേന അനേജോ, കഥംകഥായ അഭാവേന അകഥംകഥീ, ഉപാദാനാനം അഭാവേന അനുപാദിയിത്വാ കിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതോ, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൫. യോ പുഗ്ഗലോ, ഇധ ലോകേ, ഉഭോപി കാമേ ഹിത്വാ അനാഗാരോ ഹുത്വാ പരിബ്ബജതി, തം പരിക്ഖീണകാമഞ്ചേവ പരിക്ഖീണഭവഞ്ച അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൬. യോ ഇധ ലോകേ ഛദ്വാരികം തണ്ഹം ജഹിത്വാ ഘരാവാസേന അനത്ഥികോ അനാഗാരോ ഹുത്വാ പരിബ്ബജതി, തണ്ഹായ ചേവ ഭവസ്സ ച പരിക്ഖീണത്താ തണ്ഹാഭവപരിക്ഖീണം തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൭. മാനുസകം യോഗന്തി മാനുസകം ആയുഞ്ചേവ പഞ്ചവിധകാമഗുണേ ച. ദിബ്ബയോഗേപി ഏസേവ നയോ. ഉപച്ചഗാതി യോ മാനുസകം യോഗം ഹിത്വാ ദിബ്ബം അതിക്കന്തോ, തം സബ്ബേഹി ചതൂഹി യോഗേഹി വിസംയുത്തം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൮. രതിന്തി പഞ്ചകാമഗുണരതിം. അരതിന്തി അരഞ്ഞവാസേ ഉക്കണ്ഠിതത്തം. സീതിഭൂതന്തി നിബ്ബുതം, നിരുപധിന്തി നിരുപക്കിലേസം, വീരന്തി തം ഏവരൂപം സബ്ബം ഖന്ധലോകം അഭിഭവിത്വാ ഠിതം വീരിയവന്തം അഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൪൯. യോ വേദീതി യോ സത്താനം സബ്ബാകാരേന ചുതിഞ്ച പടിസന്ധിഞ്ച പാകടം കത്വാ ജാനാതി, തമഹം അലഗ്ഗതായ അസത്തം, പടിപത്തിയാ സുട്ഠു ഗതത്താ സുഗതം, ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധതായ ബുദ്ധം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൫൦. യസ്സാതി യസ്സേതേ ദേവാദയോ ഗതിം ന ജാനന്തി, തമഹം ആസവാനം ഖീണതായ ഖീണാസവം, കിലേസേഹി ആരകത്താ അരഹന്തം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൫൧. പുരേതി അതീതക്ഖന്ധേസു. പച്ഛാതി അനാഗതേസു. മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നേസു. കിഞ്ചനന്തി യസ്സേതേസു ഠാനേസു തണ്ഹാഗാഹസങ്ഖാതം കിഞ്ചനം നത്ഥി. തമഹം രാഗകിഞ്ചനാദീഹി അകിഞ്ചനം. കസ്സചി ഗഹണസ്സ അഭാവേന അനാദാനം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൫൨. അച്ഛമ്ഭിതത്തേന ഉസഭസദിസതായ ഉസഭം, ഉത്തമട്ഠേന പവരം, വീരിയസമ്പത്തിയാ വീരം, മഹന്താനം സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏസിതത്താ മഹേസിം, തിണ്ണം മാരാനം വിജിതത്താ വിജിതാവിനം, നിന്ഹാതകിലേസതായ ന്ഹാതകം, ചതുസച്ചബുദ്ധതായ ബുദ്ധം തം ഏവരൂപം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൫൩. യോ പുബ്ബേനിവാസം പാകടം കത്വാ ജാനാതി, ഛബ്ബീസതിദേവലോകഭേദം സഗ്ഗം, ചതുബ്ബിധം അപായഞ്ച ദിബ്ബചക്ഖുനാ പസ്സതി, അഥോ ജാതിക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പത്തോ, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

൬൫൪. ഏവം ഭഗവാ ഗുണതോ ബ്രാഹ്മണം വത്വാ ‘‘യേ ‘ജാതിതോ ബ്രാഹ്മണോ’തി അഭിനിവേസം കരോന്തി, തേ ഇദം വോഹാരമത്തം അജാനന്താ, സാ ച നേസം ദിട്ഠി ദുദ്ദിട്ഠീ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമഞ്ഞാ ഹേസാ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ‘‘യദിദം ബ്രാഹ്മണോ ഖത്തിയോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ’’തി നാമഗോത്തം പകപ്പിതം, സമഞ്ഞാ ഹേസാ ലോകസ്മിം, പഞ്ഞത്തിവോഹാരമത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ? യസ്മാ സമ്മുച്ചാ സമുദാഗതം സമനുഞ്ഞായ ആഗതം. തഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ ജാതകാലേയേവസ്സ ഞാതിസാലോഹിതേഹി പകപ്പിതം കതം. നോ ചേതം ഏവം പകപ്പേയ്യും, ന കോചി കഞ്ചി ദിസ്വാ ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ’’തി വാ ‘‘ഭാരദ്വാജോ’’തി വാ ജാനേയ്യ.

൬൫൫. ഏവം പകപ്പിതഞ്ചേതം ദീഘരത്തമനുസയിതം ദിട്ഠിഗതമജാനതം, ‘‘പകപ്പിതം നാമഗോത്തം, നാമഗോത്തമത്തമേതം സംവോഹാരത്ഥം പകപ്പിത’’ന്തി അജാനന്താനം സത്താനം ഹദയേ ദീഘരത്തം ദിട്ഠിഗതമനുസയിതം, തസ്സ അനുസയിതത്താ തം നാമഗോത്തം അജാനന്താ തേ പബ്രുവന്തി ‘‘ജാതിയാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി, അജാനന്തായേവ ഏവം വദന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

൬൫൬-൭. ഏവം ‘‘യേ ‘ജാതിതോ ബ്രാഹ്മണോ’തി അഭിനിവേസം കരോന്തി, തേ ഇദം വോഹാരമത്തമജാനന്താ, സാ ച നേസം ദിട്ഠി ദുദ്ദിട്ഠീ’’തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിപ്പരിയായമേവ ജാതിവാദം പടിക്ഖിപന്തോ കമ്മവാദഞ്ച നിരോപേന്തോ ‘‘ന ജച്ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘കമ്മുനാ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, കമ്മുനാ ഹോതി അബ്രാഹ്മണോ’’തി ഇമിസ്സാ ഉപഡ്ഢഗാഥായ അത്ഥവിത്ഥാരണത്ഥം ‘‘കസ്സകോ കമ്മുനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കമ്മുനാതി പച്ചുപ്പന്നേന കസികമ്മാദിനിബ്ബത്തകചേതനാകമ്മുനാ.

൬൫൯. പടിച്ചസമുപ്പാദദസ്സാതി ‘‘ഇമിനാ പച്ചയേന ഏവം ഹോതീ’’തി ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദദസ്സാവിനോ. കമ്മവിപാകകോവിദാതി സമ്മാനാവമാനാരഹേ കുലേ കമ്മവസേന ഉപ്പത്തി ഹോതി, അഞ്ഞാപി ഹീനപണീതതാ ഹീനപണീതേ കമ്മേ വിപച്ചമാനേ ഹോതീതി ഏവം കമ്മവിപാകകുസലാ.

൬൬൦. ‘‘കമ്മുനാവത്തതീ’’തി ഗാഥായ പന ‘‘ലോകോ’’തി വാ ‘‘പജാ’’തി വാ ‘‘സത്താ’’തി വാ ഏകോയേവ അത്ഥോ, വചനമത്തമേവ നാനം. പുരിമപദേന ചേത്ഥ ‘‘അത്ഥി ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ…പേ… സേട്ഠോ സജിതാ വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാന’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൪൨) ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ നിസേധോ വേദിതബ്ബോ. കമ്മുനാ ഹി വത്തതി താസു താസു ഗതീസു ഉപ്പജ്ജതി ലോകോ, തസ്സ കോ സജിതാതി? ദുതിയേന ‘‘ഏവം കമ്മുനാ ഉപ്പന്നോപി ച പവത്തിയമ്പി അതീതപച്ചുപ്പന്നഭേദേന കമ്മുനാ ഏവ പവത്തതി, സുഖദുക്ഖാനി പച്ചനുഭോന്തോ ഹീനപണീതാദിഭാവം ആപജ്ജന്തോ പവത്തതീ’’തി ദസ്സേതി. തതിയേന തമേവത്ഥം നിഗമേതി ‘‘ഏവം സബ്ബഥാപി കമ്മനിബന്ധനാ സത്താ കമ്മേനേവ ബദ്ധാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, ന അഞ്ഞഥാ’’തി. ചതുത്ഥേന തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതി രഥസ്സാണീവ യായതോതി. യഥാ രഥസ്സ യായതോ ആണി നിബന്ധനം ഹോതി, ന തായ അനിബദ്ധോ യാതി, ഏവം ലോകസ്സ ഉപ്പജ്ജതോ ച പവത്തതോ ച കമ്മം നിബന്ധനം, ന തേന അനിബദ്ധോ ഉപ്പജ്ജതി നപ്പവത്തതി.

൬൬൧. ഇദാനി യസ്മാ ഏവം കമ്മനിബന്ധനോ ലോകോ, തസ്മാ സേട്ഠേന കമ്മുനാ സേട്ഠഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘തപേനാ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ തപേനാതി ഇന്ദ്രിയസംവരേന. ബ്രഹ്മചരിയേനാതി സിക്ഖാനിസ്സിതേന വുത്താവസേസസേട്ഠചരിയേന. സംയമേനാതി സീലേന. ദമേനാതി പഞ്ഞായ. ഏതേന സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതേന കമ്മുനാ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ ഏതം ബ്രാഹ്മണമുത്തമം, യസ്മാ ഏതം കമ്മം ഉത്തമോ ബ്രാഹ്മണഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ബ്രഹ്മാന’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ – ബ്രഹ്മം ആനേതീതി ബ്രഹ്മാനം, ബ്രഹ്മഭാവം ആനേതി ആവഹതി ദേതീതി വുത്തം ഹോതി.

൬൬൨. ദുതിയഗാഥായ സന്തോതി സന്തകിലേസോ. ബ്രഹ്മാ സക്കോതി ബ്രഹ്മാ ച സക്കോ ച. യോ ഏവരൂപോ, സോ ന കേവലം ബ്രാഹ്മണോ, അപിച ഖോ ബ്രഹ്മാ ച സക്കോ ച സോ വിജാനതം പണ്ഡിതാനം, ഏവം വാസേട്ഠ ജാനാഹീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ വാസേട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.