൧൦. കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി കോകാലികസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥവണ്ണനായമേവ ആവി ഭവിസ്സതി. അത്ഥവണ്ണനായ ചസ്സ ഏവം മേ സുതന്തിആദി വുത്തനയമേവ. അഥ ഖോ കോകാലികോതി ഏത്ഥ പന കോ അയം കോകാലികോ, കസ്മാ ച ഉപസങ്കമീതി? വുച്ചതേ – അയം കിര കോകാലികരട്ഠേ കോകാലികനഗരേ കോകാലികസേട്ഠിസ്സ പുത്തോ പബ്ബജിത്വാ പിതരാ കാരാപിതേ വിഹാരേയേവ പടിവസതി ‘‘ചൂളകോകാലികോ’’തി നാമേന, ന ദേവദത്തസ്സ സിസ്സോ. സോ ഹി ബ്രാഹ്മണപുത്തോ ‘‘മഹാകോകാലികോ’’തി പഞ്ഞായി.

ഭഗവതി കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ജനപദചാരികം ചരമാനാ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ വിവേകവാസം വസിതുകാമാ തേ ഭിക്ഖൂ ഉയ്യോജേത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ തസ്മിം ജനപദേ തം നഗരം പത്വാ തം വിഹാരം അഗമംസു. തത്ഥ തേ കോകാലികേന സദ്ധിം സമ്മോദിത്വാ തം ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ, മയം ഇധ തേമാസം വസിസ്സാമ, മാ കസ്സചി ആരോചേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തേമാസേ അതീതേ ഇതരദിവസം പഗേവ നഗരം പവിസിത്വാ ആരോചേസി – ‘‘തുമ്ഹേ അഗ്ഗസാവകേ ഇധാഗന്ത്വാ വസമാനേ ന ജാനിത്ഥ, ന തേ കോചി പച്ചയേനാപി നിമന്തേതീ’’തി. നഗരവാസിനോ ‘‘കസ്മാ നോ, ഭന്തേ, നാരോചയിത്ഥാ’’തി. കിം ആരോചിതേന, കിം നാദ്ദസഥ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ വസന്തേ, നനു ഏതേ അഗ്ഗസാവകാതി. തേ ഖിപ്പം സന്നിപതിത്വാ സപ്പിഗുളവത്ഥാദീനി ആനേത്വാ കോകാലികസ്സ പുരതോ നിക്ഖിപിംസു. സോ ചിന്തേസി – ‘‘പരമപ്പിച്ഛാ അഗ്ഗസാവകാ ‘പയുത്തവാചായ ഉപ്പന്നോ ലാഭോ’തി ഞത്വാ ന സാദിയിസ്സന്തി, അസാദിയന്താ അദ്ധാ ‘ആവാസികസ്സ ദേഥാ’തി ഭണിസ്സന്തി, ഹന്ദാഹം ഇമം ലാഭം ഗാഹാപേത്വാ ഗച്ഛാമീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി, ഥേരാ ദിസ്വാവ പയുത്തവാചായ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമേ പച്ചയാ നേവ അമ്ഹാകം ന കോകാലികസ്സ വട്ടന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ആവാസികസ്സ ദേഥാ’’തി അവത്വാ പടിക്ഖിപിത്വാ പക്കമിംസു. തേന കോകാലികോ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ അത്തനാ അഗ്ഗണ്ഹന്താ മയ്ഹമ്പി ന ദാപേസു’’ന്തി ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേസി.

തേ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമംസു. ഭഗവാ ച പവാരേത്വാ സചേ അത്തനാ ജനപദചാരികം ന ഗച്ഛതി, അഗ്ഗസാവകേ പേസേതി – ‘‘ചരഥ, ഭിക്ഖവേ, ചാരികം ബഹുജനഹിതായാ’’തിആദീനി (മഹാവ. ൩൨) വത്വാ. ഇദമാചിണ്ണം തഥാഗതാനം. തേന ഖോ പന സമയേന അത്തനാ അഗന്തുകാമോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഇമേ പുനദേവ ഉയ്യോജേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ ചാരിക’’ന്തി. തേ പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരമാനാ അനുപുബ്ബേന തസ്മിം രട്ഠേ തമേവ നഗരം അഗമംസു. നാഗരാ ഥേരേ സഞ്ജാനിത്വാ സഹ പരിക്ഖാരേഹി ദാനം സജ്ജേത്വാ നഗരമജ്ഝേ മണ്ഡപം കത്വാ ദാനം അദംസു, ഥേരാനഞ്ച പരിക്ഖാരേ ഉപനാമേസും. ഥേരാ ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദംസു. തം ദിസ്വാ കോകാലികോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ പുബ്ബേ അപ്പിച്ഛാ അഹേസും, ഇദാനി ലോഭാഭിഭൂതാ പാപിച്ഛാ ജാതാ, പുബ്ബേപി അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠപവിവിത്തസദിസാ മഞ്ഞേ, ഇമേ പാപിച്ഛാ അസന്തഗുണപരിദീപകാ പാപഭിക്ഖൂ’’തി. സോ ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേ പുബ്ബേ അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ വിയ അഹുവത്ഥ, ഇദാനി പനത്ഥ പാപഭിക്ഖൂ ജാതാ’’തി വത്വാ പത്തചീവരമാദായ താവദേവ തരമാനരൂപോ നിക്ഖമിത്വാ ഗന്ത്വാ ‘‘ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമീ’’തി സാവത്ഥാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ അനുപുബ്ബേന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി. അയമേത്ഥ കോകാലികോ, ഇമിനാ കാരണേന ഉപസങ്കമി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ കോകാലികോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തിആദി.

ഭഗവാ തം തുരിതതുരിതം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാവ ആവജ്ജേത്വാ അഞ്ഞാസി – ‘‘അഗ്ഗസാവകേ അക്കോസിതുകാമോ ആഗതോ’’തി. ‘‘സക്കാ നു ഖോ പടിസേധേതു’’ന്തി ച ആവജ്ജേന്തോ ‘‘ന സക്കാ, ഥേരേസു അപരജ്ഝിത്വാ ആഗതോ, ഏകംസേന പദുമനിരയേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി അദ്ദസ. ഏവം ദിസ്വാപി പന ‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേപി നാമ ഗരഹന്തം സുത്വാ ന നിസേധേതീ’’തി പരൂപവാദമോചനത്ഥം അരിയൂപവാദസ്സ മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘മാ ഹേവ’’ന്തിആദിനാ നയേന തിക്ഖത്തും പടിസേധേസി. തത്ഥ മാ ഹേവന്തി മാ ഏവമാഹ, മാ ഏവം അഭണീതി അത്ഥോ. പേസലാതി പിയസീലാ. സദ്ധായികോതി സദ്ധാഗമകരോ, പസാദാവഹോതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചയികോതി പച്ചയകരോ, ‘‘ഏവമേത’’ന്തി സന്നിട്ഠാവഹോതി വുത്തം ഹോതി.

അചിരപക്കന്തസ്സാതി പക്കന്തസ്സ സതോ ന ചിരേനേവ സബ്ബോ കായോ ഫുടോ അഹോസീതി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഓകാസം അവജ്ജേത്വാ സകലസരീരം അട്ഠീനി ഭിന്ദിത്വാ ഉഗ്ഗതാഹി പീളകാഹി അജ്ഝോത്ഥടം അഹോസി. തത്ഥ യസ്മാ ബുദ്ധാനുഭാവേന തഥാരൂപം കമ്മം ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ വിപാകം ന ദേതി, ദസ്സനൂപചാരേ പന വിജഹിതമത്തേ ദേതി, തസ്മാ തസ്സ അചിരപക്കന്തസ്സ പീളകാ ഉട്ഠഹിംസു. തേനേവ വുത്തം ‘‘അചിരപക്കന്തസ്സ ച കോകാലികസ്സാ’’തി. അഥ കസ്മാ തത്ഥേവ ന അട്ഠാസീതി ചേ? കമ്മാനുഭാവേന. ഓകാസകതഞ്ഹി കമ്മം അവസ്സം വിപച്ചതി, തം തസ്സ തത്ഥ ഠാതും ന ദേതി. സോ കമ്മാനുഭാവേന ചോദിയമാനോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. കളായമത്തിയോതി ചണകമത്തിയോ. ബേലുവസലാടുകമത്തിയോതി തരുണബേലുവമത്തിയോ. പഭിജ്ജിംസൂതി ഭിജ്ജിംസു. താസു ഭിന്നാസു സകലസരീരം പനസപക്കം വിയ അഹോസി. സോ പക്കേന ഗത്തേന അനയബ്യസനം പത്വാ ദുക്ഖാഭിഭൂതോ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ സയി. അഥ ധമ്മസ്സവനത്ഥം ആഗതാഗതാ മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ ‘‘ധി കോകാലിക, ധി കോകാലിക, അയുത്തമകാസി, അത്തനോയേവ മുഖം നിസ്സായ അനയബ്യസനം പത്തോസീ’’തി ആഹംസു. തേസം സുത്വാ ആരക്ഖദേവതാ ധിക്കാരം അകംസു, ആരക്ഖദേവതാനം ആകാസട്ഠദേവതാതി ഇമിനാ ഉപായേന യാവ അകനിട്ഠഭവനാ ഏകധിക്കാരോ ഉദപാദി.

തദാ ച തുരൂ നാമ ഭിക്ഖു കോകാലികസ്സ ഉപജ്ഝായോ അനാഗാമിഫലം പത്വാ സുദ്ധാവാസേസു നിബ്ബത്തോ ഹോതി. സോപി സമാപത്തിയാ വുട്ഠിതോ തം ധിക്കാരം സുത്വാ ആഗമ്മ കോകാലികം ഓവദി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു ചിത്തപ്പസാദജനനത്ഥം. സോ തസ്സാപി വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞദത്ഥു തമേവ അപരാധേത്വാ കാലം കത്വാ പദുമനിരയേ ഉപ്പജ്ജി. തേനാഹ – ‘‘അഥ ഖോ കോകാലികോ ഭിക്ഖു തേനേവാബാധേന…പേ… ആഘാതേത്വാ’’തി.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതീതി കോ അയം ബ്രഹ്മാ, കസ്മാ ച ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചാതി? അയം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സഹകോ നാമ ഭിക്ഖു അനാഗാമീ ഹുത്വാ സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പന്നോ, തത്ഥ നം ‘‘സഹമ്പതി ബ്രഹ്മാ’’തി സഞ്ജാനന്തി. സോ പന ‘‘അഹം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പദുമനിരയം കിത്തേസ്സാമി, തതോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസ്സതി. കഥാനുസന്ധികുസലാ ഭിക്ഖൂ തത്ഥായുപ്പമാണം പുച്ഛിസ്സന്തി, ഭഗവാ ആചിക്ഖന്തോ അരിയൂപവാദേ ആദീനവം പകാസേസ്സതീ’’തി ഇമിനാ കാരണേന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച. ഭഗവാ തഥേവ അകാസി, അഞ്ഞതരോപി ഭിക്ഖു പുച്ഛി. തേന ച പുട്ഠോ ‘‘സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ വീസതിഖാരികോതി മാഗധകേന പത്ഥേന ചത്താരോ പത്ഥാ കോസലരട്ഠേ ഏകോ പത്ഥോ ഹോതി, തേന പത്ഥേന ചത്താരോ പത്ഥാ ആള്ഹകം, ചത്താരി ആള്ഹകാനി ദോണം, ചതുദോണാ മാനികാ, ചതുമാനികാ ഖാരീ, തായ ഖാരിയാ വീസതിഖാരികോ. തിലവാഹോതി തിലസകടം. അബ്ബുദോ നിരയോതി അബ്ബുദോ നാമ കോചി പച്ചേകനിരയോ നത്ഥി, അവീചിമ്ഹിയേവ അബ്ബുദഗണനായ പച്ചനോകാസോ പന ‘‘അബ്ബുദോ നിരയോ’’തി വുത്തോ. ഏസ നയോ നിരബ്ബുദാദീസു.

തത്ഥ വസ്സഗണനാപി ഏവം വേദിതബ്ബാ – യഥേവ ഹി സതം സതസഹസ്സാനി കോടി ഹോതി, ഏവം സതം സതസഹസ്സകോടിയോ പകോടി നാമ ഹോതി, സതം സതസഹസ്സപകോടിയോ കോടിപ്പകോടി നാമ, സതം സതസഹസ്സകോടിപ്പകോടിയോ നഹുതം, സതം സതസഹസ്സനഹുതാനി നിന്നഹുതം, സതം സതസഹസ്സനിന്നഹുതാനി ഏകം അബ്ബുദം, തതോ വീസതിഗുണം നിരബ്ബുദം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കേചി പന ‘‘തത്ഥ തത്ഥ പരിദേവനാനത്തേനപി കമ്മകരണനാനത്തേനപി ഇമാനി നാമാനി ലദ്ധാനീ’’തി വദന്തി, അപരേ ‘‘സീതനരകാ ഏവ ഏതേ’’തി.

അഥാപരന്തി തദത്ഥവിസേസത്ഥദീപകം ഗാഥാബന്ധം സന്ധായ വുത്തം. പാഠവസേന വുത്തവീസതിഗാഥാസു ഹി ഏത്ഥ ‘‘സതം സഹസ്സാന’’ന്തി അയമേകാ ഏവ ഗാഥാ വുത്തത്ഥദീപികാ, സേസാ വിസേസത്ഥദീപികാ ഏവ, അവസാനേ ഗാഥാദ്വയമേവ പന മഹാഅട്ഠകഥായം വിനിച്ഛിതപാഠേ നത്ഥി. തേനാവോചുമ്ഹ ‘‘വീസതിഗാഥാസൂ’’തി.

൬൬൩. തത്ഥ കുഠാരീതി അത്തച്ഛേദകട്ഠേന കുഠാരിസദിസാ ഫരുസവാചാ. ഛിന്ദതീതി കുസലമൂലസങ്ഖാതം അത്തനോ മൂലംയേവ നികന്തതി.

൬൬൪. നിന്ദിയന്തി നിന്ദിതബ്ബം. തം വാ നിന്ദതി യോ പസംസിയോതി യോ ഉത്തമട്ഠേന പസംസാരഹോ പുഗ്ഗലോ, തം വാ സോ പാപിച്ഛതാദീനി ആരോപേത്വാ ഗരഹതി. വിചിനാതീതി ഉപചിനാതി. കലിന്തി അപരാധം.

൬൬൫. അയം കലീതി അയം അപരാധോ. അക്ഖേസൂതി ജൂതകീളനഅക്ഖേസു. സബ്ബസ്സാപി സഹാപി അത്തനാതി സബ്ബേന അത്തനോ ധനേനപി അത്തനാപി സദ്ധിം. സുഗതേസൂപി സുട്ഠു ഗതത്താ, സുന്ദരഞ്ച ഠാനം ഗതത്താ സുഗതനാമകേസു ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകേസു. മനം പദോസയേതി യോ മനം പദൂസേയ്യ. തസ്സായം മനോപദോസോ ഏവ മഹത്തരോ കലീതി വുത്തം ഹോതി.

൬൬൬. കസ്മാ? യസ്മാ സതം സഹസ്സാനം…പേ… പാപകം, യസ്മാ വസ്സഗണനായ ഏത്തകോ സോ കാലോ, യം കാലം അരിയഗരഹീ വാചം മനഞ്ച പണിധായ പാപകം നിരയം ഉപേതി, തത്ഥ പച്ചതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ഹി സങ്ഖേപേന പദുമനിരയേ ആയുപ്പമാണം.

൬൬൭. ഇദാനി അപരേനപി നയേന ‘‘അയമേവ മഹത്തരോ കലി, യോ സുഗതേസു മനം പദൂസയേ’’തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘അഭൂതവാദീ’’തി ആദിമാഹ. തത്ഥ അഭൂതവാദീതി അരിയൂപവാദവസേന അലികവാദീ. നിരയന്തി പദുമാദിം. പേച്ച സമാ ഭവന്തീതി ഇതോ പടിഗന്ത്വാ നിരയൂപപത്തിയാ സമാ ഭവന്തി. പരത്ഥാതി പരലോകേ.

൬൬൮. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – യോ അപ്പദുട്ഠസ്സാതി. തത്ഥ മനോപദോസാഭാവേന അപ്പദുട്ഠോ, അവിജ്ജാമലാഭാവേന സുദ്ധോ, പാപിച്ഛാഭാവേന അനങ്ഗണോതി വേദിതബ്ബോ. അപ്പദുട്ഠത്താ വാ സുദ്ധസ്സ, സുദ്ധത്താ അനങ്ഗണസ്സാതി ഏവമ്പേത്ഥ യോജേതബ്ബം.

൬൬൯. ഏവം സുഗതേസു മനോപദോസസ്സ മഹത്തരകലിഭാവം സാധേത്വാ ഇദാനി വാരിതവത്ഥുഗാഥാ നാമ ചുദ്ദസ ഗാഥാ ആഹ. ഇമാ കിര കോകാലികം മീയമാനമേവ ഓവദന്തേനായസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന വുത്താ, ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനാ’’തി ഏകേ. താസം ഇമിനാ സുത്തേന സദ്ധിം ഏകസങ്ഗഹത്ഥം അയമുദ്ദേസോ ‘‘യോ ലോഭഗുണേ അനുയുത്തോ’’തിആദി. തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ ‘‘ഗുണോ’’തി നിദ്ദിട്ഠത്താ അനേകക്ഖത്തും പവത്തത്താ വാ ലോഭോയേവ ലോഭഗുണോ, തണ്ഹായേതം അധിവചനം. അവദഞ്ഞൂതി അവചനഞ്ഞൂ ബുദ്ധാനമ്പി ഓവാദം അഗ്ഗഹണേന. മച്ഛരീതി പഞ്ചവിധമച്ഛരിയേന. പേസുണിയം അനുയുത്തോതി അഗ്ഗസാവകാനം ഭേദകാമതായ. സേസം പാകടമേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ, ആവുസോ കോകാലിക, തുമ്ഹാദിസോ അനുയുത്തലോഭതണ്ഹായ ലോഭഗുണേ അനുയുത്തോ അസ്സദ്ധോ കദരിയോ അവദഞ്ഞൂ മച്ഛരീ പേസുണിയം അനുയുത്തോ, സോ വചസാ പരിഭാസതി അഞ്ഞം അഭാസനേയ്യമ്പി പുഗ്ഗലം. തേന തം വദാമി ‘‘മുഖദുഗ്ഗാ’’തി ഗാഥാത്തയം.

൬൭൦. തസ്സായം അനുത്താനപദത്ഥോ – മുഖദുഗ്ഗ മുഖവിസമ, വിഭൂത വിഗതഭൂത, അലികവാദി, അനരിയ അസപ്പുരിസ, ഭൂനഹു ഭൂതിഹനക, വുഡ്ഢിനാസക, പുരിസന്ത അന്തിമപുരിസ, കലി അലക്ഖിപുരിസ, അവജാത ബുദ്ധസ്സ അവജാതപുത്ത.

൬൭൧. രജമാകിരസീതി കിലേസരജം അത്തനി പക്ഖിപസി. പപതന്തി സോബ്ഭം. ‘‘പപാത’’ന്തിപി പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. ‘‘പപദ’’ന്തിപി പാഠോ, മഹാനിരയന്തി അത്ഥോ.

൬൭൨. ഏതി ഹതന്തി ഏത്ഥ ഹ-ഇതി നിപാതോ, തന്തി തം കുസലാകുസലകമ്മം. അഥ വാ ഹതന്തി ഗതം പടിപന്നം, ഉപചിതന്തി അത്ഥോ. സുവാമീതി സാമി തസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ. സോ ഹി തം കമ്മം ലഭതേവ, നാസ്സ തം നസ്സതീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ ച ലഭതി, തസ്മാ ദുക്ഖം മന്ദോ…പേ… കിബ്ബിസകാരീ.

൬൭൩. ഇദാനി യം ദുക്ഖം മന്ദോ പസ്സതി, തം പകാസേന്തോ ‘‘അയോസങ്കുസമാഹതട്ഠാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമഉപഡ്ഢഗാഥായ താവ അത്ഥോ – യം തം അയോസങ്കുസമാഹതട്ഠാനം സന്ധായ ഭഗവതാ ‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ പഞ്ചവിധബന്ധനം നാമ കാരണം കരോന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൦; അ. നി. ൩.൩൬) വുത്തം, തം ഉപേതി, ഏവം ഉപേന്തോ ച തത്ഥേവ ആദിത്തായ ലോഹപഥവിയാ നിപജ്ജാപേത്വാ നിരയപാലേഹി പഞ്ചസു ഠാനേസു ആകോടിയമാനം തത്തം ഖിലസങ്ഖാതം തിണ്ഹധാരമയസൂലമുപേതി, യം സന്ധായ ഭഗവതാ വുത്തം ‘‘തത്തം അയോഖിലം ഹത്ഥേ ഗമേന്തീ’’തിആദി. തതോ പരാ ഉപഡ്ഢഗാഥാ അനേകാനി വസ്സസഹസ്സാനി തത്ഥ പച്ചിത്വാ പക്കാവസേസാനുഭവനത്ഥം അനുപുബ്ബേന ഖാരോദകനദീതീരം ഗതസ്സ യം തം ‘‘തത്തം അയോഗുളം മുഖേ പക്ഖിപന്തി, തത്തം തമ്ബലോഹം മുഖേ ആസിഞ്ചന്തീ’’തി വുത്തം, തം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ അയോതി ലോഹം. ഗുളസന്നിഭന്തി ബേലുവസണ്ഠാനം. അയോഗഹണേന ചേത്ഥ തമ്ബലോഹം, ഇതരേന അയോഗുളം വേദിതബ്ബം. പതിരൂപന്തി കതകമ്മാനുരൂപം.

൬൭൪. തതോ പരാസു ഗാഥാസു ന ഹി വഗ്ഗൂതി ‘‘ഗണ്ഹഥ, പഹരഥാ’’തിആദീനി വദന്താ നിരയപാലാ മധുരവാചം ന വദന്തി. നാഭിജവന്തീതി ന സുമുഖഭാവേന അഭിമുഖാ ജവന്തി, ന സുമുഖാ ഉപസങ്കമന്തി, അനയബ്യസനമാവഹന്താ ഏവ ഉപസങ്കമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ന താണമുപേന്തീതി താണം ലേണം പടിസരണം ഹുത്വാ ന ഉപഗച്ഛന്തി, ഗണ്ഹന്താ ഹനന്താ ഏവ ഉപേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. അങ്ഗാരേ സന്ഥതേ സയന്തീതി അങ്ഗാരപബ്ബതം ആരോപിതാ സമാനാ അനേകാനി വസ്സസഹസ്സാനി സന്ഥതേ അങ്ഗാരേ സേന്തി. ഗിനിസമ്പജ്ജലിതന്തി സമന്തതോ ജലിതം സബ്ബദിസാസു ച സമ്പജ്ജലിതം അഗ്ഗിം. പവിസന്തീതി മഹാനിരയേ പക്ഖിത്താ സമാനാ ഓഗാഹന്തി. മഹാനിരയോ നാമ യോ സോ ‘‘ചതുക്കണ്ണോ’’തി (അ. നി. ൩.൩൬) വുത്തോ, നം യോജനസതേ ഠത്വാ പസ്സതം അക്ഖീനി ഭിജ്ജന്തി.

൬൭൫. ജാലേന ച ഓനഹിയാനാതി അയോജാലേന പലിവേഠേത്വാ മിഗലുദ്ദകാ മിഗം വിയ ഹനന്തി. ഇദം ദേവദൂതേ അവുത്തകമ്മകാരണം. അന്ധംവ തിമിസമായന്തീതി അന്ധകരണേന അന്ധമേവ ബഹലന്ധകാരത്താ ‘‘തിമിസ’’ന്തി സഞ്ഞിതം ധൂമരോരുവം നാമ നരകം ഗച്ഛന്തി. തത്ര കിര നേസം ഖരധൂമം ഘായിത്വാ അക്ഖീനി ഭിജ്ജന്തി, തേന ‘‘അന്ധംവാ’’തി വുത്തം. തം വിതതഞ്ഹി യഥാ മഹികായോതി തഞ്ച അന്ധതിമിസം മഹികായോ വിയ വിതതം ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘വിത്ഥത’’ന്തിപി പാഠോ. ഇദമ്പി ദേവദൂതേ അവുത്തകമ്മകാരണമേവ.

൬൭൬. അഥ ലോഹമയന്തി അയം പന ലോഹകുമ്ഭീ പഥവിപരിയന്തികാ ചതുനഹുതാധികാനി ദ്വേയോജനസതസഹസ്സാനി ഗമ്ഭീരാ സമതിത്തികാ തത്രലോഹപൂരാ ഹോതി. പച്ചന്തി ഹി താസു ചിരരത്തന്തി താസു കുമ്ഭീസു ദീഘരത്തം പച്ചന്തി. അഗ്ഗിനിസമാസൂതി അഗ്ഗിസമാസു. സമുപ്പിലവാതേതി സമുപ്പിലവന്താ, സകിമ്പി ഉദ്ധം സകിമ്പി അധോ ഗച്ഛമാനാ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ദേവദൂതേ വുത്തനയേനേവ തം വേദിതബ്ബം.

൬൭൭. പുബ്ബലോഹിതമിസ്സേതി പുബ്ബലോഹിതമിസ്സായ ലോഹകുമ്ഭിയാ. തത്ഥ കിന്തി തത്ഥ. യം യം ദിസകന്തി ദിസം വിദിസം. അധിസേതീതി ഗച്ഛതി. ‘‘അഭിസേതീ’’തിപി പാഠോ, തത്ഥ യം യം ദിസം അല്ലീയതി അപസ്സയതീതി അത്ഥോ. കിലിസ്സതീതി ബാധീയതി. ‘‘കിലിജ്ജതീ’’തിപി പാഠോ, പൂതി ഹോതീതി അത്ഥോ. സമ്ഫുസമാനോതി തേന പുബ്ബലോഹിതേന ഫുട്ഠോ സമാനോ. ഇദമ്പി ദേവദൂതേ അവുത്തകമ്മകാരണം.

൬൭൮. പുളവാവസഥേതി പുളവാനം ആവാസേ. അയമ്പി ലോഹകുമ്ഭീയേവ ദേവദൂതേ ‘‘ഗൂഥനിരയോ’’തി വുത്താ, തത്ഥ പതിതസ്സ സൂചിമുഖപാണാ ഛവിആദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ഖാദന്തി. ഗന്തും ന ഹി തീരമപത്ഥീതി അപഗന്തും ന ഹി തീരം അത്ഥി. ‘‘തീരവമത്ഥീ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. തീരമേവ ഏത്ഥ ‘‘തീരവ’’ന്തി വുത്തം. സബ്ബസമാ ഹി സമന്തകപല്ലാതി യസ്മാ തസ്സാ കുമ്ഭിയാ ഉപരിഭാഗേപി നികുജ്ജിതത്താ സബ്ബത്ഥ സമാ സമന്തതോ കടാഹാ, തസ്മാ അപഗന്തും തീരം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി.

൬൭൯. അസിപത്തവനം ദേവദൂതേ വുത്തനയമേവ. തഞ്ഹി ദൂരതോ രമണീയം അമ്ബവനം വിയ ദിസ്സതി, അഥേത്ഥ ലോഭേന നേരയികാ പവിസന്തി, തതോ നേസം വാതേരിതാനി പത്താനി പതിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഛിന്ദന്തി. തേനാഹ – ‘‘തം പവിസന്തി സമുച്ഛിദഗത്താ’’തി. തം പവിസന്തി തതോ സുട്ഠു ഛിന്നഗത്താ ഹോന്തീതി. ജിവ്ഹം ബളിസേന ഗഹേത്വാ ആരജയാരജയാ വിഹനന്തീതി തത്ഥ അസിപത്തവനേ വേഗേന ധാവിത്വാ പതിതാനം മുസാവാദീനം നേരയികാനം നിരയപാലാ ജിവ്ഹം ബളിസേന നിക്കഡ്ഢിത്വാ യഥാ മനുസ്സാ അല്ലചമ്മം ഭൂമിയം പത്ഥരിത്വാ ഖിലേഹി ആകോടേന്തി, ഏവം ആകോടേത്വാ ഫരസൂഹി ഫാലേത്വാ ഫാലേത്വാ ഏകമേകം കോടിം ഛിന്ദേത്വാ വിഹനന്തി, ഛിന്നഛിന്നാ കോടി പുനപ്പുനം സമുട്ഠാതി. ‘‘ആരചയാരചയാ’’തിപി പാഠോ, ആവിഞ്ഛിത്വാ ആവിഞ്ഛിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതമ്പി ദേവദൂതേ അവുത്തകമ്മകാരണം.

൬൮൦. വേതരണിന്തി ദേവദൂതേ ‘‘മഹതീ ഖാരോദകാ നദീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൬൯) വുത്തനദിം. സാ കിര ഗങ്ഗാ വിയ ഉദകഭരിതാ ദിസ്സതി. അഥേത്ഥ ന്ഹായിസ്സാമ പിവിസ്സാമാതി നേരയികാ പതന്തി. തിണ്ഹധാരഖുരധാരന്തി തിണ്ഹധാരം ഖുരധാരം, തിക്ഖധാരഖുരധാരവതിന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്സാ കിര നദിയാ ഉദ്ധമധോ ഉഭയതീരേസു ച തിണ്ഹധാരാ ഖുരാ പടിപാടിയാ ഠപിതാ വിയ തിട്ഠന്തി, തേന സാ ‘‘തിണ്ഹധാരാ ഖുരധാരാ’’തി വുച്ചതി. തം തിണ്ഹധാരഖുരധാരം ഉദകാസായ ഉപേന്തി അല്ലീയന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം ഉപേന്താ ച പാപകമ്മേന ചോദിതാ തത്ഥ മന്ദാ പപതന്തി ബാലാതി അത്ഥോ.

൬൮൧. സാമാ സബലാതി ഏതം പരതോ ‘‘സോണാ’’തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. സാമവണ്ണാ കമ്മാസവണ്ണാ ച സോണാ ഖാദന്തീതി വുത്തം ഹോതി. കാകോലഗണാതി കണ്ഹകാകഗണാ. പടിഗിദ്ധാതി സുട്ഠു സഞ്ജാതഗേധാ ഹുത്വാ, ‘‘മഹാഗിജ്ഝാ’’തി ഏകേ. കുലലാതി കുലലപക്ഖിനോ, ‘‘സേനാനമേതം നാമ’’ന്തി ഏകേ. വായസാതി അകണ്ഹകാകാ. ഇദമ്പി ദേവദൂതേ അവുത്തകമ്മകാരണം. തത്ഥ വുത്താനിപി പന കാനിചി ഇധ ന വുത്താനി, താനി ഏതേസം പുരിമപച്ഛിമഭാഗത്താ വുത്താനേവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി.

൬൮൨. ഇദാനി സബ്ബമേവേതം നരകവുത്തിം ദസ്സേത്വാ ഓവദന്തോ ‘‘കിച്ഛാ വതായ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – കിച്ഛാ വത അയം ഇധ നരകേ നാനപ്പകാരകമ്മകരണഭേദാ വുത്തി, യം ജനോ ഫുസതി കിബ്ബിസകാരീ. തസ്മാ ഇധ ജീവിതസേസേ ജീവിതസന്തതിയാ വിജ്ജമാനായ ഇധ ലോകേ ഠിതോയേവ സമാനോ സരണഗമനാദികുസലധമ്മാനുട്ഠാനേന കിച്ചകരോ നരോ സിയാ ഭവേയ്യ. കിച്ചകരോ ഭവന്തോപി ച സാതച്ചകാരിതാവസേനേവ ഭവേയ്യ, ന പമജ്ജേ മുഹുത്തമ്പി ന പമാദമാപജ്ജേയ്യാതി അയമേത്ഥ സമുച്ചയവണ്ണനാ. യസ്മാ പന വുത്താവസേസാനി പദാനി പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യാനേവ, തസ്മാ അനുപദവണ്ണനാ ന കതാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.